Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'gnikarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Hide commentary
athāta ityādi| agninā kr̥tvā yat karma, agnēḥ sambandhi vā yat karma, tadagnikarma; tasya vidhirvidhānaṁ; tadyasminnadhyāyē vidyatē taṁ vyākhyāsyāmaḥ| ‘agnikarmīyam’ ityanyē paṭhanti, “agnikarmādhikr̥tya kr̥tō'gnikarmīyaḥ” iti vyākhyānayanti ca||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ, taddagdhānāṁ rōgāṇāmapunarbhāvādbhēṣajaśastrakṣārairasādhyānāṁ tatsādhyatvācca ||3||
View original
क्षारादग्निर्गरीयान् क्रियासु व्याख्यातः, तद्दग्धानां रोगाणामपुनर्भावाद्भेषजशस्त्रक्षारैरसाध्यानां तत्साध्यत्वाच्च ||३||
Hide commentary
agnikarmamāhātmyamāha- kṣārādityādi|- kṣārādgurōḥ sakāśādagnirgarīyān gurutaraḥ| kutra punaḥ kṣārādagnirgarīyānityāha- kriyāsu karmasu, na tu guṇēṣu; guṇēṣu punastridōṣaghnacchēdyabhēdyalēkhyakaraṇādiṣu kṣāra ēva pradhānaḥ; ētēna svē svē kr̥tyē dvayōrapi prādhānyamityuktaṁ; yathā- dr̥ḍhaprahāritvēnārjunāt karṇaḥ, karṇāddūrapātitvēnārjunaḥ pradhānamiti| vyākhyāta iti kathita ityarthaḥ| pratijñātasya garīyastvasya sādhakaṁ hētumāha- taddagdhānāmiti|- agnidagdhānām; apunarbhāvāditi apunarbhāvastu sādhyānāṁ samyagdagdhānām, ētadviparyayē tvagnidagdhasyāpi punarudbhavaḥ; anyē tvanyathā samādadhati- arbudādayō'gninā samūlamunmūlitā mithyāhārādibhiḥ punardōṣaprakōpāttatsthāna ēvānyē jāyamānāstadvadupalabhyantē| hētvantaraṁ samuccinvannāha- bhēṣajētyādi| tatsādhyatvāt agnisādhyatvādityarthaḥ| anyē tu ‘svēdaśastrakṣāraiḥ’ iti paṭhanti, tatrāyamarthaḥ- bhagandarārśasādayaḥ pūrvaṁ svidyantē, paścāttēṣu śastramavacāryatē; athavā svēdagrahaṇaṁ bhēṣajōpalakṣaṇaṁ, bhēṣajāśaktau śastrāvacāraṇaṁ, śastrāśaktāvaśēṣavyādhiśamanāya kṣāraḥ, kṣārāśakyē'vagāḍhamūlē vyādhāvagniriti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
athēmāni dahanōpakaraṇāni bhavanti- tadyathā- pippalyajāśakr̥dgōdantaśaraśalākājāmbavauṣṭhētaralauhāḥ kṣaudraguḍasnēhāśca |
tatra, pippalyajāśakr̥dgōdantaśaraśalākāstvaggatānāṁ, jāmbavauṣṭhētaralauhā māṁsagatānāṁ, kṣaudraguḍasnēhāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām ||4||
View original
अथेमानि दहनोपकरणानि भवन्ति- तद्यथा- पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाजाम्बवौष्ठेतरलौहाः क्षौद्रगुडस्नेहाश्च |
तत्र, पिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकास्त्वग्गतानां, जाम्बवौष्ठेतरलौहा मांसगतानां, क्षौद्रगुडस्नेहाः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिगतानाम् ||४||
Hide commentary
