Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
rājayakṣmanidānādanantaraṁ madātyayanidānārambhaḥ| yatō yathā rājayakṣmā dōṣatrayajastathā madātyayō'pi| vakṣyati hi tatra (ślō. 14) - "sarvē'pi sarvairjāyantē vyapadēśastu bhūyasā|" iti|
6. madātyayādinidanādhyāyaḥ
Adhikarana madAtyayAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2
tasmānmadātyayanidānamucyata ityāha - - - - athātō madātyayādinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||
View original
तस्मान्मदात्ययनिदानमुच्यत इत्याह - - - - अथातो मदात्ययादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-pūrvavadvyākhyā|
Adhikarana madyasya guNAH (1) · Śloka 1
tīkṣṇōṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṁ vyavāyyāśukaraṁ laghu| vikāṣi viśadaṁ madyamōjasō'smādviparyayaḥ||1||
View original
तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु| विकाषि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-tīkṣṇōṣṇādiguṇaṁ madyam| asmāt-madyāt, ōjasō viparyayō-vaiparītyam, yathā-mandaśītasnigdhasāndramadhurasthiracirakr̥dguruślakṣṇapicchilatvam|
Adhikarana madyaguNa evotkarShato viShe~api (2) · Śloka 2
tīkṣṇādayō viṣē'pyuktāścittōpaplāvinō guṇāḥ| jīvitāntāya jāyantē viṣē tūtkarṣavr̥ttitaḥ||2||
View original
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः| जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-ēta ēva tīkṣṇādayō daśa guṇā viṣē'pyuktāḥ| cittamupaplāvituṁ śīlaṁ yēṣāṁ tē cittōpaplāvinaḥ,-cittavibhramakāriṇaḥ| na kēvalaṁ madya ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadi ta ēva tīkṣṇādayō guṇā viṣē, ta ēva madyē, tatkathaṁ viṣasthā ēva tīkṣṇādayō mārayanti na madyasthāḥ ? ityatra yuktimāha-jīvitāntāyētyādi| viṣasthāstīkṣṇādayō yē guṇāstē māraṇāya sampadyatē, utkarṣavr̥ttitaḥ-utkarṣavartanāt|
Adhikarana prathamamadasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4
kathaṁ kr̥tvā madyaṁ cētō vikāraṁ nayati ? ityāha - - - - tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṁ mandādīnōjasō guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣōbhya cētō nayati vikriyām||3|| ādyē madē| |4|
View original
कथं कृत्वा मद्यं चेतो विकारं नयति ? इत्याह - - - - तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्| दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्||३|| आद्ये मदे| |४|
🔊 Audio coming soon
sa0-tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairmandādīnōjasaḥ sambandhinō guṇān saṅkṣōbhya-samantādduṣṭatāmāpādya, cētō vikriyāṁ-vikāraṁ nayati, ādyē madē| nanu, tīkṣṇādibhirmandādīnityētāvadēvāstu, kiṁ daśabhirdaśētyanēna? pāṭhādēva hi daśasaṅkhyā'vagamiṣyatē| astyētat| kintu sarvairēva tīkṣṇādibhiḥ sarvānapi mandādīn saṅkṣōbhya cētō vikriyāṁ madyaṁ nayati, na tu kiyadbhirapi tīkṣṇādibhiḥ kiyata ēva mandādīn, iti pratipādanāya saṅkhyāgrahaṇam| utkarṣatāratamyatastvastyēva viśēṣaḥ, tēna sarvatra madēnaiva tulyaḥ kṣōbha iti vēdyam| ādyē ca madē yathāsvaṁ prabōdhajanakē pumān sthitō madyapānāttādātvikaṁ sukhaṁ samadhigacchatītyanuktamapi sambhāvyatē| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|64)- "pañcasvarthēṣu kāntēṣu yā ratiḥ prathamē madē| yūnāṁ vā sthavirāṇāṁ vā tasyā nāstyupamā bhuvi||" iti|
Adhikarana dvitIyamadasya lakShaNam (4) · Śloka 4
dvitīyē tu pramādāyatanē sthitaḥ| durvikalpahatō mūḍhaḥ sukhamityadhimucyatē||4||
View original
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः| दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यधिमुच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
