Skip to content

11. kṣārapākavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

nānauṣadhisamavāyāttridōṣaghnaḥ , śuklatvāt saumyaḥ; tasya saumyasyāpi satō dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā, āgnēyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācanō vilayanaḥ śōdhanō rōpaṇaḥ śōṣaṇaḥ stambhanō lēkhanaḥ kr̥myāmakaphakuṣṭhaviṣamēdasāmupahantā puṁstvasya cātisēvitaḥ ||5||

View original

नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः , शुक्लत्वात् सौम्यः; तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा, आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः ||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kṣāraguṇakarmāha- nānauṣadhisamavāyādityādi| samavāyaḥ saṁyōgaḥ; yatō'yaṁ kṣārō'nēkauṣadhisamavāyāttridōṣaghnaḥ, ataḥ pittārśaḥsvapi yaugikatvamasya| śuklatvāt saumya ityasyāgrē kēcidapiśabdaṁ luptanirdiṣṭaṁ varṇayanti, vyākhyānayanti ca- na kēvalamuṣṇaḥ saumyō'pīti, tēnāsya vakṣyamāṇamuṣṇatvamapi na virudhyatē| dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā himānīvat| pācana iti dvividhō'pi kṣāraḥ; atra vraṇaśōthasya pratisāraṇīyaḥ pācanaḥ, annājīrṇasya pānīyaḥ| vilayanaḥ śōphasya vātakaphabhūyiṣṭasya| śōdhanō duṣṭavraṇasya, rōpaṇaḥ śuddhavraṇasya, atra yōgaśaktiprabhāvāttilayavakalkavat kṣārasya śōdhanarōpaṇatvaṁ na virudhyatē; śōdhana ēvāyaṁ kṣāraḥ, śuddhastu vraṇaḥ svayamēva rōhatītyanyē; na hi śuddhē vraṇē rōpaṇārthaṁ kṣārō'vacāryatē sirādikṣaṇanabhayāt, tasmāt pāramparyēṇa rōpaṇa iti; kēcidasya rōpaṇatvaṁ na paṭhantyēva| śōṣaṇō vraṇaklēdasya| stambhanaḥ śōṇitātipravr̥ttēḥ| upahantr̥śabdaḥ kr̥myādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; kr̥mayō bāhyābhyantarāḥ, tēṣāṁ dvividhaḥ kṣāra upahantā; āmaḥ apakvarasaḥ, mēdasaḥ pānīya ēvōpahantā; puṁstvasya śukrasya||5||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśōduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla- tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikr̥miviṣādiṣūpadiśyatē , saptasu ca mukharōgēṣūpajihvādhijihvōpakuśadantavaidarbhēṣu tisr̥ṣu ca rōhiṇīṣu, ētēṣvēvānuśastrapraṇidhānamuktam ||7||

View original

तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकील- तिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते , सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु, एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम् ||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pratisāraṇīyasya viṣayaṁ darśayannāha- tatra pratisāraṇīya ityādi| kiṭibhaḥ kuṣṭhaviśēṣaḥ; tasya pr̥thagavidhānaṁ niyamēna pratisāraṇīyasādhyatvajñāpanārthaṁ; dadru maṇḍalaṁ dadrumaṇḍalaṁ; kilāsaṁ tvaggataṁ śvitrakuṣṭhaṁ; carmakīlaḥ arśōnidānapaṭhitaḥ; nyacchavyaṅgau kṣudrarōganidānōktau; bāhyaśabdaḥ vidradhikr̥miviṣaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| viṣādiṣvityādiśabdādvalmīkādīnāṁ grahaṇam| ‘bāhyakr̥miviśēṣādiṣu’ iti kēcit paṭhanti| kē tē sapta mukharōgā yēṣu kṣāra upayujyatē, ityāha- upajihvētyādi|- upajihvādīn rōgān mukharōganidānē vakṣyati| tisr̥ṇāṁ rōhiṇīnāṁ grahaṇaṁ sannipātaraktajayōrasādhyatvajñāpanārtham| kutaḥ punarupajihvādibhyō'nyēṣu mukharōgēṣu kṣārō nōpayujyata ityāha- ētēṣvēvētyādi| atrānuśastraṁ kṣāra ēva| ‘ētēṣvanuśastranipātanam’ iti kvacit pāṭhaḥ||7||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

tilakalkaḥ samadhukō ghr̥tāktō vraṇarōpaṇaḥ |22|

View original

तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः |२२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kṣārakr̥tavraṇarōpaṇōpāyamāha- tilakalka ityādi|22|-

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

kṣāradagdhavraṇaṁ tu yathādōṣaṁ yathāvyādhi cōpakramēt ||27||

View original

क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत् ||२७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kṣāradagdhavraṇavyāpaccikitsāṁ vaktumāha- kṣāradagdhavraṇamityādi| anyē tu ‘yathāvidhi yathādōṣam’ iti paṭhanti, “hētuvyādhipratyanīkēna vidhinā” iti vyākhyānayanti||27||