Skip to content

5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

trividhaṁ karma- pūrvakarma, pradhānakarma, paścātkarmēti; tadvyādhiṁ pratyupadēkṣyāmaḥ ||3||

View original

त्रिविधं कर्म- पूर्वकर्म, प्रधानकर्म, पश्चात्कर्मेति; तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः ||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pūrvakarmētyādi tatraikē- “laṅghanādi virēkāntaṁ pūrvakarma vraṇasya ca| pāṭanaṁ rōpaṇaṁ yacca pradhānaṁ karma tat smr̥tam| balavarṇāgnikāryaṁ tu paścātkarma samādiśēt’’- iti; anyē tu saṁśōdhyasya pācanasnēhanasvēdanāni pūrvakarma, vamanavirēcanabastinasyasirāmōkṣaṇāni pradhānaṁ karma, pēyādyannasaṁsarjanaṁ paścātkarma; aparē tu cayādīnāṁ pūrvarūpāntānāmātaṅkōtpattēḥ prāgyat kriyatē tat pūrvakarma, ātaṅkōtpattau yat tat pradhānaṁ karma, nivr̥ttātaṅkasyānubandhōpacaraṇāya yat tat paścātkarma| idaṁ tat pūrvakarmētyādi iha kathaṁ nōdāhriyata iti praṣṭuruttaramāha- tadvyādhimityādi|- taditi trividhaṁ karma vyādhiṁ vyādhiṁ pratyupadēkṣyāmaḥ; na iha, granthagauravabhayāt||3||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

atō'nyatamaṁ karma cikīrṣatā vaidyēna pūrvamēvōpakalpayitavyāni bhavanti, tadyathā- yantraśastrakṣārāgniśalākāśr̥ṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprōtasūtrapatrapaṭṭamadhughr̥tavasāpayastaila- tarpaṇakaṣāyālēpanakalkavyajanaśītōṣṇōdakakaṭāhādīni, parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||6||

View original

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति, तद्यथा- यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैल- तर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि, परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ||६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

atō'nyatamamityādi| -ataḥ ēṣāṁ madhyē, anyatamam ēkatamaṁ, karma chēdyādikaṁ, cikīrṣatā kartumicchatā, pūrvamēvōpakalpayitavyāni samīpamānētavyāni| jāmbavauṣṭhaṁ jambuphalasadr̥śamukhāgrā kr̥ṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ, picuḥ ‘tulaṁ’ iti lōkē, prōtaṁ karpaṭaṁ, paṭṭaḥ vraṇabandhanadravyaṁ, tarpaṇaṁ jalaplutaṁ śaktukṣīrādi, kaṣāyaḥ auṣadhakvathitamudakaṁ, vyajanaṁ vaṁśādiracitaṁ, kaṭāhō lauhādinirmitaḥ; ādiśabdāt kavalikāmr̥tkapālakalasasthālīśayanāsanādi| yantrādiṣu madhyē kānicidupakaraṇāni karmāṅgāni, kānicid vyāpatpraśamanāni| parikarmiṇaścēti na kēvalaṁ yantrādīnyēvōpakalpayitavyāni kintu parikarmiṇaśca sarvakarmaṇāṁ kartāraḥ paricārakāḥ; kiṁviśiṣṭāstē? snigdhā anuraktāḥ, sthirāḥ acalāḥ, balavantaḥ sarvakāryēṣu samarthāḥ||6||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

tatrāyatō viśālaḥ samaḥ suvibhaktō nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ ||8||

View original

तत्रायतो विशालः समः सुविभक्तो निराश्रय इति व्रणगुणाः ||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