sa0-anantaraṁ dvitīyē tu madē sthitaḥ-prāptaḥ, svārthairduṣṭaistaistairvikalpairhataḥ-puruṣārthādvinaṣṭaḥ, ata ēva mūḍhaḥ-kāryākāryānabhijñaḥ, sukhamityadhimucyatē-sukhamiti jñānēna prathamamadōtpannēna tadānīmadhimucyatē-adhikaṁ kr̥tvā tēna sukhēna parityajyatē| tādātvikamādyaṁ sukhaṁ nānubhavati, ōjasō vihatatvāt| anyē tvāhuḥ,-avamucyatē-niścinōti sukhamētadityabhiniviśatē| kimbhūtē madē sthitaḥ ? pramādāyatanē, pramādānāṁ-sāhasānāmihāmutra cāśubhahētūnāṁ, [ āyatanē- ] sthānē|
Adhikarana dvitIyatRutIyasandhisthitasya lakShaNam (5) · Śloka 5
madhyamōttamayōḥ sandhiṁ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālō na kiñcinnācarējjaḍaḥ||5||
View original
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः| निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||५||
🔊 Audio coming soon
sa0-madhyamōttamayōḥ-dvitīyatr̥tīyayōḥ, sandhiṁ prāpya-antaraṁ labdhvā, puruṣō rājasatāmasō na kiñcidaśubhaṁ nācarēt-api tu sarvamaśubhamācarēt| rājasasahitastāmasō rājasatāmasaḥ| śākapārthivāditvāt madhyama (uttara) padalōpī samāsaḥ, rājasō vā tāmasō vētyarthaḥ| rājasatāmasagrahaṇāt sātvikaḥ puruṣō nēdr̥śīmavasthāṁ prāpnōtīti gamayati| niraṅkuśa iva vyālaḥ| yathā,-vyālō-duṣṭahastī, jaḍō-badhiraḥ, tathā niraṅkuśō, na kiñcidaśubhaṁ nācarēt, unmārgapravr̥ttatvāt| tantrāntarē caivamuktam-"sātvikē śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ| gītādhyayanasaubhāgyasuratōtsāhakr̥nmadaḥ|| rājasē duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṁ sasāhasam| kalahaṁ sānubandhaṁ ca karōti puruṣē madaḥ|| aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalōlatāḥ| asatyabhāṣaṇaṁ cāpi kuryādvai tāmasē madaḥ||" iti| vyālagrahaṇādyaḥ śuddhasvabhāvō hastī sa sr̥ṇirahitō'pi kadāciddhastyārōhaśabdaśravaṇāt kālōcitaṁ saṅkētamupalabhya yuktamācaratyēvēti, atō vyālō niraṅkuśa iti dvitayamupanyastam| tējasaḥ kiñcicchēṣatvāt nindyāmimāmavasthāṁ prāptaḥ|
Adhikarana tRutIyamadasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
ata ēvāha - - - - iyaṁ bhūmiravadyānāṁ dauḥśīlyasyēdamāspadam| ēkō'yaṁ bahumārgāyā durgatērdēśikaḥ param||6|| niścēṣṭaḥ śavavacchētē tr̥tīyē tu madē sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṁ daśām||7||
View original
अत एवाह - - - - इयं भूमिरवद्यानां दौःशील्यस्येदमास्पदम्| एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||६|| निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः| मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||७||
🔊 Audio coming soon
sa0-avadyānāṁ-nindyānāṁ, iyaṁ-madāvasthā, bhūmiḥ-ākaraḥ| tathā, dauḥśīlyasya-asamāhitatvasya, idaṁ-madāvasthāntaraṁ, āspadaṁ-āvasathaḥ| ēkō'yaṁ-madaviśēṣō, bahumārgāyāḥ-anēkamukhāyā durgatēḥ, paraṁ kr̥tvā dēśikaḥ-ācāryaḥ| sa0-tr̥tīyē-uttamē madē, sthitō narastējasō vihatatvāt niścēṣṭaḥ-cēṣṭayā kāyavāṅmanōlakṣaṇayā rahitaḥ, ata ēva śavavacchētē-mr̥tānukalpaḥ svapiti| ēvaṁ ca satyasau pāpātmā maraṇādapi pāpatarāmavasthāṁ prāptaḥ| yatō mr̥tō maraṇātsamanantaramēva śarīrāntaraṁ prāpya sukhādīn vindatē| tr̥tīyāṁ madāvasthāṁ prāptastu puruṣō'paraśarīrāprāptērna kathāñcit sukhādyanubhavatīti maraṇādapyasya nikr̥ṣṭatvam|
Adhikarana madyashIlananiShedhaH (8) · Śloka 8
dharmādharmaṁ sukhaṁ duḥkhamarthānarthaṁ hitāhitam| yadāsaktō na jānāti kathaṁ tacchīlayēdbudhaḥ||8||
View original
