7. arśōnidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਮਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯਤਃ "ਅਰਿਭਿਰ੍ਨਿਜੈਃ ਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗ" (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੬|੪੦) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਚ ਰਿਪੁਸਦਸ਼ਾਨੀਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ|

Adhikarana arshasAM nirvacanam (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|

Adhikarana arshasAM saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

ਅਰਿਵਤ੍ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਮਾਂਸਕੀਲਕਾ ਵਿਸ਼ਸਨ੍ਤਿ ਯਤ੍| ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਦਮਾਰ੍ਗਨਿਰੋਧਤਃ||੧|| ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾਕਤੀਨ੍| ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨਪਾਨਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਾਨ੍ ਜਗੁਃ||੨||

ਸ੦-ਅਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਦਿਜਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਕਤੀ ਨਿਰੂਪਯਤਿ| ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾਪਾਨਾਦੌ ਯਨ੍ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਜਗੁਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨ੍ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ? ਵਿਵਿਧਾਕਤੀਨ੍-ਨਾਨਾਸਂਸ੍ਥਾਨਾਨ੍|

Adhikarana arshasAM dvaividhyam (3) · Śloka 3

ਸਹਜਨ੍ਮੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਥਾਨਭੇਦਾਦ੍ਦ੍ਵੇਧਾ ਸਮਾਸਤਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਰਾਵਿਵਿਭੇਦਾਚ੍ਚ|੩|

ਸ੦-ਤਾਨਿ ਚ ਸਮਾਸਤਃ-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤੋ, ਦ੍ਵੇਧਾ-ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹ ਜਨ੍ਮਨਾ, ਸਹਜਨ੍ਮ ਚੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਹਜਨ੍ਮੋਤ੍ਤਰੇ, ਤਯੋਰੁਤ੍ਥਾਨਂ ਸਹਜਨ੍ਮੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਥਾਨਂ, ਤੇਨ ਭੇਦੋ-ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਕਾਨਿਚਿਚ੍ਛਰੀਰੇਣ ਸਹ ਜਾਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਜ੍ਜਨ੍ਮੋਤ੍ਤਰਭਾਵੀਨਿ| ਤਥਾ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਰਾਵਿਵਿਭੇਦਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵੇਧਾ,-ਕਾਨਿਚਿਚ੍ਛੁਸ੍ਕਾਣਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ਸ੍ਰਾਵੀਣਿ|

Adhikarana gudasya svarUpam, gude tisro balyaH tAsAmarthAnugatAni nAmAni gudauShThasya svarUpam, (3-5) · Śloka 5

"ਅਪਾਨਾਦੌ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਥ ਤਦੇਵ ਗੁਦਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਗੁਦਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯਃ||੩|| ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋਧ੍ਯਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਵਲ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਣੀ ਤਾਸਾਮਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਸਰ੍ਜਨੀ||੪|| ਬਾਹ੍ਯਾ ਸਂਵਰਣੀ ਤਸ੍ਯਾ ਗੁਦੌਸ੍ਠੋ ਬਹਿਰਙ੍ਗੁਲੇ| ਯਵਾਧ੍ਯਰ੍ਧਃ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਰੋਮਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤਃ ਪਰਮ੍||੫||

ਸ੦-ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਂਸ਼੍ਰਯਃ-ਆਸ਼੍ਰਯੋ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਂਵਿਧੋ ਗੁਦਃ| ਸ੍ਥੂਲਂ ਯਦਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਪ੍ਰਮਾਣੋਸੌ ? ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਃ| ਅਰ੍ਧੇਨੋਨਾਨਿ ਪਞ੍ਚ-ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚ| ਸ਼ਾਕਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮਾਸਃ| ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚ ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸੋਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਃ,-ਸਾਰ੍ਧਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪਰਿਮਾਣਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਗੁਦੇ, ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਲ੍ਯਃ-ਤ੍ਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਕਿਂਪਰਿਮਾਣਾਃ ? ਅਧ੍ਯਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਾਃ, ਅਧਿਕਮਰ੍ਧਮਙ੍ਗੁਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਰਿਮਾਣਂ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਏਵਮ੍| ਅਥ ਤਾਂਸਾਂ-ਤਿਸਣਾਮ੍, ਅਰ੍ਥਾਨੁਗਤਾਨਿ ਨਾਮਾਨ੍ਯਾਹ-ਤਤ੍ਰ-ਮਲਪ੍ਰਵਾਹਣਾਦਨ੍ਤਃ-ਅਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਵਲੀ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਣੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਮਧ੍ਯੇ-ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾ ਵਲੀ, ਮਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਹਤੋ ਬਹਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਜਨਾਤ੍ ਵਿਸਰ੍ਜਨੀਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਗੁਦਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਲਸ੍ਯ ਸਂਵਰਣਾਤ੍ ਸਂਵਰਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯਾਃ-ਸਂਵਰਣੀਸਂਜ੍ਞਾਯਾ ਵਲੇਃ, ਅਙ੍ਗੁਲੇ-ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣੇ, ਬਹਿਃ-ਬਾਹ੍ਯੇ, ਗੁਦੌਸ੍ਠਃ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ-ਪਰਿਮਾਣਤੋ, ਗੁਦੌਸ੍ਠੌ ਯਵਾਧ੍ਯਰ੍ਧਃ-ਸਾਰ੍ਧਯਵਪ੍ਰਮਾਣਃ| ਤਤੋ-ਗੁਦੌਸ੍ਠਾਤ੍, ਪਰਂ-ਪਰਤੋ ਬਹਿਃ, ਰੋਮਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਗੁਦੇ, ਜਾਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana sahotthAnAmarshasAM heturasAdhyatvaM ca kulodbhavAnAM sarveShAM rogANAmasAdhyatvam (6-7) · Śloka 7

ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਃ ਸਹੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਵਲੀਬੀਜੋਪਤਪ੍ਤਤਾ| ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ, ਬੀਜਤਪ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰਪਚਾਰਤਃ||੬|| ਦੈਵਾਚ੍ਚ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕੋਪੋ ਹਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਤਾਨ੍ਯਤਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਵੇਵਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ ਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾਃ||੭||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ, ਸਹਜੋਤ੍ਤਰਕਾਲਭਾਵਿਸ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਸਹੋਤ੍ਥਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹੇਤੁਃ ਵਲੀਬੀਜੋਪਤਪ੍ਤਤਾ| ਵਲ੍ਯਾਃ-ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ ਬੀਜਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਾਂਸ਼ੋ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾ ਵਲੀ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਉਪਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਭਾਵ ਉਪਤਪ੍ਤਤਾ,-ਅਰ੍ਸ਼ੋਵਿਕਾਰਕਰਣਸਮਰ੍ਥੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਪੀਡਨਂ, ਬਲੀਬੀਜਸ੍ਯੋਪਤਪ੍ਤਤੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਾ ਚ ਬੀਜੋਪਤਪ੍ਤਿਃ-ਬੀਜੋਪਤਾਪੋ, ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰਪਚਾਰਤਃ| ਮਾਤਾ ਚ ਪਿਤਾ ਚ ਮਾਤਾਪਿਤਰੌ, ਤਯੋਰਪਚਾਰਃ-ਅਪਰਾਧ ਆਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿਕਤਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਥਾ ਦੈਵਾਤ੍-ਤਥਾਵਿਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤਾਦਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣੋ, ਬੀਜੋਪਤਪ੍ਤਿਃ| ਤਾਭ੍ਯਾਂ-ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰਪਚਾਰਦੈਵਾਭ੍ਯਾਂ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਕੋਪਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਿ-ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਅਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ ਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾ ਆਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਬੀਜੋਪਤਪ੍ਤਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana sahajAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

ਸਹਜਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਚ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ ਪਾਣ੍ਡੂਨਿ ਦਾਰੁਣੋਪਦ੍ਰਵਾਣਿ ਚ||੮||

ਸ੦-ਸਹਜਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੁਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਉਤ੍ਤਰਜਾਤਾਨ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂਭੂਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ|

Adhikarana janmottarajAnAmarshasAM ShaDvidhatvam (9) · Śloka 9

ਸੋਢਾਨ੍ਯਾਨਿ ਪਥਗ੍ਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗਨਿਚਯਾਸ੍ਰਤਃ| |੯|

ਸ੦-ਅਨ੍ਯਾਨਿ-ਉਤ੍ਤਰਜਾਤਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ| ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰੀਣਿ, ਤਥਾ ਸਂਸਰ੍ਗੇਣੈਕਂ, ਤਥਾ ਨਿਚਯੇਨ [ ਏਕਂ ] ਤਥਾ ਰਕ੍ਤੇਨ [ਏਕਂ], ਇਤਿ ਸਟ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਸੋਢਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਸੋਦਰਾਦਿਃ|

Adhikarana shuShkArdrArshasAM doShAnubandhaH (9) · Śloka 9

| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਵਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਤਃ||੯||

ਸ੦-"ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਰਾਵਿਵਿਭੇਦਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੩) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਯਾਨਿ ਤ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਤਃ, ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana arshasAM nidAnam (10-15) · Śloka 15

ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਸ੍ਤੇਨ ਸਾਦਿਤੇ| ਅਗ੍ਨੌ, ਮਲੇਤਿਨਿਚਿਤੇ, ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਤਃ||੧੦|| ਯਾਨਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਵਿਸਮਕਠਿਨੋਤ੍ਕਟਕਾਸਨਾਤ੍| ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਮਲੋਸ੍ਠੋਰ੍ਵੀਤਲਚੈਲਾਦਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍||੧੧|| ਭਸ਼ਂ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਤਤਾਤਿਪ੍ਰਵਾਹਣਾਤ੍| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍ਤਦੁਦੀਰਣਾਤ੍||੧੨|| ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਾਤਿਸਾਰਾਮਗ੍ਰਹਣੀਸ਼ੋਫਪਾਣ੍ਡੁਭਿਃ| ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਿਸਮਾਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਭ੍ਯੋ, ਯੋਸਿਤਾਂ ਪੁਨਃ||੧੩|| ਆਮਗਰ੍ਭਪ੍ਰਪਤਨਾਦ੍ਗਰ੍ਭਵਦ੍ਧਿਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍| ਈਦਸ਼ੈਸ਼੍ਚਾਪਰੈਰ੍ਵਾਯੁਰਪਾਨਃ ਕੁਪਿਤੋ ਮਲਮ੍||੧੪|| ਪਾਯੋਰ੍ਵਲੀਸੁ ਤਂ ਧਤ੍ਤੇ ਤਾਸ੍ਵਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਮੂਰ੍ਤਿਸੁ| ਜਾਯਨ੍ਤੇਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ|੧੫|

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਵਿਦਾਨੇ, ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਃ [ ਉਕ੍ਤੋ-] ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਤੇਨ-ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਕਾਰਣੇਨ, ਵਹ੍ਨੌ ਸਾਦਿਤੇ-ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਗਮਿਤੇ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਾਹਾਰਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਾਕਮਗਚ੍ਛਨ੍ ਭੂਯਸਾ ਮਲਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ ਇਦਮਾਹ-ਮਲੇਤਿਨਿਚਿਤੇ| ਮਲੇ-ਪੁਰੀਸਾਖ੍ਯੇ, ਅਤਿਨਿਚਿਤੇ-ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਜਨਨਯੋਗ੍ਯੇ, ਵਾਯੁਰਪਾਨਾਖ੍ਯਃ ਪਾਯੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਸੁ ਵਲੀਸੁ, ਤਂ ਮਲਂ ਨਿਚਿਤਂ ਧਤ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਮਲਵ੍ਯਤਿਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਤ੍ਤਾ ਵਲਯੋਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਮੂਰ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਾਸੁ ਚਾਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਮੂਰ੍ਤਿਸ਼੍ਵਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ ਚ ਕੇਨ ਵਾਯੁਃ ਕੁਪਿਤੋ ਮਲਂ ਧਤ੍ਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਨਰਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਵਾਯੁਃ ਕੁਪਿਤਃ, ਤਥਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪਿਤ ਇਤਿ ਗਮਯਤਿ| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਘਟ੍ਟਨੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਤਤਾਤਿਪ੍ਰਵਾਹਣੇਨ ਦੋਸਾਦਿਵੇਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਤੂਦੀਰਣਮਿਹੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਾਹਣੋਦੀਰਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰੁਪਾਦਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਃ ਕਰ੍ਸਣਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਿਸਮਾਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਭ੍ਯ ਇਤਿ ਸਾਹਸਾਦਿਵਿਸਮਾਚਰਣਾਦਿਕਾਭ੍ਯਃ| ਯੋਸਿਤਾਂ ਪੁਨਰੀਤਿ ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਾਰੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰਮਾਮਗਰ੍ਭਪ੍ਰਪਤਨਾਦਿਕਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਈਦਸ਼ੈਰਪਰੈਰਪ੍ਯਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰਿਹ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕੁਪਿਤ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana arshasAM pUrvalakShaNam (15-20) · Śloka 20

| ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ||੧੫|| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ ਸਕ੍ਥਿਸਦਨਂ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਸਾਦੋਙ੍ਗੇ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦੋਥਵਾ ਗ੍ਰਹਃ||੧੬|| ਮਾਰੁਤਃ ਪ੍ਰਚੁਰੋ ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਨਾਭੇਰਧਸ਼੍ਚਰਨ੍| ਸਰੁਕ੍ ਸਪਰਿਕਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ੍ਵਨਨ੍||੧੭|| ਅਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮਾਟੋਪਃ ਕ੍ਸਾਮਤੋਦ੍ਗਾਰਭੂਰਿਤਾ| ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਾ ਵਿਡਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ||੧੮|| ਸ਼ਿਰਃਪਸ੍ਠੋਰਸਾਂ ਸ਼ੂਲਮਾਲਸ੍ਯਂ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਣਤਾ| ਤਨ੍ਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਧੋ ਦੁਃਖੋਪਚਾਰਤਾ||੧੯|| ਆਸ਼ਙ੍ਕਾ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡੁਗੁਲ੍ਮੋਦਰੇਸੁ ਚ| |੨੦|