agnyavacāraṇōpakaraṇāni nidarśayannāha- athēmānītyādi| ajāśakr̥t chāgapurīṣaṁ; jāmbavauṣṭaṁ jambūphalasadr̥śamukhāgrā kr̥ṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ; itaralōhāstāmrarajatādayaḥ, tēṣāṁ vikārā lauhāḥ; kṣaudraguḍasnēhāścēti cakārāt sarjarasamadhūcchiṣṭādayaḥ| agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyēkaṁ viṣayaṁ darśayannāha- tatrētyādi| tvaggatānāmiti vātakaphakr̥tānāṁ suptyādivikārāṇām| māṁsagatānāṁ vātakaphajavikārāṇām| kṣaudraguḍasnēhā ityatrāpi vātakaphasambhūtānāmiti bōddhavyam| nanu, kāśyapēna muninā sirādiṣvagnikarma pratiṣiddhaṁ; tathā ca tadvacanaṁ- “na sirāsnāyusandhyasthimarmasvapi kathañcana| daṁśasyōtkartanaṁ kāryaṁ dāhō vā bhiṣajā'gninā|”- iti; iha tu sirādiṣvapyagnikarmōktam, itthaṁ ca śāstrāntaravirōdhaḥ; tanna, atrāpi sirāsnāyusandhyasthicchēdādraktātipravr̥ttau vyāpatpratīkārāyāgnikarmōktaṁ, na punaḥ sirādigatarōgōcchēdanāya, yatō māṁsadāhādēva sirādigatarōgōcchēdō jāyata ēva; tathā ca bhadraśaunakaḥ- “tvaṅmāṁsasaṁśritō vāyustvagdāhēnaiva śāmyati| māṁsē dagdhē hi śāmyanti sirāsnāyvasthisandhijāḥ”- iti||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṁ; tatrāpyātyayikē'gnikarmasādhyē vyādhau tatpratyanīkaṁ vidhiṁ kr̥tvā ||5||
View original
तत्राग्निकर्म सर्वर्तुषु कुर्यादन्यत्र शरद्ग्रीष्माभ्यां; तत्राप्यात्ययिकेऽग्निकर्मसाध्ये व्याधौ तत्प्रत्यनीकं विधिं कृत्वा ||५||
Hide commentary
tasya kālaṁ sāpavādaṁ nirdiśannāha- tatrāgnītyādi| tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādityutsargaḥ, anyatra śaradgrīṣmābhyāmityapavādaḥ| śaradgrīṣmayōrapyavasthāyāṁ pravr̥ttimāha- tatrāpītyādi| tatrāpīti śaradgrīṣmayōrapi, ātyayikē āśuprāṇavināśakē, tatpratyanīkavidhiṁ kr̥tvēti tasyāgnisamānasya śaradgrīṣmābhidhānasyartōḥ, pratyanīkavidhiṁ viparītavidhānaṁ śītācchādanabhōjanapradēhādikaṁ kr̥tvā; ‘agnikarma kuryāt’ ityanuvartatē| atra pāṭhē kēcidvidhiśabdaṁ na paṭhanti||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
sarvavyādhiṣvr̥tuṣu ca picchilamannaṁ bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarōdarārśōmukharōgēṣvabhuktavataḥ karma kurvīta ||6||
View original
सर्वव्याधिष्वृतुषु च पिच्छिलमन्नं भुक्तवतः; मूढगर्भाश्मरीभगन्दरोदरार्शोमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत ||६||
Hide commentary
sarvāgnikarmāṅgavidhimāha- sarvavyādhiṣvityādi| atrāpi ‘agnikarma kuryāt’ iti pratyēkaṁ sambadhyatē| picchilamannaṁ picchilavīryamannaṁ; śītamr̥dupicchilānāṁ vīryāṇāṁ pittaghnatvāt| tatra pradēśēṣu bhōjanasya pratiṣēdhamāha- mūḍhagarbhāśmarītyādi| ēṣu bhōjanē kr̥tē ūrdhvādhōvēgābhyāṁ karmavighātaḥ syāt kvacidudarānavakāśatvāt| kēcidatra ‘mūḍhagarbhāśmarī’ ityādipāṭhaṁ na paṭhanti||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra dvividhamagnikarmāhurēkē- tvagdagdhaṁ, māṁsadagdhaṁ ca; iha tu sirāsnāyusandhyasthiṣvapi na pratiṣiddhō'gniḥ ||7||