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्| यदासक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||८||
🔊 Audio coming soon
sa0-yasminnāsaktō-yadāsaktō, dharmādīn na jānāti| tat-tathāvidhaṁ madyaṁ, budhō-matimān, kathaṁ śīlayēt-abhyasēt| tatra dharmō-dānādhyayanadēvagurupūjādikaḥ| adharmō-hiṁsādiḥ| sukhaṁ-āhlādakō'nubhavaḥ| duḥkhaṁ-upatāpaḥ| arthaḥ-ubhayalōkahitam| anarthaḥ-ahitam| śīlayēdityanēna tatrāsaktiṁ niṣēdhati, na tu madyapānamapi|
Adhikarana madye~atipIte mohAdayaH (9-10) · Śloka 10
madyē mōhō bhayaṁ śōkaḥ krōdhō mr̥tyuśca saṁśritāḥ| sōnmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||9|| yatraikaḥ smr̥tivibhraṁśastatra sarvamasādhu yat| |10|
View original
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः||९|| यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
sa0-madyē'tipītē mōhādayaḥ saṁśritāḥ-āśritāḥ, madyātipānādanantaraṁ mōhādīnāṁ sadbhāvāt| athavā kimatra bahunā'bhihitēna| yatra-yasmin madyē, smr̥tērvibhraṁśō-lōpaḥ, tatra yatkiñcidvidyatē tatsarvamasādhu-aśōbhanam| yatraujasau na vihatirhr̥tprabōdhaśca sa prathamō madaḥ| yatrālpā vihatirōjasaḥ sa madhyamaḥ| yatra sarvasyaujasau vihatiḥ sa uttamaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|35) - "ōjasyavihatē pūrvō hr̥di ca pratibōdhitē| madhyamō vihatē'lpē tu vihatē tūttamō madaḥ||" iti|
Adhikarana ayuktiyuktamadyasya trivargAdinAshakatvam (10-11) · Śloka 11
| ayuktiyuktamannaṁ hi vyādhayē maraṇāya vā||10|| madyaṁ trivargadhīdhairyalajjādērapi nāśanam| |11|
View original
| अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा||१०|| मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्| |११|
🔊 Audio coming soon
sa0-yasmādayuktyā yōjitamannamapi-yatprāṇakaraṁ tadapi, karmavaśādvyādhayē maraṇāya vā sampadyatē| madyaṁ tvayuktiyōjitaṁ trivargādērapi nāśanam| yuktipītaṁ punastadēva trivargādīnāṁ sādhanamityapiśabdēna dyōtayati|
Adhikarana madyapAnasya viShayaH (11-12) · Śloka 12
tāmēva yuktiṁ vakṣyamāṇēna granthēna pratipādayannāha - - - - | nātimādyanti balinaḥ kr̥tāhārā mahāśanāḥ||11|| snigdhāḥ sattvavayōyuktā madyanityāstadanvayāḥ| mēdaḥkaphādhikā mandavātapittā dr̥ḍhāgnayaḥ||12||
View original
तामेव युक्तिं वक्ष्यमाणेन ग्रन्थेन प्रतिपादयन्नाह - - - - | नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः||११|| स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः| मेदःकफाधिका मन्दवातपित्ता दृढाग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
sa0-yata ēvaṁvidhā narā nātimādyanti, tatō balavadbhiḥ puruṣaiḥ kr̥tāhārairmahāśanaiḥ snigdhaiḥ satvayuktairvayōyuktarmadyōcitaistadanvayaiḥ-madyapakulaprasūtaiḥ, mēdōdhikaiḥ kaphādhikaiḥ svalpavātapittairdr̥ḍhāgnibhiḥ-apakārasahiṣṇvagnibhiḥ, madyaṁ pēyam, nātō viparyastaiḥ, ityanyatantrakārakathitāyā yuktēratraivāntarbhāvō'nēna tantrakr̥tā kr̥taḥ|
Adhikarana madyapAnasyAviShayaH (13-17) · Śloka 17
viparyayē'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāśca yē| madyēna cāmlarūkṣēṇa sājīrṇē bahunā'ti ca||13|| vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarvē'pi sarvairjāyantē vyapadēśastu bhūyasā||14|| sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ pramōhō hr̥dayavyathā| viḍbhēdaḥ pratataṁ tr̥ṣṇā saumyāgnēyō jvarō'ruciḥ||15|| śiraḥpārśvāsthirukkampō marmabhēdastrikagrahaḥ| urōvibandhastimiraṁ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ||16|| svēdō'timātraṁ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaścardirutklēśō bhramō duḥsvapnadarśanam||17||