ਸ੦-ਤੇਸਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਸ਼ਕਦ੍ਗ੍ਰਹਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਧ੍ਯੇ "ਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦੋਥਵਾ ਗ੍ਰਹਃ" ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍, ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੋਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਸ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਬਦ੍ਧਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਥਵਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਮਾਰੁਤ ਇਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦਪਾਨਾਖ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਾਯੋ-ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਨਾਭੇਰਧਸ਼੍ਚਰਨ੍-ਗਚ੍ਛਨ੍, ਪ੍ਰਚੁਰੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਮੂਢੋ-ਮੂਢ ਇਵ ਮੂਢਃ| ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਤ੍ਮੀਯਾਂ ਹਿਤ੍ਵੇਵ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ| ਤਥਾ, ਸਰੁਕ੍-ਸਸ਼ੂਲਃ| ਤਥਾ, ਸਹ ਪਾਰਿਕਰ੍ਤੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਪਰਿਕਰ੍ਤਃ| ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸ੍ਵਨਨ੍-ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਮਾਨਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਦਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਦਿਸ੍ਵਾਸ਼ਙ੍ਕਾ ਭਵਤਿ|

Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (20-28) · Śloka 28

| ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਜਾਤੇਸੁ ਹਤਨਾਮਸੁ||੨੦|| ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨੋਪਾਨੋ ਹਿ ਤੈਰਧੋਮਾਰ੍ਗਰੋਧਤਃ| ਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ਨਨਿਲਾਨਨ੍ਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰਗਾਨ੍||੨੧|| ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਧਾਤੂਂਸ਼੍ਚ ਸਾਸ਼ਯਾਨ੍| ਮਦ੍ਗਾਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਰ੍ਸ਼ਸਃ||੨੨|| ਕਸ਼ੋ ਭਸ਼ਂ ਹਤੋਤ੍ਸਾਹੋ ਦੀਨਃ ਕ੍ਸਾਮੋਤਿਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭਃ| ਅਸਾਰੋ ਵਿਗਤਚ੍ਛਾਯੋ ਜਨ੍ਤੁਜੁਸ੍ਟ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ||੨੩|| ਕਤ੍ਸ੍ਨੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਗਸ੍ਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਰ੍ਮਪੀਡਨੈਃ| ਤਥਾ ਕਾਸਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਸ਼੍ਵਾਸਪੀਨਸੈਃ||੨੪|| ਕ੍ਲਮਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਵਮਥੁਕ੍ਸਵਥੁਸ਼੍ਵਯਥੁਜ੍ਵਰੈਃ| ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਤੈਮਿਰ੍ਯਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼੍ਮਰਿਪੀਡਿਤਃ||੨੫|| ਕ੍ਸਾਮਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰੋ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਠੀਵਨ੍ਨਰੋਚਕੀ| ਸਰ੍ਵਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਹਨ੍ਨਾਭਿਪਾਯੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸ਼ੂਲਵਾਨ੍||੨੬|| ਗੁਦੇਨ ਸ੍ਰਵਤਾ ਪਿਚ੍ਛਾਂ ਪੁਲਾਕੋਦਕਸਨ੍ਨਿਭਾਮ੍| ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਦ੍ਰਂ ਪਕ੍ਕਾਮਂ ਚਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਾ||੨੭|| ਪਾਣ੍ਡੁ ਪੀਤਂ ਹਰਿਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚੋਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| |੨੮|