View original
तत्र द्विविधमग्निकर्माहुरेके- त्वग्दग्धं, मांसदग्धं च; इह तु सिरास्नायुसन्ध्यस्थिष्वपि न प्रतिषिद्धोऽग्निः ||७||
Hide commentary
agnikarmaṇyēkīyamataṁ darśayannāha- tatra dvividhamityādi| svatantrasiddhāntaṁ darśayannāha- iha tu sirētyādi| sirādiṣvapyagnikarma kartavyamityarthaḥ pūrvaṁ vyākhyātaḥ; “sirādiṣvapyagnikarmavidhirātyayikē vyādhāvēva, nānyatra” ityanyē vyākhyānayanti||7||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthisthitē'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasuptamāṁsē vraṇē granthyarśō'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravr̥ddhisandhisirācchēdanādiṣu nāḍīśōṇitātipravr̥ttiṣu cāgnikarma kuryāt ||10||
View original
त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिस्थितेऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिनसुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽर्बुदभगन्दरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसन्धिसिराच्छेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषु चाग्निकर्म कुर्यात् ||१०||
Hide commentary
śēṣaviṣayamavasthābhēdēna darśayannāha- tvaṅmāṁsētyādi| atyugrarujē vāyau iti ugraśūlē vāyau| ucchritakaṭhinasuptamāṁsē iti ucchritamutsēdhavat, suptamacētanam| nāḍīti vraṇaviśēṣaḥ||10||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
bhavati cātra- rōgasya saṁsthānamavēkṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṁ ca |
vyādhiṁ tathartuṁ ca samīkṣya samyak tatō'vyavasyēdbhiṣagagnikarma ||12||
View original
भवति चात्र- रोगस्य संस्थानमवेक्ष्य सम्यङ्नरस्य मर्माणि बलाबलं च |
व्याधिं तथर्तुं च समीक्ष्य सम्यक् ततोऽव्यवस्येद्भिषगग्निकर्म ||१२||
Hide commentary
valayādidahanaviśēṣārambhahētuṁ parihāryāṇi ca darśayitumāha- bhavati cātrētyādi| rōgasya granthyādēḥ| saṁsthānam āyatādyākāram| ētēna valayādyārambhahētuḥ kathitaḥ| parihāryāṇi ca kathayannāha- narasya marmāṇītyādi| balābalamiti ‘āturasya’ iti śēṣaḥ, balavatyāturē karmādhikāraḥ, abalavati parihāraḥ| vyādhiṁ vātakaphātmakaṁ, tatrāgnikarmādhikāraḥ, parihārastu raktapittādau| r̥tumiti hēmantādipravr̥ttiviṣayam, apravr̥ttistu śaradgrīṣmayōḥ| avēkṣya samyagiti atraikasminnēva ślōkē ēkārthaśabdadvayakaraṇaṁ pravr̥ttinivr̥ttiviṣayayōrubhayōrapyavēkṣaṇē yatnaḥ kārya iti pratipādanārtham| adhyavasyēt kuryādityarthaḥ| prathamasya ‘avēkṣya samyak’ ityētasya sthānē ‘athō viditvā’ iti kēcit paṭhanti, viditvā jñātvā||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
tatra samyagdagdhē madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ ||13||
View original
तत्र सम्यग्दग्धे मधुसर्पिर्भ्यामभ्यङ्गः ||१३||