vraṇakarmaṇi praśastamākr̥tiviśēṣairāha - tatrētyādi|- tatrēti śastrakarmaṇi, ētē āyatatvādayō vraṇaguṇāḥ| āyatō dīrghaḥ; viśālō vistīrṇaḥ; sama iti samapākaḥ, asamapākō hi kiñcitpakvaḥ kiñcidapakvaḥ śastrapātanāya sukhō na bhavati| anyē tu viśālaśabdēna caturasramācakṣatē, samaśabdēna vr̥ttam| taduktam- “āyataścaturasrō vr̥ttastripuṭaka iti vraṇākr̥tisamāsaḥ” (sū. a.22)- iti; iha catasrō vraṇākr̥tayō vraṇaguṇatvēna karmaṇi nirdiṣṭāḥ| anyē tu samō gōmūtrasarpaṇavanna viṣamagatiḥ| sa ca āyatē vraṇē sama iti viśēṣaṇam| suvibhaktaḥ suvyaktaḥ, suṣṭhu pr̥thagbhūtasakalāvayavaḥ| nirāśrayaḥ jihvādantasandhyādyaprāpyadēśamanāśritaḥ| anyē tvanyathā vyākhyānayanti- vaidyakr̥tavraṇaguṇānāha- tatrāyata ityādi|- samō nimnōnnatatvarahitaḥ| suvibhaktō hīnātidōṣatyaktaḥ| itthambhūtē vaidyakr̥tē vraṇē kalkakaṣāyādyavacāraṇaṁ sukhaṁ kriyatē| atō viparītā vraṇadōṣāḥ| śēṣaṁ sugamam||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

bhavataścātra- āyataśca viśālaśca suvibhaktō nirāśrayaḥ | prāptakālakr̥taścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyatē ||9||

View original

भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

amumēvārthaṁ ślōkēna sphuṭīkurvannāha- āyataścētyādi| ēvaṁ vidhō vraṇaḥ śastrakarmaṇi praśasyatē| āyataśca viśālaścēti dvicakārēṇa āyatō'pi viśālō'pi āyataviśala iti pratipāda yati| nirāśrayō marmādyanāśritaḥ; ‘nirāśaya’ ityanyē, tatrānanuṣaṅgītyarthaḥ| prāptakālakr̥taścāpīti yuktē kālē kr̥taḥ; ētēna śastrakṣārāgnisādhyō bālavr̥ddhayōraprāptakālaḥ, tayōrvraṇē śastrādiniṣēdhāt; athavā śītakālē'gnisādhyō vraṇaḥ, grīṣmē sa ēvā prāptakālaḥ| anyē tu ‘yuktakālakr̥taḥ’ iti paṭhanti; tatra samapāka ityācakṣatē, yuktakālakr̥taḥ samyakpākakr̥tapratikriya ityaparē| āyataśca viśālaścētyādiślōkaṁ kēcinna paṭhanti||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvēdavēpathu | asammōhaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyatē ||10||

View original

शौर्यमाशुक्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यमस्वेदवेपथु | असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते ||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

atha yē vaidyaguṇāḥ śastrakarmaṇi tānāha- śauryamityādi| ētē śauryādayō guṇā vaidyasya śastrakarmaṇi ślāghyantē| śauryaṁ nirbhayatvaṁ, bhayabhītō hi sādhyamapi vraṇamavagāḍhamūlaṁ nārabhatē, ārabdhaṁ vā avaśēṣayati| āśukriyā laghuhastatā śīghraṁ śastrakarmakaraṇam, āśukriyayā''turasya ciraṁ klamō na bhavati| śastrataikṣṇyaṁ suniśitatvaṁ sudhāratvaṁ ca, tēna rujā na bhavati| asammōhaḥ asammūḍhatā, sa cāmapakvavraṇaparijñānē tathā prāptānuṣṭhānē ca; vraṇacchēdādiṣu raktādidarśanē'sammōha ityanyē| amumapi ślōkaṁ kēcinna paṭhanti||10||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ēkēna vā vraṇēnāśudhyamānē nā'ntarā buddhyā'vēkṣyāparān vraṇān kuryāt ||11|| bhavati cātra- yatō yatō gatiṁ vidyādutsaṅgō yatra yatra ca | tatra tatra vraṇaṁ kuryādyathā dōṣō na tiṣṭhati ||12||

View original

एकेन वा व्रणेनाशुध्यमाने नाऽन्तरा बुद्ध्याऽवेक्ष्यापरान् व्रणान् कुर्यात् ||११|| भवति चात्र- यतो यतो गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च | तत्र तत्र व्रणं कुर्याद्यथा दोषो न तिष्ठति ||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

aśuddhāvanyē'pi vraṇāḥ kāryā ityāha- ēkēna vā vraṇēnētyādi| nā puruṣaḥ| antarā madhyē| bhavati cātrētyādi| gatiṁ nāḍīm| utsaṅga ivōtsaṅgaḥ vraṇāśayē hi cirakālapūyāvasthānēnāmamavadāritamantaḥpradēśāntaraṁ nimnamutsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyatē; ut ūrdhvaṁ pūyasya saṅga utsaṅga ityanyē| yathā dōṣō na tiṣṭhatīti| dōṣō'tra pūyaḥ; pūyāvasthānād vātādayō dōṣā anubadhnantīti pūya ēva dōṣaśabdēnōcyatē, kāraṇē kāryōpacārāt||11-12||