ਸ੦-ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ-ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਦੀਨਿ, ਹਤਨਾਮਸੁ-ਅਰ੍ਸ਼ਃਸੁ, ਜਾਤੇਸੁ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ-ਵਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਸ੦-ਤੈਃ-ਅਰ੍ਸ਼ੋਭਿਃ, ਅਧੋਮਾਰ੍ਗਰੋਧਾਦਪਾਨੋ ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾ(ਅਨ੍ਯਾ)ਨਨਿਲਾਨ੍-ਸਮਾਨੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਪ੍ਰਾਣਾਨ੍, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਣਰੂਪਤਯਾ ਕ੍ਸੋਭਯਨ੍-ਸਂਰਮ੍ਭਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨ੍, ਤਥਾ ਧਾਤੂਨ੍-ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ, ਸਾਸ਼ਯਾਨ੍-ਸਹਾਧਾਰੇਣ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨ੍, ਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ਨਗ੍ਨਿਂ ਮਦ੍ਗਾਤਿ-ਮਨ੍ਦੀਕਰੋਤਿ| ਤਤਃ-ਅਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਾਦਿਕਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਰ੍ਸ਼ਸੋ-ਦੁਰ੍ਨਾਮਵਾਨ੍, ਕਸ਼ਾਦਿਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਰ੍ਸ਼ਸ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ "ਅਰ੍ਸ਼ਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍" ਅਚ੍| ਵਿਗਤਚ੍ਛਾਯੋ ਦ੍ਰੁਮੋ ਜਨ੍ਤੁਜੁਸ੍ਟਃ ਪਤ੍ਰੌਘਵਿਰਹਾਦ੍ਯਥਾ ਛਾਯਾਰਹਿਤਃ, ਤਥੈਵਾਰ੍ਸ਼ਸਃ ਸ਼ੋਭਾਰਹਿਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸੋਪਮਾਲਙ੍ਕਾਰਃ| ਤਥੇਤਿ ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਕਾਸਾਦਿਭਿਰਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਲੇਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਰਿਪੀਡਿਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ "ਙ੍ਯਾਪੋਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬਹੁਲਵਚਨਾਦ੍ਧ੍ਰਸ੍ਵਃ| ਅਥਵਾ, 'ਅਸ਼੍ਮਨਿ ਪੀਡਿਤਃ' ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਕ੍ਸਾਮੋ ਭਿਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਧ੍ਯਾਯਨ੍-ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤਃ| ਤਥਾ, ਗੁਦੇਨ ਪਿਚ੍ਛਾਂ ਪੁਲਾਕੋਦਕਸਨ੍ਨਿਭਾਂ ਸ੍ਰਵਤਾ ਵਿਬਦ੍ਧਾਦਿਕਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਪਾਕਂ ਧਾਨ੍ਯਂ ਪੁਲਾਕਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਆਗਮਃ-"ਧਾਨ੍ਯਂ ਪੁਲਾਕੋਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਮ੍" ਇਤਿ| ਅਥਵਾ, ਪੁਲਾਕਃ-ਕੁਤ੍ਸਿਤਂ ਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਤਸ੍ਯੋਦਕੇਨ ਤੁਲ੍ਯਾਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਯਵਗੋਧੂਮਾਦਿਸ੍ਵੇਦਃ ਪੁਲਾਕੋਦਕਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤੇਨ ਤੁਲ੍ਯਾਮ੍| ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦੁਦਾਵਤ੍ਤਂ ਕਦਾਚਿਦਨੁਦ੍ਵਤ੍ਤਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana vAtArshasAM lakShaNam (28-34) · Śloka 34

ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਬਹ੍ਵਨਿਲਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ||੨੮|| ਮ੍ਲਾਨਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਵਿਸਮਾਃ ਪਰੁਸਾਃ ਖਰਾਃ| ਮਿਥੋ ਵਿਸਦਸ਼ਾ ਵਕ੍ਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵਿਸ਼੍ਫੁਟਿਤਾਨਨਾਃ||੨੯|| ਬਿਮ੍ਬੀਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਖਰ੍ਜੂਰਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ||੩੦|| ਸ਼ਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਕਟ੍ਯੂਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਭ੍ਯਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ| ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਹਦ੍ਗ੍ਰਹਾਰੋਚਕਪ੍ਰਦਾਃ||੩੧|| ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਰ੍ਣਨਾਦਭ੍ਰਮਾਵਹਾਃ| ਤੈਰਾਰ੍ਤੋ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍||੩੨|| ਰੁਕ੍ਫੇਨਪਿਚ੍ਛਾਨੁਗਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||੩੩|| ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਸ੍ਠੀਲਾਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤਤ ਏਵ ਚ|੩੪|

ਸ੦-ਵਾਤਾਧਿਕਾ ਗੁਦਜਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਵਿਸਮਾਃ-ਵਿਸਮਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਿਦੁਃਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਪਰੁਸਾਃ-ਸ਼ਾਕਪਤ੍ਰਾਦਿਤੁਲ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ| ਮਿਥੋ ਵਿਸਦਸ਼ਾਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਮਤੁਲ੍ਯਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਃ| ਵਕ੍ਰਾਃ-ਧਨੁਸ੍ਕੋਟ੍ਯਾਦਿਵਤ੍| ਤਥਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਃ-ਦਰ੍ਭਾਙ੍ਕੁਰਵਤ੍| ਵਿਸ੍ਫੁਟਿਤਂ-ਕੇਸਰਾਦਿਵਤ੍, ਆਨਨਂ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਬਿਮ੍ਬ੍ਯਾਦ੍ਯਨੇਕੋਪਮਾਨੋਪਾਦਾਨਂ ਤੇਸਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ਼ਿਰ ਆਦਿਸ੍ਵਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਦਾਃ| ਤਥਾ, ਕਾਸਾਦਿਕਤਃ| ਤੈਰਾਰ੍ਤਃ-ਪੀਡਿਤੋ, ਗ੍ਰਥਿਤਾਦਿਕਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ| ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ ਏਵ ਚ ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰੇਭ੍ਯੋ ਗੁਲ੍ਮਾਦਿਸਮ੍ਭਵਃ|