Hide commentary
idānīṁ samyagdagdhaṁ cikitsannāha- tatra samyagdagdhē ityādi| agnikarmadūṣitaraktapittayōḥ prasādāya vēdanōpaśamāya ca||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
athēmānagninā pariharēt- pittaprakr̥timantaḥśōṇitaṁ bhinnakōṣṭhamanuddhr̥taśalyaṁ durbalaṁ bālaṁ vr̥ddhaṁ bhīrumanēkavraṇapīḍitamasvēdyāṁścēti ||14||
View original
अथेमानग्निना परिहरेत्- पित्तप्रकृतिमन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठमनुद्धृतशल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुमनेकव्रणपीडितमस्वेद्यांश्चेति ||१४||
Hide commentary
agnērnivr̥ttiviṣayaṁ darśayannāha- athēmānityādi| antaḥśōṇitaṁ bhinnakōṣṭhamiti itthambhūtasya puruṣasya śōṇitanirōdhēna dāhapākādisambhavāt| ‘anēkavraṇapīḍitam’ ityasya sthānē kēcit ‘anēkavyādhiparipīḍitam’ iti paṭhanti| asvēdyāḥ ‘pāṇḍurmēhī raktapittī tr̥ṣārtaḥ’ (ci. a. 32) ityādayaḥ||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṁ vakṣyāmaḥ |
tatra, snigdhaṁ rūkṣaṁ vā''(cā)śritya dravyamagnirdahati; agnisantaptō hi snēhaḥ sūkṣmasirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu dahati; tasmāt snēhadagdhē'dhikā rujō bhavanti ||15||
View original
अत ऊर्ध्वमितरथादग्धलक्षणं वक्ष्यामः |
तत्र, स्निग्धं रूक्षं वाऽऽ(चा)श्रित्य द्रव्यमग्निर्दहति; अग्निसन्तप्तो हि स्नेहः सूक्ष्मसिरानुसारित्वात्त्वगादीननुप्रविश्याशु दहति; तस्मात् स्नेहदग्धेऽधिका रुजो भवन्ति ||१५||
Hide commentary
valayādiprakārāt prakārāntarēṇāgnidagdhalakṣaṇaṁ vaktumāha- ata ūrdhvamityādi| itarathā dagdhamiti prakārāntarēṇa vaidyādr̥tē pramādāddagdham| tatrētyādi dravyaṁ snigdhaṁ sarpirādi, rūkṣaṁ dravyaṁ kāṣṭhapāṣāṇalōṣṭādi||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
tatra pluṣṭaṁ durdagdhaṁ samyagdagdhamatidagdhaṁ cēti caturvidhamagnidagdham |
tatra yadvivarṇaṁ pluṣyatē'timātraṁ tat pluṣṭaṁ; yatrōttiṣṭhanti sphōṭāstīvrāścōṣadāharāgapākavēdanāścirāccōpaśāmyanti taddurdagdhaṁ; samyagdagdhamanavagāḍhaṁ tālavarṇaṁ susaṁsthitaṁ pūrvalakṣaṇayuktaṁ ca; atidagdhē māṁsāvalambanaṁ gātraviślēṣaḥ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṁ jvaradāhapipāsāmūrcchāścōpadravā bhavanti, vraṇaścāsya cirēṇa rōhati, rūḍhaśca vivarṇō bhavati |
tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṁ bhavati ||16||
View original
तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं चेति चतुर्विधमग्निदग्धम् |
तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत् प्लुष्टं; यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेदनाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं; सम्यग्दग्धमनवगाढं तालवर्णं सुसंस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च; अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति, व्रणश्चास्य चिरेण रोहति, रूढश्च विवर्णो भवति |