View original
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताश्च ये| मद्येन चाम्लरूक्षेण साजीर्णे बहुनाऽति च||१३|| वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः| सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४|| सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा| विड्भेदः प्रततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरोऽरुचिः||१५|| शिरःपार्श्वास्थिरुक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः| उरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः||१६|| स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः| प्रलापश्चर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
sa0-yathānirdiṣṭādvaiparityēna, yathā-abalinō yāvadadr̥ḍhāgnaya iti| tathā, viśrabdhāḥ-amr̥tamivēdaṁ spr̥haṇīyaṁ surēbhyaḥ pēpīyatē'smābhiriti tadgatamanasō viśvastāḥ, tathā kupitāḥ-kruddhāḥ, yē tē'timādyanti| madyēnētyādi| amlarūkṣēṇa ca madyēna pītēna sarva ēvātimādyanti| atra cātyamlēnēti vēdyam, madyasya sarvasyaivāmlaprāyatvāt| rūkṣēṇa-na tvīṣatsnigdhēna| tathā, sājīrṇē-saśabda īṣadarthē īṣadajīrṇē, tasminnēva madyē pītē'timādyanti| tathā, atibahunā pītēna madyēnātimādyanti| sa0-vātādibhiḥ pr̥thak''sthitairdōṣaiḥ sannipātēna cēti catvārō madātyayā vastusvabhāvājjāyantē, nōnādhikāḥ| sarvē'pi madātyayāḥ sarvairapi dōṣairjāyantē| bhūyasā-bāhulyēna tu, vyapadēśaḥ-saṁjñā bhavati, ayaṁ vātamadātyayō yāvat sannipātamadātyayō'yamiti| sa0-tēṣāṁ-madātyayānāṁ, sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ-avibhāgēna [cihnam], pramōhādiduḥsvapnadarśanaparyantam|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (18) · Śloka 18
viśēṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujō'nilāt| svapnē bhramatyutpatati prētaiśca saha bhāṣatē||18||
View original
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्| स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१८||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātēna madātyayē jāgarādikaṁ prētaiḥ saha bhāṣata iti paryantaṁ syāt|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (19) · Śloka 19
pittāddāhajvarasvēdamōhātīsāratr̥ḍbhramāḥ| dēhō haritahāridrō raktanētrakapōlatā||19||
View original
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः| देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपोलता||१९||
🔊 Audio coming soon
sa0-pittēna madātyayē dāhādikaṁ raktanētrakapōlatāparyantaṁ syāt|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (20) · Śloka 20
ślēṣmaṇā chardihr̥llāsanidrōdardāṅgagauravam| ||20||
View original
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरवम्| ||२०||
🔊 Audio coming soon
sa0-ślēṣmaṇā madātyayē chardyādikamaṅgagauravaparyantaṁ syāt|
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (1) · Śloka 1
| sarvajē sarvaliṅgatvam||1||
View original
| सर्वजे सर्वलिङ्गत्वम्||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvajē madātyayē sarvaliṅgatvaṁ bhavati|
Adhikarana dhvaMsakavikShayayornidAnam (20-21) · Śloka 21
samprati dhvaṁsakavikṣayau lakṣayati - - - - | muktvā madyaṁ pibēttu yaḥ||20|| sahasā'nucitaṁ vā'nyattasya dhvaṁsakavikṣayau| bhavētāṁ mārutātkaṣṭau durbalasya viśēṣataḥ||21||
View original
सम्प्रति ध्वंसकविक्षयौ लक्षयति - - - - | मुक्त्वा मद्यं पिबेत्तु यः||२०|| सहसाऽनुचितं वाऽन्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ| भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२१||
🔊 Audio coming soon