Adhikarana pittArshasAM lakShaNam (34-37) · Śloka 37

| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਨੀਲਮੁਖਾ ਰਕ੍ਤਪ੍ਤਾਸਿਤਪ੍ਰਭਾਃ||੩੪|| ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣੋ ਵਿਸ੍ਰਾਸ੍ਤਨਵੋ ਮਦਵਃ ਸ਼੍ਲਥਾਹ੍| ਸ਼ੁਕਜਿਹ੍ਵਾਯਕਤ੍ਖਣ੍ਡਜਲੌਕੋਵਕ੍ਕ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ||੩੫|| ਦਾਹਪਾਕਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰੁਚਿਤਮੋਹਦਾਃ| ਸੋਸ੍ਮਾਣੋ ਦ੍ਰਵਨੀਲੋਸ੍ਣਪੀਤਰਕ੍ਤਾਮਵਰ੍ਚਸਃ||੩੬|| ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਹਰੀਤ੍ਪੀਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙੂਨਖਾਦਯਃ| |੩੭|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨੀਲਮੁਖਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯ ਇਤਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਤਨੁ-ਅਚ੍ਛਂ, ਅਸ੍ਰਂ-ਰਕ੍ਤਂ, ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ, ਇਤਿ "ਆਭੀਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੇ" ਣਿਨਿਃ| ਤਥਾ, ਤਨਵੋ-ਨ ਘਨਾਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮ-ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਵਤ੍| ਮਦਵਃ-ਸ਼ਿਰੀਸਪੁਸ੍ਪਾਦਿਵਤ੍| ਸ਼੍ਲਥਾਃ-ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਾਂਸਾਦਿਵਤ੍| ਸ਼ੁਕਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਹੂਪਮਾਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਦ੍ਰਵਾਦੀਨਾਂ ਵਰ੍ਚਸਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯਵਮਧ੍ਯਾਃ-ਯਵਮਧ੍ਯਸਂਸ੍ਥਾਨਾਃ| ਹਰਿਤੋ-ਦੂਰ੍ਵਾਵਰ੍ਣਾਃ, ਪੀਤਾ ਹਾਰਿਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਗਾਦਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਯਨਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana kaphArshasAM lakShaNam (37-42) · Śloka 42

| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣਾ ਮਹਾਮੂਲਾ ਘਨਾ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਸਿਤਾਃ||੩੭|| ਉਚ੍ਛੂਨੋਪਚਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਵਤ੍ਤਗੁਰੁਸ੍ਥਿਰਾਃ| ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ||੩੮|| ਕਰੀਰਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ੍ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹਿਨਃ ਪਾਯੁਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਤਿਨਃ||੩੯|| ਸਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਃ| ਮੇਹਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ||੪੦|| ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਾਮਪ੍ਰਾਯਵਿਕਾਰਦਾਃ| ਵਸਾਭਸਕਫਪ੍ਰਾਜ੍ਯਪੁਰੀਸਾਃ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ||੪੧|| ਨ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਗਾਦਯਃ| |੪੨|

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਮਹਾਮੂਲਾਦਿਕਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਗਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਬਹ੍ਵਨਿਲਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤੋ[ਤ੍ਤਰਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋ]ਲ੍ਬਣਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ, ਭੂਯਸਾ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍|

Adhikarana dvidoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| ਸਂਸਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਾਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍|੪੨|

ਸ੦-ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾਃ ਸਂਸਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਾਃ-ਸਂਸਸ੍ਟਰੂਪਾਃ, ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana tridoShArshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

| ਨਿਚਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਃ||੪੨||

ਸ੦-ਨਿਚਯਾਤ੍-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਃ-ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਕ੍ਸਣਯੁਤਾਃ|

Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (43-45) · Śloka 45

ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਵਟਪ੍ਰਰੋਹਸਦਸ਼ਾ ਗੁਞ੍ਜਾਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ||੪੩|| ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਗਾਢਵਿਟ੍ਪ੍ਰਤਿਪੀਡਿਤਾਃ| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤਃ||੪੪|| ਭੇਕਾਭਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵੈਃ| ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲੋਤ੍ਸਾਹੋ ਹਤੌਜਾਃ ਕਲੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ||੪੫||