तदेतच्चतुर्विधमग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति ||१६||
Hide commentary
tatrāgnidagdhaṁ vaidyadōṣāt pramādādvā caturvidhaṁ darśayannāha- tatra pluṣṭamityādi| pluṣṭadurdagdhayōrhīnadagdhatvē'pi pr̥thakkaraṇaṁ lakṣaṇacikitsābhēdāt| ‘tatra pluṣṭam’ ityādigaṇanayaiva catuḥsaṅkhyā labdhā, punaḥ ‘caturvidham’ itikaraṇaṁ pluṣṭadurdagdhābhyāṁ bhēdābhyāṁ hīnadagdhasya triprakāradāhaśaṅkānirāsārtham| ēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatra yadvivarṇamityādi| tatra tēṣu madhyē| vivarṇaṁ prākr̥tavarṇādanyavarṇam| pluṣyatē'timātram atyarthaṁ dahyatē na ca sphōṭōtpattiḥ syāt| anyē tvatra ‘pluṣṭamatimātraṁ vivarṇaṁ yat pluṣyatē’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- atimātraṁ vivarṇaṁ yat pluṣyata iti agnitāpēnōtsvinnamiva bhavati; vivarṇamatra pāṇḍuvarṇam| yatrētyādi| cōṣa ākr̥ṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ, dāhō bhasmasādbhavatīva, rāgō raktatā, vēdanā ōṣādayaḥ| samyagdagdhamityādi| anavagāḍham atidagdhalakṣaṇarahitam| tālavarṇaṁ pakvatālaphalavarṇamityarthaḥ; ‘pakvatālavarṇaṁ’ ityēkē paṭhanti, aparē tu ‘tālapakvaphalavarṇaṁ’ iti| susaṁsthitam atyunnatāvanatādidōṣavarjitam| pūrvalakṣaṇayuktaṁ cēti tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthidāhaliṅgayuktam| atidagdhē ityādi| gātraviślēṣō viṣaṭanaṁ, vyāpādanaṁ hiṁsanam| atimātraśabdō jvarādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| mūrcchāścēti cakārācchōṇitasrāvādayaśca| tadētadityādi| pluṣṭādibhēdēna caturvidhamapyagnikarma vaidyasya yadātmakarma cikitsārūpaṁ tasya prasādhakaṁ bhavatītyarthaḥ| nanu, samyagdagdhalakṣaṇamēva vaidyasyātmakarmaprasādhakaṁ bhavati, na punaḥ pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṁ, satyaṁ, samyagdagdhalakṣaṇaṁ vaidyakarmaprasādhakamupādēyatvēna, pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṁ parihāryatvēnēti na dōṣaḥ| anyē cānyathā paṭhanti- ‘tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṁ pūrvōktakarmaprasādhakaṁ bhavati’- iti, vyākhyānayanti ca- “pūrvōktaṁ tvaṅmāṁsāśritaṁ yadagnikarma tallakṣaṇaprasādhakaṁ dyōtakaṁ bhavati; athavā pūrvōktēṣvagnisādhyēṣu śirōrōgādhimanthādiṣu yadagnikarma tatprasādhakaṁ hēyōpādēyarūpatayētyarthaḥ” iti| aparē tu ‘tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṁ pūrvōktakarmaprasādhanaṁ ca bhavati’ iti cakāraṁ paṭhanti vyākhyānayanti ca; tēṣāṁ matē yadētaccaturvidhamagnikarma tatkathaṁ cikitsanīyamityāha- pūrvōktakarmaprasādhanaṁ; pūrvapratipāditā yā kriyā tatpratīkāraṁ taccikitsitamityarthaḥ| pūrvapratipāditakriyā tu ‘samyagdagdhē madhusarpirbhyāmabhyaṅga’ ityādikā| cakārādvakṣyamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakamiti jñēyam||16||
Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19
bhavanti cātra- agninā kōpitaṁ raktaṁ bhr̥śaṁ jantōḥ prakupyati |
tatastēnaiva vēgēna pittamasyābhyudīryatē ||17||
tulyavīryē ubhē hyētē rasatō dravyatastathā |
tēnāsya vēdanāstīvrāḥ prakr̥tyā ca vidahyatē ||18||
sphōṭāḥ śīghraṁ prajāyantē jvarastr̥ṣṇā ca bādhatē |19|
View original
भवन्ति चात्र- अग्निना कोपितं रक्तं भृशं जन्तोः प्रकुप्यति |
ततस्तेनैव वेगेन पित्तमस्याभ्युदीर्यते ||१७||
तुल्यवीर्ये उभे ह्येते रसतो द्रव्यतस्तथा |
तेनास्य वेदनास्तीव्राः प्रकृत्या च विदह्यते ||१८||
स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च बाधते |१९|
Hide commentary
idānīṁ sarvāgnidagdhēṣu cikitsārthaṁ viśiṣṭadūṣyadōṣayōrduṣṭiṁ darśayannāha- bhavanti cātrētyādi| tatastadanantaraṁ; tēnaivāgninā raktēna cētyarthaḥ| kutaḥ punaḥ prādhānyēnāgnidagdhē pittamēvōdīryata ityāha- tulyavīryē ityādi| hi yasmāt kāraṇāt, ētē dvē apyagnipittē, tulyavīryē uṣṇavīryē, rasatō rasāt dvē api kaṭukē, dravyatō dravyādapi tulyē; tathāhi- sadr̥śa ēvādhārō vahnēḥ pittasyāpi, dravyaṁ cātra rasādyādhāra ucyatē; tataḥ kāraṇāttēnāgninā'sya pittasya kōpitasya vēdanā dāhādikā ‘bhavanti’ iti vākyaśēṣaḥ| prakr̥tyā ca vidahyata iti prakr̥tyā svabhāvēna, vidahyatē vidāhamupayāti| tābhyāmēva raktapittābhyāṁ sphōṭā jvarādayaśca śīghraṁ prajāyanta iti| anyē tu ‘ubhē’ ityatra ‘raktapittē’ iti vyākhyānayanti| uṣṇavīryatvaṁ ca madhurarasasyāpi raktapittasya yāntrikēkṣurasavadvidāhitvāt| dravyata iti ētē dvē api raktapittē dravyādapi tulyē, dravyaśabdēnātra hētvādhārau kathyētē; tadyathā- raktapittayōrdvayōrapi tējō hētuḥ, ādhāraśca dvayōrapi tēja ēvēti||17-18||-
Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21
dagdhasyōpaśamārthāya cikitsā sampravakṣyatē ||19||
pluṣṭasyāgnipratapanaṁ kāryamuṣṇaṁ tathauṣadham |
śarīrē svinnabhūyiṣṭhē svinnaṁ bhavati śōṇitam ||20||
prakr̥tyā hyudakaṁ śītaṁ skandayatyatiśōṇitam |
tasmāt sukhayati hyuṣṇaṁ nanu śītaṁ kathañcana ||21||
View original
दग्धस्योपशमार्थाय चिकित्सा सम्प्रवक्ष्यते ||१९||
प्लुष्टस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं तथौषधम् |
शरीरे स्विन्नभूयिष्ठे स्विन्नं भवति शोणितम् ||२०||
प्रकृत्या ह्युदकं शीतं स्कन्दयत्यतिशोणितम् |
तस्मात् सुखयति ह्युष्णं ननु शीतं कथञ्चन ||२१||
Hide commentary