sa0-ucitaṁ madyaṁ muktvā-ciraṁ kālaṁ parityajya, yaḥ puruṣastadēva sahasā-atimātrayā pibēt, athavā'nyadyanmadyaṁ yadanucitaṁ-asātmyaṁ madyaṁ, tatsahasā-atimātraṁ pibēt, tasya-puruṣasya, dhvaṁsakavikṣayau vyādhī mārutādbhavētāṁ-jāyēyātām| kimbhūtau ? kaṣṭau,-kr̥cchrasādhyau| durbalasya punaḥ puṁsastau viśēṣēṇa bhavētām|
Adhikarana dhvaMsakasya lakShaNam (22) · Śloka 22
dhvaṁsakē ślēṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśōṣō'tinidratā| śabdāsahatvaṁ tandrā ca|22|
View original
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता| शब्दासहत्वं तन्द्रा च|२२|
🔊 Audio coming soon
sa0-dhvaṁsakē ślēṣmaniṣṭhīvādayaḥ syuḥ|
Adhikarana vikShayasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23
| vikṣayē'ṅgaśirōtiruk||22|| hr̥tkaṇṭharōgaḥ sammōhaḥ kāsastr̥ṣṇā vamirjvaraḥ| |23|
View original
| विक्षयेऽङ्गशिरोतिरुक्||२२|| हृत्कण्ठरोगः सम्मोहः कासस्तृष्णा वमिर्ज्वरः| |२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-vikṣayē aṅgaśirōtirugādyāḥ syuḥ|
Adhikarana nivRuttamadyasya phalam (23-1) · Śloka 1
| nivr̥ttō yastu madyēbhyō jitātmā buddhipūrvakr̥t||23|| vikāraiḥ spr̥śyatē jātu na sa śārīramānasaiḥ| |24| iti madātyayanidānam||1||
View original
| निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्||२३|| विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः| |२४| इति मदात्ययनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-śārīramānasānāṁ rōgāṇāṁ madyaṁ kāraṇamiti kr̥tvā yaḥ pumān jitātmā madyēbhyō nivr̥ttō buddhipūrvakr̥t-vimr̥śyakārī, sa kadācicchārīrairmānasairvā vikārairna spr̥śyatē-nākramyatē| iti madātyayaḥ|
Adhikarana madamUrcchAyasannyAsAnAM hetutrayamadhiShTAnatrayaM balottaratvaM ca (24-25) · Śloka 25
atha madyavaccētōvihatikāraṇasāmānyānmadādīn lakṣayati - - - - | rajōmōhāhitāhāraparasya syustrayō gadāḥ||24|| rasāsr̥k''cētanāvāhisrōtōrōdhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā yathōttarabalōttarāḥ||25||
View original
अथ मद्यवच्चेतोविहतिकारणसामान्यान्मदादीन् लक्षयति - - - - | रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः||२४|| रसासृक्ऽऽचेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः| मदमूर्च्छायसन्न्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२५||
🔊 Audio coming soon
sa0-rajaḥpradhānasya mōhapradhānasya tathā'pathyāhāraparasya trayō gadāḥ syuḥ-jāyēran| kimbhūtāḥ ? rasaścāsr̥k ca cētanā ca, tā vahanti yāni srōtāṁsi, tēṣāṁ rōdhaḥ samudbhavō-hētuḥ, yēṣāṁ tē rasāsr̥k''cētanāvāhisrōtōrōdhasamudbhavāḥ| madamūrchāyasannyāsāḥ-ētatsaṁjñāḥ| tē ca yathōttarabalōttarāḥ| yō ya uttarō yathōttaram, balasyōttaraṁ-utkarṣaḥ, yathōttaraṁ balōttaraṁ yēṣāṁ ta ēvam| madānmūrchāyō balavān tasmādapi sannyāsa ityarthaḥ|
Adhikarana madaH saptavidhaH (26) · Śloka 26
atha madaṁ lakṣayati - - - - atha madanidānam| madō'tra dōṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi| |26|
View original
अथ मदं लक्षयति - - - - अथ मदनिदानम्| मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि| |२६|
🔊 Audio coming soon
sa0-atra-ēṣu madādiṣu madhyē, madaḥ saptadhā,-pr̥thagdōṣaiḥ sannipātēna raktēna madyēna viṣēṇa ca|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
| saktānalpadrutābhāṣaścalaḥ skhalitacēṣṭitaḥ||26|| rūkṣaśyāvāruṇatanurmadē vātōdbhavē bhavēt| |27|
View original
| सक्तानल्पद्रुताभाषश्चलः स्खलितचेष्टितः||२६|| रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātōdbhavē madē sati pumān saktānalpadrutābhāṣaṇādilakṣaṇō bhavēt|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (27) · Śloka 27
