Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvamupadēkṣyāmastatsambhārāṁśca ||4||
अस्य तु शास्त्रस्य शस्त्रकर्मप्राधान्याच्छस्त्रकर्मैव तावत् पूर्वमुपदेक्ष्यामस्तत्सम्भारांश्च ||४||
🔊 Audio coming soon
nanu, chēdyādīnāṁ karmaṇāṁ tatsambhārāṇāmēva cātra pūrvamupādānaṁ, kutō na snēhādīnāṁ tatkarmaṇāṁ cētyāha- asya tu śāstrasyētyādi||4||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
bhavataścātra- āyataśca viśālaśca suvibhaktō nirāśrayaḥ | prāptakālakr̥taścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyatē ||9||
भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||
🔊 Audio coming soon
amumēvārthaṁ ślōkēna sphuṭīkurvannāha- āyataścētyādi| ēvaṁ vidhō vraṇaḥ śastrakarmaṇi praśasyatē| āyataśca viśālaścēti dvicakārēṇa āyatō'pi viśālō'pi āyataviśala iti pratipāda yati| nirāśrayō marmādyanāśritaḥ; ‘nirāśaya’ ityanyē, tatrānanuṣaṅgītyarthaḥ| prāptakālakr̥taścāpīti yuktē kālē kr̥taḥ; ētēna śastrakṣārāgnisādhyō bālavr̥ddhayōraprāptakālaḥ, tayōrvraṇē śastrādiniṣēdhāt; athavā śītakālē'gnisādhyō vraṇaḥ, grīṣmē sa ēvā prāptakālaḥ| anyē tu ‘yuktakālakr̥taḥ’ iti paṭhanti; tatra samapāka ityācakṣatē, yuktakālakr̥taḥ samyakpākakr̥tapratikriya ityaparē| āyataśca viśālaścētyādiślōkaṁ kēcinna paṭhanti||9||
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
ēkēna vā vraṇēnāśudhyamānē nā'ntarā buddhyā'vēkṣyāparān vraṇān kuryāt ||11|| bhavati cātra- yatō yatō gatiṁ vidyādutsaṅgō yatra yatra ca | tatra tatra vraṇaṁ kuryādyathā dōṣō na tiṣṭhati ||12||
एकेन वा व्रणेनाशुध्यमाने नाऽन्तरा बुद्ध्याऽवेक्ष्यापरान् व्रणान् कुर्यात् ||११|| भवति चात्र- यतो यतो गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च | तत्र तत्र व्रणं कुर्याद्यथा दोषो न तिष्ठति ||१२||
🔊 Audio coming soon
aśuddhāvanyē'pi vraṇāḥ kāryā ityāha- ēkēna vā vraṇēnētyādi| nā puruṣaḥ| antarā madhyē| bhavati cātrētyādi| gatiṁ nāḍīm| utsaṅga ivōtsaṅgaḥ vraṇāśayē hi cirakālapūyāvasthānēnāmamavadāritamantaḥpradēśāntaraṁ nimnamutsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyatē; ut ūrdhvaṁ pūyasya saṅga utsaṅga ityanyē| yathā dōṣō na tiṣṭhatīti| dōṣō'tra pūyaḥ; pūyāvasthānād vātādayō dōṣā anubadhnantīti pūya ēva dōṣaśabdēnōcyatē, kāraṇē kāryōpacārāt||11-12||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
mūḍhagarbhōdarārśō'śmarībhagandaramukharōgēṣvabhuktavataḥ karma kurvīta ||16||
मूढगर्भोदरार्शोऽश्मरीभगन्दरमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत ||१६||
🔊 Audio coming soon
bhuktavataḥ karma kurvītētyuktaṁ, tasya viṣayāntarē pratiṣēdhaṁ darśayannāha- mūḍhagarbhētyādi|- mūḍhagarbhādiṣu ṣaṭsvannapūrṇakōṣṭhatvādyantradānādibhiḥ kaṣṭaṁ maraṇaṁ vā prāpnōtyāturaḥ, anilaśca prakōpamēti; mukharōgēṣvāhārō'ṅgulyādipīḍanēna ghr̥ṇayā ca niṣkāśitaḥ karmaghātaṁ karōti||16||
Adhikarana 15 (19-33) · Śloka 33
udakumbhāccāpō gr̥hītvā prōkṣayan rakṣākarma kuryāt; tadvakṣyāmaḥ- ||19|| kr̥tyānāṁ pratighātārthaṁ tathā rakṣōbhayasya ca | rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām ||20|| nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitarō yakṣarākṣasāḥ | abhidravanti yē yē tvāṁ brahmādyā ghnantu tān sadā ||21|| pr̥thivyāmantarīkṣē ca yē caranti niśācarāḥ | dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṁ tē namaskr̥tāḥ ||22|| pāntu tvāṁ munayō brāhmayā divyā rājarṣayastathā | parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarvē ca sāgarāḥ ||23|| agnī rakṣatu tē jihvāṁ prāṇān vāyustathaiva ca | sōmō vyānamapānaṁ tē parjanyaḥ parirakṣatu ||24|| udānaṁ vidyutaḥ pāntu samānaṁ stanayitnavaḥ | balamindrō balapatirmanurmanyē matiṁ tathā ||25|| kāmāṁstē pāntu gandharvāḥ sattvamindrō'bhirakṣatu | prajñāṁ tē varuṇō rājā samudrō nābhimaṇḍalam ||26|| cakṣuḥ sūryō diśaḥ śrōtrē candramāḥ pātu tē manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṁ chāyāṁ pāntu niśāstava ||27|| rētastvāpyāyayantvāpō rōmāṇyōṣadhayastathā | ākāśaṁ khāni tē pāntu dēhaṁ tava vasundharā ||28|| vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam | pauruṣaṁ puruṣaśrēṣṭhō brahmā''tmānaṁ dhruvō bhruvau ||29|| ētā dēhē viśēṣēṇa tava nityā hi dēvatāḥ | ētāstvāṁ satataṁ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi ||30|| svasti tē bhagavān brahmā svasti dēvāśca kurvatām | (svasti tē candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) | svastyagniścauva vāyuśca svasti dēvāḥ sahēndragāḥ ||31|| pitāmahakr̥tā rakṣā svastyāyurvardhatāṁ tava | ītayastē praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||32|| iti svāhā | ētairvēdātmakairmantraiḥ kr̥tyāvyādhivināśanaiḥ | mayaivaṁ kr̥tarakṣastvaṁ dīrghamāyuravāpnuhi ||33||
उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात्; तद्वक्ष्यामः- ||१९|| कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च | रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ||२०|| नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः | अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ||२१|| पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः | दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ||२२|| पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्मया दिव्या राजर्षयस्तथा | पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः ||२३|| अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च | सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु ||२४|| उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः | बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ||२५|| कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु | प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ||२६|| चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः | नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ||२७|| रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा | आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा ||२८|| वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् | पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ||२९|| एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः | एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३०|| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् | (स्वस्ति ते चन्द्रसूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ) | स्वस्त्यग्निश्चौव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ||३१|| पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव | ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ||३२|| इति स्वाहा | एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः | मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vraṇitasya śōṇitapūyādisambhavādrakṣōbhayaparihārārthaṁ rakṣākarma nidarśayannāha- udakumbhāccētyādi|- udakumbhāt pānīyakumbhāt, āpaḥ jalaṁ, gr̥hītvā ādāya, prōkṣayan pramārjayan| rakṣākarmanirdiṣṭapadānāṁ mantratvādvivaraṇaṁ na karaṇīyamiti kēcit; anyē tu vyākhyānayanti|- kr̥tyānāmiti kupitamantriṇō'bhicārakarmajanitā rākṣasī ‘kr̥tyā’ ityucyatē| pratighātārthaṁ nivāraṇārtham, atra ‘parirakṣārthaṁ’ iti kēcit paṭhanti| tathā rakṣōbhayasya cēti rākṣasabhayasya ca pratighātārthamityarthaḥ| brahmā tadanumanyatāmiti tadrakṣākarma brahmā aṅgīkarōtu| nāgā ityādi| yē yē nāgādayastvāmabhidravanti pīḍayanti tān brahmādyā dēvā ghnantviti piṇḍārthaḥ| tatra nāgāḥ vāsukyādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ, gandharvāḥ dēvagāyanā hāhāhūhūprabhr̥tayaḥ, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣasāḥ rāvaṇaprabhr̥tayaḥ| dikṣvityatra yē carantīti sambadhyatē| vāstunivāsāḥ gr̥habhūminivāsinaḥ| prāṇāniti agniḥ sōmō vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcēndriyāṇi bhūtātmēti prāṇāḥ, atra dvādaśaprāṇēṣu madhyē sāmānyavātavācyō'pi vātaśabdaḥ prāṇākhyē vātaviśēṣē vartatē; kutaḥ? caturṇāṁ vyānādīnāmagrē vakṣyamāṇatvāt| sōmaḥ candramāḥ| tē tava| parjanyaḥ vr̥ṣṭimān mēghaḥ, indra ityanyē| stanayitnavaḥ mēghāḥ| balapatiriti indrasya viśēṣaṇam| manuḥ prajāpatiḥ, manyē grīvāpaścimabhāgāśritē dvē sirē ‘manyē’ ityucyētē, matiṁ tathā sa ēva manurmatiṁ rakṣatviti sambandhaḥ; ‘tathā manurmatiṁ rakṣatu’ ityahaṁ manyē, iti vyākhyānayanti kēcit| sattvaṁ guṇaviśēṣaḥ| manaḥ cittam| rūpamiha lāvaṇyaṁ vivakṣitaṁ, yatparyāyaḥ saundaryam| chāyā prabhābhēdaḥ; taduktam- “āsannā lakṣyatē chāyā prabhā dūrāt prakāśatē” (ca. i. a. 7)- iti| rētaḥ śukram, āpaḥ pānīyāni, āpyāyayantu vardhayantu| khāni srōtāṁsi, indriyāṇītyanyē| parākramaḥ sāmarthyam| pauruṣaṁ mēḍhraṁ, puruṣaśrēṣṭhaḥ nārāyaṇaḥ| ātmānaṁ jīvam| dhruvaḥ tārāviśēṣaḥ| ētāḥ pūrvōktā dēvatāḥ, nityāḥ satatasthitāḥ| svasti tē bhagavān brahmēti svasti maṅgalaṁ, bhagavān viśiṣṭajñānavān, dēvāḥ sahēndragā indrānuyāyina ityarthaḥ| pitāmahaḥ brahmā| ītayaḥ annādikṣayahētavō'tivr̥ṣṭyādayaḥ; taduktam- “ativr̥ṣṭiranāvr̥ṣṭirmūṣikāḥ śalabhāḥ khagāḥ| svacakraṁ paracakraṁ ca saptaitā ītayaḥ smr̥tāḥ”- iti||19-33||
Adhikarana 19 (37) · Śloka 37
ata ūrdhvaṁ dōṣakālabalādīnavēkṣya kaṣāyālēpanabandhāhārācārān vidadhyāt ||37||
अत ऊर्ध्वं दोषकालबलादीनवेक्ष्य कषायालेपनबन्धाहाराचारान् विदध्यात् ||३७||
🔊 Audio coming soon
ata ūrdhvamityādi| ata ūrdhvaṁ tr̥tīyadivasānantaraṁ, dōṣāḥ vātādayaḥ, kālaḥ hēmantādikaḥ, balaṁ hīnamadhyamōttamam, ādiśabdād vayaḥsātmyādīni, avēkṣya parīkṣya, vidadhyāt kuryāt yāvadvraṇasaṁrōhaṇaṁ bhavati| anyē tvanyathā paṭhanti- ‘ata ūrdhvaṁ dōṣakālabalādīnyavēkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt’- iti, vyākhyānayanti ca- ata ūrdhvamiti tr̥tīyabandhādanantaraṁ caturthabandhē dōṣādīni parīkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt; kaṣāyādīnityādiśabdāt kalkasnēhādīnāṁ grahaṇam||37||
Adhikarana 21 (39) · Śloka 39
bhavanti cātra- tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṁ rōpayēdvraṇam | rūḍhē'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayēt | harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ cāpi yāvat sthairyōpasambhavāt ||39||
भवन्ति चात्र- तस्मादन्तर्बहिश्चैव सुशुद्धं रोपयेद्व्रणम् | रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् | हर्षं क्रोधं भयं चापि यावत् स्थैर्योपसम्भवात् ||३९||
🔊 Audio coming soon
bhavanti cātrētyādi| suśuddhamiti bahirabhyantaraṁ ca| tatrābhyantaraśuddhilakṣaṇaṁ vātādivēdanāpagamaḥ; bahiḥśuddhilakṣaṇaṁ viśuddhavarṇarasasthānagandhāścatvāraḥ| kēcit ‘harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ’ ityādi ślōkaṁ na paṭhanti, vyavāyādīnityādiśabdācca bhayaharṣādīni gr̥hṇanti||39||