dagdhasyētyādi| agnipratapanaṁ svēdanam| uṣṇaṁ tathauṣadhamiti ālēpanānnapānādikam| kutaḥ kāraṇādatra śarīramupacaryatē nāgnikōpitaṁ raktapittamityāha- śarīrē ityādi| svinnabhūyiṣṭhē atyarthaṁ svinnē| svalpamapi raktaṁ yadyasvinnaṁ bhavati tadā raktapittōpaśamanēna śītōpacārēṇa duḥkhamutpādayatīti darśayannāha- prakr̥tyētyādi| skandayatyatiśōṇitamiti raktamatyarthaṁ styānatāṁ nayatītyarthaḥ; styānēna raktēna ca ruddhamārgō vāyurūṣmā'pyanirgacchan pluṣṭē śūlaśōpharāgādikāṁ vēdanāṁ karōti, ataḥ śītakriyā na sukhaṁ karōti; uṣṇakriyā punā raktavilayanakarī bhavati, ata ūṣmaniḥsaraṇavātānulōmahētuḥ sā'tisukhayati||19-21||
Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28
madhūcchiṣṭaṁ samadhukaṁ rōdhraṁ sarjarasaṁ tathā ||27||
mañjiṣṭhāṁ candanaṁ mūrvāṁ piṣṭvā sarpirvipācayēt |
sarvēṣāmagnidagdhānāmētadrōpaṇamuttamam ||28||
View original
मधूच्छिष्टं समधुकं रोध्रं सर्जरसं तथा ||२७||
मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् |
सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रोपणमुत्तमम् ||२८||
Hide commentary
sarvēṣvagnidagdhēṣu rōpaṇārthaṁ cikitsāṁ darśayannāha- madhūcchiṣṭamityādi| idaṁ ca sāmānyaṁ rōpaṇaṁ ghr̥taṁ kēcit paṭhanti, na tu nibandhakārā iti; sūpayōgitvānmayā'pi likhitam||27-28||
Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39
uṣṇavātātapairdagdhē śītaḥ kāryō vidhiḥ sadā |
śītavarṣānilairdagdhē snigdhamuṣṇaṁ ca śasyatē ||38||
tathā'titējasā dagdhē siddharnāsti kathañcana |
indravajrāgnidagdhē'pi jīvati pratikārayēt |
snēhābhyaṅgaparīṣēkaiḥ pradēhaiśca tathā bhiṣak ||39||
View original
उष्णवातातपैर्दग्धे शीतः कार्यो विधिः सदा |
शीतवर्षानिलैर्दग्धे स्निग्धमुष्णं च शस्यते ||३८||
तथाऽतितेजसा दग्धे सिद्धर्नास्ति कथञ्चन |
इन्द्रवज्राग्निदग्धेऽपि जीवति प्रतिकारयेत् |
स्नेहाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रदेहैश्च तथा भिषक् ||३९||
Hide commentary
idānīṁ dagdhacikitsāprasaṅgēna dagdhasadr̥śasya cikitsāṁ darśayannāha- uṣṇētyādi| uṣṇavātō graiṣmikaḥ śāradō vā; uṣṇavātēnātapēna ca dagdha iva dagdhaḥ; uṣṇavātātapābhyāmiti dvivacanē prāptē bahuvacanamanuktōṣṇaprāpaṇārtham| sadāsthānē kēcid ‘vraṇē’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- vraṇē iti tvagādivraṇavastuni| śītavarṣānilairdagdhē iti śītaṁ himaṁ, himadagdhastuṣāradagdha iti lōkōktyā himadagdhē'pi dāhasādr̥śyamasti; varṣānila iti vr̥ṣṭisaṁyuktō vātaḥ, atrāpi bahuvacanamanuktaśītaprāpaṇārtham| ‘dagdhē’ ityasya sthānē kēcit ‘hatē’ iti paṭhanti| tathā'titējasā dagdhē iti atitējasā vajrāgninā | ‘tathā'titējasā dagdhē na sidhyati kathañcana’ iti yat kr̥taṁ tat kiñciddagdhē siddhirapi bhavatīti jñāpanārtham| tatra ca pūrvōktēna vidhinā śītōṣṇādinā pratikartavyamiti| asyāgrē kēcit “indravajrāgnidagdhē'pi jīvati pratikārayēt| snēhābhyaṅgaparīṣēkaiḥ pradēhaiśca tathā bhiṣak”- iti paṭhanti; taṁ ca nibandhakārā na paṭhanti||38-39||