ਸ੦-ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਃ-ਰਕ੍ਤਾਧਿਕਾਃ, ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਕਤ੍ਯਾ-ਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਲੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਇਤਿ ਯਾਵਦੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਪਿ ਗੁਦੇਕਿਲਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇ ਚ ਗੁਦੇਕੀਲਾ ਅਤਿਦੁਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਸਹਸਾ-ਅਚਿਨ੍ਤਿਤਮੇਵ ਸ਼ੂਲਾਦਿਲਿਙ੍ਗੈਃ, ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ, ਗਾਢਵਿਟ੍ਪ੍ਰਤਿਪੀਡਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਯ-ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤੋ ਭੇਕਾਭੋ ਭਵਤਿ| ਚੋਵਧਾਰਣੇ, ਤਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਨ੍ਮਣ੍ਡੂਕਾਭਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵੈਰ੍ਦੁਃਖੈਃ-ਰੋਗੈਃ, ਪੀਡ੍ਯਤੇ| "ਰਕ੍ਤੇਮ੍ਲਸ਼ਿਸ਼ਿਰਪ੍ਰੀਤਿਸਿਰਾਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਰੂਕ੍ਸਤਾਃ|" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੧੭) ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਜਾਃ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤਥਾ, ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲੋਤ੍ਸਾਹਾਦਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana arshasAmudAvarta upadravaH (46-52) · Śloka 52

ਮੁਦ੍ਗਕੋਦ੍ਰਵਜੂਰ੍ਣਾਹ੍ਵਕਰੀਰਚਣਕਾਦਿਭਿਃ| ਰੂਕ੍ਸੈਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਪਿਤੋ ਬਲੀ||੪੬|| ਅਧੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯਾਧਃ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਯਨ੍| ਪੁਰੀਸਂ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਦਾਰੁਣਮ੍||੪੭|| ਤੇਨ ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜਾ ਕੋਸ੍ਠਪਸ੍ਠਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਾ ਭਵੇਤ੍| ਆਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰਾਵੇਸ੍ਠੋ ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਪਰਿਕਰ੍ਤਨਮ੍||੪੮|| ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੂਲਂ ਗਣ੍ਡਸ਼੍ਵਯਥੁਸਮ੍ਭਵਃ| ਪਵਨਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਂ ਤਤਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ||੪੯|| ਹਦ੍ਰੋਗਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ| ਬਾਧਿਰ੍ਯਤਿਮਿਰਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕਾਸਪੀਨਸਾਃ||੫੦|| ਮਨੋਵਿਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਦਯਃ| ਤੇ ਤੇ ਚ ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਾਃ||੫੧|| ਦੁਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾਮਿਤ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤਃ ਪਰਮੋਯਮੁਪਦ੍ਰਵਃ| ਵਾਤਾਭਿਭੂਤਕੋਸ੍ਠਾਨਾਂ ਤੈਰ੍ਵਿਨਾਪਿ ਸ ਜਾਯਤੇ||੫੨||

ਸ੦-ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਸੂਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮੁਦ੍ਗਾਦਿਭੀ ਰੂਕ੍ਸੈਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਃ-ਅਪਾਨਾਖ੍ਯਃ, ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ-ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇ, ਕੁਪਿਤੋਤ ਏਵ ਬਲਵਾਨ੍, ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਪਿਤੋ ਬਲੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਬਲੀ ਪਵਨੋ ਵਾਤਾਦਿਸਙ੍ਗਂ [ਦਾਰੁਣਂ] ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਅਧੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਅਧਃ ਪੁਰੀਸਂ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਯਨ੍| ਤੇਨ-ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਹੇਤੁਨਾ, ਤੇਨ ਵਾ-ਤਥਾਵਿਧੇਨ ਵਾਯੁਕੋਪੇਨ, ਤੀਵ੍ਰਾ-ਦਾਰੁਣਾ, ਪੀਡਾ ਕੋਸ੍ਠਾਦਿਗਾ ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਆਧ੍ਮਾਨਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਰਿਕਰ੍ਤਨਂ ਚ| ਬਸ੍ਤੌ ਚੇਤਿ ਚਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸ਼ੂਲਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਣ੍ਡਯੋਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗਣ੍ਡਸ਼੍ਵਯਥੁਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਪਵਨਸ੍ਯ-ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦਪਾਨਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਾਤ੍, ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤੇ ਤੇ ਚ ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾਃ-ਅਨੇਕੇ ਨਖਭੇਦਾਦਯੋ, ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਾਃ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਦੁਃਖਾਵਹਾਃ, ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਦੁਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾਮਿਤਿ-ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਅਯਂ ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ ਪਰਮੋ-ਮਹਾਨ੍, ਉਪਸ੍ਰਵਃ ਸ੍ਮਤੋ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤੇਨਾਭੂਭਿਤੋ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ, ਕੋਸ੍ਠੋ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਂ ਤੇਸਾਂ [ਤੈਃ-] ਦੁਰ੍ਨਾਮਭਿਰ੍ਵਿਨਾਪਿ, ਸਃ-ਉਦਾਵਰ੍ਤੋ ਜਾਯਤੇ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਤੈਃ, ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ|

Adhikarana arshasAmasAdhyatvam, arshasAM yApyatvam (53) · Śloka 53

ਅਧੁਨਾ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗਮੇਸਾਮਾਹ - - - - ਸਹਜਾਨਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਵਲੌ| ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ, ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇਗ੍ਨਿਬਲਾਦਿਭਿਃ||੫੩||