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 15

tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantavēṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇēṣu tiryak chēda uktaḥ ||13|| (candramaṇḍalavacchēdān pāṇipādēṣu kārayēt | ardhacandrākr̥tīṁścāpi gudē mēḍhrē ca buddhimān) ||14|| anyathā tu sirāsnāyucchēdanam, atimātraṁ vēdanā, cirādvraṇasaṁrōhō, māṁsakandīprādurbhāvaścēti ||15||

View original

तत्र भ्रूगण्डशङ्खललाटाक्षिपुटौष्ठदन्तवेष्टकक्षाकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक् छेद उक्तः ||१३|| (चन्द्रमण्डलवच्छेदान् पाणिपादेषु कारयेत् | अर्धचन्द्राकृतींश्चापि गुदे मेढ्रे च बुद्धिमान्) ||१४|| अन्यथा तु सिरास्नायुच्छेदनम्, अतिमात्रं वेदना, चिराद्व्रणसंरोहो, मांसकन्दीप्रादुर्भावश्चेति ||१५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tiryakchēdō vyāpatsūktaḥ (sū. a.25), tasya viśiṣṭaviṣayē pratiprasavaṁ kurvannāha- tatra bhrūgaṇḍētyādi|- gaṇḍaḥ kapōlaḥ, akṣipuṭaḥ akṣivartma, dantavēṣṭakō dantavēṣṭanamāṁsaṁ, kakṣā bāhumūlaṁ, kukṣiḥ udaraṁ, vaṅkṣaṇam ūrusandhiḥ| (candramaṇḍalavacchēdānityādi sugamam|) anyathā tvityādi| māṁsakandīprādurbhāvaḥ kandākāramāṁsāṅkurasambhavaḥ, kanda ēva kandī, alpatvāt| ‘anyathā tu’ ityatra ‘anyatra tu’ iti kēcit paṭhanti vyākhyānayanti ca- anyatra yadi chēdanaṁ kriyatē ityarthaḥ| ‘chēdanaṁ’ ityatra ca ‘kṣaṇanaṁ’ iti paṭhanti, kṣaṇanaṁ hiṁsanam||13-15||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

tataḥ śastramavacārya,śītābhiradbhirāturamāśvāsya, samantāt paripīḍyāṅgulyā, vraṇamabhimr̥dya(jya), prakṣālya kaṣāyēṇa prōtēnōdakamādāya , tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṁ nātisnigdhāṁ nātirūkṣāṁ vartiṁ praṇidadhyāt; tataḥ kalkēnācchādya, ghanāṁ kavalikāṁ dattvā, vastrapaṭṭēna badhnīyāt; vēdanārakṣōghnairdhūpairdhūpayēt, rakṣōghnaiśca mantrai rakṣāṁ kurvīta ||17||