| pittēna krōdhanō raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||27||
View original
| पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
🔊 Audio coming soon
sa0-pittēna krōdhanādilakṣaṇaḥ|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (29) · Śloka 29
svalpasambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhyānaparō'lasaḥ| ||29||
View original
स्वल्पसम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्ध्यानपरोऽलसः| ||२९||
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphāt svalpasambaddhavāgādilakṣaṇaḥ|
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (28) · Śloka 28
| sarvātmā sannipātēna|28|
View original
| सर्वात्मा सन्निपातेन|२८|
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvātmā-sarvadōṣalakṣaṇaḥ, sannipātēna|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29
| raktātstabdhāṅgadr̥ṣṭitā||28|| pittaliṅgaṁ ca| |29|
View original
| रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता||२८|| पित्तलिङ्गं च| |२९|
🔊 Audio coming soon
sa0-raktāt-raktamadāt, stabdhadr̥ṣṭitā tathā pittamadaliṅgaṁ ca syāt|
Adhikarana madyajasya lakShaNam (29) · Śloka 29
madyēna vikr̥tēhāsvarāṅgatā| |29|
View original
मद्येन विकृतेहास्वराङ्गता| |२९|
🔊 Audio coming soon
sa0-madyēna madē vikr̥tā cēṣṭā tathā svarasya vikr̥tatvamaṅgasya ca|
Adhikarana viShajasya lakShaNam (29) · Śloka 29
| viṣē kampō'tinidrā ca sarvēbhyō'bhyadhikastu saḥ||29||
View original
| विषे कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकस्तु सः||२९||
🔊 Audio coming soon
sa0-viṣē-viṣōtthē madē, kampō'tinidrā ca syāt| sa ca-viṣamadaḥ, sarvēbhyō'dhikaḥ|
Adhikarana raktajAdiShu doShAnubandhaH (30-2) · Śloka 2
lakṣayēllakṣaṇōtkarṣādvātādīn śōṇitādiṣu| |30| iti madanidānam||2||
View original
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु| |३०| इति मदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
sa0-śōṇitādyutthēṣu madēṣu vātādīn lakṣayēt-jānīyāt| kutaḥ ? lakṣaṇōtkarṣāt-svasvalakṣaṇōtkarṣēṇa|
Adhikarana mUrchAyashcaturvidhaH, vAtajasya lakShaNam (30-31) · Śloka 31
atha mūrcchāyaṁ lakṣayati - - - - atha mūrcchāyanidānam| | aruṇaṁ kr̥ṣṇanīlaṁ vā khaṁ paśyanpraviśēttamaḥ||30|| śīghraṁ ca pratibudhyēta hr̥tpīḍā vēpathurbhramaḥ| kārśyaṁ śyāvāruṇā chāyā mūrchāyē mārutātmakē||31||
View original
अथ मूर्च्छायं लक्षयति - - - - अथ मूर्च्छायनिदानम्| | अरुणं कृष्णनीलं वा खं पश्यन्प्रविशेत्तमः||३०|| शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः| कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्छाये मारुतात्मके||३१||
🔊 Audio coming soon
sa0-mārutōdbhavē mūrchāyē aruṇādyanyatamavarṇamākāśaṁ paśyan pumāṁstamaḥ praviśēt-mūḍhāvasthāṁ prāpnōti| śīghraṁ ca pratibudhyēta-saṁjñāṁ labhēt| hr̥tpīḍāvēpathubhramayutastathā kārśyādi ca syāt|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33
pittēna raktaṁ pītaṁ vā nabhaḥ paśyan viśēttamaḥ| vibudhyēta ca sasvēdō dāhatr̥ṭtāpapīḍitaḥ||32|| bhinnaviṇnīlapītābhō raktapītākulēkṣaṇaḥ| |33|
View original
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः| विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः||३२|| भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः| |३३|
🔊 Audio coming soon
sa0-pittēna mūrchāyē raktaṁ pītaṁ vā nabhaḥ paśyaṁstamaḥ pumān viśēt-mūḍhāvasthāṁ prāpnuyāt| saha svadēna vibudhyēta-saṁjñāṁ labhatē| tathā dāhādipīḍitastathā bhinnaviḍādikaḥ|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34