ਸ੦-ਸਹਜਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ ਯਥੋਤ੍ਤਰਕਾਲਜਾਨ੍ਯਪਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਵਲੌ ਯਾਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯੇਕਦੋਸਜਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਬਲਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਃ| ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਮਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਬਲਮਾਦਿ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍, ਤੈਰ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਗ੍ਨਿਬਲੇਕ੍ਸੀਣ ਆਯੁਸਿ ਚ ਪਾਦਸਮ੍ਪਦਿ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana arshasAM kRuchrasAdhyatvam (54) · Śloka 54

ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਵਲੌ ਯਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਚ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ||੫੪||

ਸ੦-ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ-ਸਙ੍ਕਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਿ, ਯਾਨਿ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਵਲੌ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਯਾਹੁਃ, ਮੁਨਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਪਰਿਗਤਾਨਿ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ, ਪ੍ਰਾਦਿਸਮਾਸਃ, ਵਰ੍ਸਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana arshasAM sukhasAdhyatvam (55) · Śloka 55

ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਵਲੌ ਜਾਤਾਨ੍ਯੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ| ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਾਨਿ ਚ||੫੫||

ਸ੦-ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਂ ਵਲੌ ਜਾਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤਥੈਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ ਤਥਾ ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਾਨਿ-ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਜਾਤਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਚ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨਿ|

Adhikarana meDhrAdiShvapyarshAMsi vakShyante (56) · Śloka 56

ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍| |੫੬|

ਸ੦-ਮੇਢ੍ਰਭਯਨਾਸਾਕਰ੍ਣਾਦਿਸੁ ਚਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਸ੍ਵੀਯੇ ਸ੍ਵੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਗੁਹ੍ਯਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਣਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦੌ ਚੇਤਿ|

Adhikarana nAbhijArshasAM lakShaNam (56) · Śloka 56

ਨਾਭਿਜਾਨਿ ਤੁ| ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਸ੍ਯਰੂਪਾਣਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ||੫੬||

ਸ੦-ਨਾਭਿਜਾਨਿ ਤੁ-ਨਾਭੌ ਜਾਤਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਸ੍ਯਰੂਪਾਣਿ, ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਨਾਂ-ਕਿਞ੍ਚੁਲੁਕਾਨਾਮਾਸ੍ਯਂ ਤਦਿਵ ਰੂਪਂ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵਮ੍| ਤਥਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਿ-ਪਿਚ੍ਛਾਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਮਦੂਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana carmakIlAnAM saMprAptiH (57) · Śloka 57

ਚਰ੍ਮਕੀਲਾਨ੍ਯਾਹ - - - - ਵ੍ਯਾਨੋ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਕਰੋਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਃ| ਕੀਲੋਪਮਂ ਸ੍ਥਿਰਖਰਂ ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦੁਃ||੫੭||

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਨਾਖ੍ਯੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾਰ੍ਸ਼ਃ ਕਰੋਤਿ| ਕ੍ਕ ? ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਃ-ਬਾਹ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਕੀਲੋਪਮਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਰਂ ਖਰਂ ਚ| ਤਂ ਚ-ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਂ, ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਵਿਦੁਃ, ਮੁਨਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana vAtajAnAM lakShaNam, pittajAnAM lakShaNam, kaphajAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

ਵਾਤੇਨ ਤੋਦਃ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ, ਪਿਤ੍ਤਾਦਸਿਤਰਕ੍ਤਤਾ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣ੍ਤਾ||੫੮||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨਾਧਿਕੇਨ ਤੋਦਪਾਰੁਸ੍ਯੇ ਭਵਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦਸਿਤਰਕ੍ਤਤਾ ਭਵਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤਸ੍ਯ-ਚਰ੍ਮਕੀਲਸ੍ਯ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾਦਿਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ-ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸਦਸ਼ਤ੍ਵਮ੍| ਸਵਰ੍ਣਤਾ-ਪ੍ਰਾਕਤਸ਼ਰੀਰਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਤਾ|

Adhikarana arshasAM prashame shIghraM yatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਯਤ੍ਨਮਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍| ਤਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁ ਹਿ ਗੁਦਂ ਬਦ੍ਧਾ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦੋਦਰਮ੍||੫੯|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||

ਸ੦-ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ-ਸ਼ਾਨ੍ਤੌ, ਮਤਿਮਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਕਿਮਿਤਿ ਚੇਤ੍ ? ਤਦਾਹ-ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਿ-ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਗੁਦਂ ਬਦ੍ਧਾ-ਨਿਰੂਦ੍ਧ੍ਯ, ਬਦ੍ਧਗੁਦੋਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਰਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੭||