View original

ततः शस्त्रमवचार्य,शीताभिरद्भिरातुरमाश्वास्य, समन्तात् परिपीड्याङ्गुल्या, व्रणमभिमृद्य(ज्य), प्रक्षाल्य कषायेण प्रोतेनोदकमादाय , तिलकल्कमधुसर्पिःप्रगाढामौषधयुक्तां नातिस्निग्धां नातिरूक्षां वर्तिं प्रणिदध्यात्; ततः कल्केनाच्छाद्य, घनां कवलिकां दत्त्वा, वस्त्रपट्टेन बध्नीयात्; वेदनारक्षोघ्नैर्धूपैर्धूपयेत्, रक्षोघ्नैश्च मन्त्रै रक्षां कुर्वीत ||१७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ vraṇakramavidhānamāha- tataḥ śastramityādi| tataḥ anantaraṁ śastrakarma kr̥tvā; āśvāsya śastrakarmajanitakhēdamapanīya, mūrcchādipratibandhārthaṁ; samantāt paripīḍya sarvatra paripīḍayitvā, srāvanirgamanārthaṁ; vraṇamabhimr̥dya vraṇamardanaṁ kr̥tvā, śastrapadasamīkaraṇārthaṁ; ‘vraṇamabhimr̥jya’- iti kēcit paṭhanti, bālāsthigatyutsaṅgādivijñānārthamiti ca vyākhyānayanti; prakṣālya kaṣāyēṇa saptarātraṁ sadyōvraṇavihitēna, tadūrdhvaṁ yathāsvadōṣaharauṣadhasiddhēna kaṣāyēṇa; vastrēṇōdakamādāya vraṇāntargataṁ; tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāṁ tilakalkādibhiratyarthaliptām; auṣadhayuktāṁ miśrakōktā ‘(a)jagandhā'jaśr̥ṅgī ca’ (sū. a.37) ityādisaṁśōdhanauṣadhayuktāṁ; vartiṁ praṇidadhyāt pravēśayēt; kalkēna sadyōvraṇauṣadhapiṇḍēna; kavalikā vraṇakalkauṣadhācchādanadravyaṁ, sā cauṣadhasvarasaniḥsaraṇanivāraṇārthaṁ bhagnōktapalāśōdumbarādīnāṁ tvakpatrādikr̥tā, anyē dviguṇacaturguṇamr̥dukarpaṭaviracitāṁ kavalikāmāhuḥ, bhr̥ṣṭayavaśaktubhirghr̥tāktāṁ ghanāṁ kavalikāṁ dadyādityaparē| vēdanārakṣōghnairiti vēdanāghnāni rujāghnāni hiṅgulavaṇādīni, rakṣōghnāni rākṣasaghnāni vacādīni, taiḥ||17||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

tatō guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayēt | ājyaśēṣēṇa cāsya prāṇān samālabhēta ||18||

View original

ततो गुग्गुल्वगुरुसर्जरसवचागौरसर्षपचूर्णैर्लवणनिम्बपत्रविमिश्रैराज्ययुक्तैर्धूपयेत् | आज्यशेषेण चास्य प्राणान् समालभेत ||१८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

dhūpanadravyāṇyāha- tatō guggulvityādi| na kēvalaṁ vraṇaṁ dhūpayēt śayanādyapi vraṇadaurgandhyāpagamārthaṁ nīlamakṣikādiparihārārthaṁ ca; anyathā nīlamakṣikōpasarpaṇādvraṇē krimayaḥ patanti| ājyaśēṣēṇētyādi|- ājyaśēṣēṇa dhūpanadravyēbhya ājyamiśrēbhyaḥ pariśiṣṭēna ghr̥tēna| prāṇaśabdēnātra hr̥dayādaya ucyantē, prāṇādhiṣṭhānatvāt; tān samālabhēta mrakṣayēdabhyañjayēdityarthaḥ, prāṇāpyāyanārtham||18||

Adhikarana 17 (35) · Śloka 35

tatastr̥tīyē'hani vimucyaivamēva badhnīyādvastrapaṭṭēna; na cainaṁ tvaramāṇō'parēdyurmōkṣayēt ||35||

View original

ततस्तृतीयेऽहनि विमुच्यैवमेव बध्नीयाद्वस्त्रपट्टेन; न चैनं त्वरमाणोऽपरेद्युर्मोक्षयेत् ||३५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

nacainamiti ēnaṁ vraṇaṁ, tvaramāṇaḥ śīghrībhavan, aparēdyuḥ dvitīyadivasē, na mōkṣayēt| ‘tatastr̥tīyē'hani vimucya prakṣālya kaṣāyēṇaivamēva badhnīyādvastrapaṭṭēna’ iti kēcit paṭhanti| kaṣāyēṇa sadyōvraṇōktānāṁ dravyāṇāṁ kvāthēna, ēvamēva pūrvavat||35||

Adhikarana 18 (36) · Śloka 36

dvitīyadivasaparimōkṣaṇādvigrathitō vraṇaścirādupasaṁrōhati, tīvrarujaśca bhavati ||36||

View original

द्वितीयदिवसपरिमोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपसंरोहति, तीव्ररुजश्च भवति ||३६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

dvitīyē divasē mōkṣaṇāddōṣaṁ vaktumāha- dvitīyētyādi| vigrathitaḥ granthitaḥ| anyē tu vigrathita ityatra viśabdasya sthānē hiśabdaṁ paṭhanti vyākhyānayanti ca- hiśabdō yasmādarthē, yasmād grathitaḥ samyaganaṅkuritō granthibhūtastasmānna saṁrōhati; ugravēdanaśca vraṇō bhavatītyarthaḥ||36||

Adhikarana 19 (37) · Śloka 37

ata ūrdhvaṁ dōṣakālabalādīnavēkṣya kaṣāyālēpanabandhāhārācārān vidadhyāt ||37||

View original

अत ऊर्ध्वं दोषकालबलादीनवेक्ष्य कषायालेपनबन्धाहाराचारान् विदध्यात् ||३७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ata ūrdhvamityādi| ata ūrdhvaṁ tr̥tīyadivasānantaraṁ, dōṣāḥ vātādayaḥ, kālaḥ hēmantādikaḥ, balaṁ hīnamadhyamōttamam, ādiśabdād vayaḥsātmyādīni, avēkṣya parīkṣya, vidadhyāt kuryāt yāvadvraṇasaṁrōhaṇaṁ bhavati| anyē tvanyathā paṭhanti- ‘ata ūrdhvaṁ dōṣakālabalādīnyavēkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt’- iti, vyākhyānayanti ca- ata ūrdhvamiti tr̥tīyabandhādanantaraṁ caturthabandhē dōṣādīni parīkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt; kaṣāyādīnityādiśabdāt kalkasnēhādīnāṁ grahaṇam||37||

Adhikarana 21 (39) · Śloka 39

bhavanti cātra- tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṁ rōpayēdvraṇam | rūḍhē'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayēt | harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ cāpi yāvat sthairyōpasambhavāt ||39||

View original

भवन्ति चात्र- तस्मादन्तर्बहिश्चैव सुशुद्धं रोपयेद्व्रणम् | रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् | हर्षं क्रोधं भयं चापि यावत् स्थैर्योपसम्भवात् ||३९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

bhavanti cātrētyādi| suśuddhamiti bahirabhyantaraṁ ca| tatrābhyantaraśuddhilakṣaṇaṁ vātādivēdanāpagamaḥ; bahiḥśuddhilakṣaṇaṁ viśuddhavarṇarasasthānagandhāścatvāraḥ| kēcit ‘harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ’ ityādi ślōkaṁ na paṭhanti, vyavāyādīnityādiśabdācca bhayaharṣādīni gr̥hṇanti||39||

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

hēmantē śiśirē caiva vasantē cāpi mōkṣayēt | tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān ||40||

View original

हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते चापि मोक्षयेत् | त्र्यहाद्द्व्यहाच्छरद्ग्रीष्मवर्षास्वपि च बुद्धिमान् ||४०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

nanu, kiṁ sarvadaiva tryahānmōktavyō'tha kiñcidantarēṇētyāha - hēmantē śiśirē caivētyādi| hēmantādiṣu tryahānmōkṣayēt, tēṣu śītatvēna śīghrapākabhayābhāvāt| śaradādiṣu dvyahānmōkṣayēt, tēṣāmuṣṇatvēna śīghrapākāgamabhayāt| hēmantē śiśirē caivēti ēvaśabdō hēmantaśiśirayōstryahē ēva mōkṣa iti niyamati, cakārastu paittikavraṇasya niyamaṁ vyabhicārayati; tēna paittikasya hēmantaśiśirayōryathārhaṁ mōkṣa iti| vasantē cāpīti apiśabdād vaiśākhasyōṣṇatvāt kadācid dvayahē'pi mōkṣaḥ sarvavraṇānāṁ; tathā paittikasya dvirahnō bandha iti ca samuccinōti| śaradgrīṣmavarṣāsvapi cēti apicagrahaṇaṁ kvacid dvyahamōkṣaṇavidhimapi vyabhicārayati, tēna paittikaṁ vraṇaṁ grīṣmē ēkasminnēva dinē dvau vārau badhnīyāt| anyē tu śiśiragrahaṇamapāsya ‘hēmantē ca vasantē ca prāvr̥ṭkālē ca mōkṣayēt’ iti paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| nanu, hēmantādayaḥ śaradādayaśca na samānāstat kathaṁ tēṣu tulyakālaṁ vraṇamōkṣaṇam? ucyatē, tryahādēva dvyahādēvēti niyamō na kr̥taḥ, tēna hēmāntādīnāṁ śaradādīnāṁ cōtkarṣāpakarṣān samīkṣya vraṇamōkṣaṇaṁ kartavyamityadōṣaḥ||40||