| kaphēna mēghasaṁkāśaṁ paśyannākāśamāviśēt||33|| tamaścirācca budhyēta sahr̥llāsaḥ prasēkavān| gurubhiḥ stimitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat||34||
View original
| कफेन मेग़संकाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्||३३|| तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासः प्रसेकवान्| गुरुभिः स्तिमितैरङ्गैरार्द्रचर्मावनद्धवत्||३४||
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphēna mūrcchāyē mēghābhamākāśaṁ paśyaṁstama āviśēt, cirēṇa ca budhyēta-saṁjñā labhatē| hr̥llāsādimān, tathā''drēṇa carmaṇā'vanaddhō-vēṣṭita iva|
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36
sarvākr̥tistribhirdōṣairapasmāra ivāparaḥ| pātayatyāśu niścēṣṭaṁ vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ||35|| iti mūrcchāyanidānam|36|
View original
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवापरः| पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३५|| इति मूर्च्छायनिदानम्|३६|
🔊 Audio coming soon
sa0-tribhirdōṣairyō mūrcchāyaḥ sarvākāraḥ sō'parō'pasmāra ivāśu-śīghramēva, puruṣaṁ niścēṣṭaṁ pātayati| vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ-apasmārōtthāni nindyāni cēṣṭitāni varjayitvā, anyatsarvaṁ samānam|
Adhikarana madamUrchAyayorauShadhaM vinA nivRuttiH,sanyAsasyauShadhaikanivartyatvam (36) · Śloka 36
idānīṁ sannyāsaṁ lakṣayitumāha - - - - atha sannyāsanidānam| dōṣēṣu madamūrcchāyāḥ kr̥tavēgēṣu dēhinām| svayamēvōpaśāmyanti, sannyāsō nauṣadhairvinā||36||
View original
इदानीं सन्न्यासं लक्षयितुमाह - - - - अथ सन्न्यासनिदानम्| दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति, सन्न्यासो नौषधैर्विना||३६||
🔊 Audio coming soon
sa0-madāśca mūrcchāyāśca madamūrcchāyāḥ, kr̥tavēgēṣu dōṣēṣu satsu svayamēva-auṣadhaṁ vinā'pi, śāmyanti| sannyāsaḥ punarauṣadhairvinā na śāntimēti|
Adhikarana saMnyAsasya saMprAptiH saMnyAsasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38
vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyāsaṁ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṁśrayāḥ||37|| kurvanti, tēna puruṣaḥ kāṣṭhībhūtō mr̥tōpamaḥ| mriyēta śīghraṁ śīghraṁ cēccikitsā na prayujyatē||38||
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः| सन्न्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः||३७|| कुर्वन्ति, तेन पुरुषः काष्ठीभूतो मृतोपमः| म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
sa0-vāk ca dēhaśca manaśca, tēṣāṁ cēṣṭāṁ-yathāsvalakṣaṇāṁ, ākṣipya malāḥ-vātapittakaphāḥ, sannipatitāḥ santaḥ-traya ēkakāryōdyatāḥ, sannyāsaṁ kurvanti| kimbhūtāḥ ? atibalāstathā prāṇāyatanasaṁśrayāḥ,-viśēṣēṇa hr̥dayāśrayāḥ| tēna-sannyāsēna, puruṣaḥ kāṣṭhībhūtaḥ-sthāṇukuḍyakalpaḥ, tathā mr̥tōpamaḥ-tatsadr̥śō bhūtvā, anantaraṁ śīghraṁ mriyēta| yadi śīghraṁ cikitsā na prayujyatē| mriyēta iti sambhāvanāyāṁ liṅ|
Adhikarana saMnyAsastvarayA cikitsyaH (39-3) · Śloka 3
śīghraṁ cikitsanājjīvēt, ityatraivōdāharaṇārthamāha - - - - agādhē grāhabahulē salilaugha ivātaṭē| sannyāsē vinimajjantaṁ naramāśu nivartayēt||39|| iti sannyāsanidānam||3||
View original
शीघ्रं चिकित्सनाज्जीवेत्, इत्यत्रैवोदाहरणार्थमाह - - - - अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे| सन्न्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्||३९|| इति सन्न्यासनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
sa0-agādhē-atalasparśē, salilaughē, tathā grāhabahulē-makarādiprāṇaharaprāṇibhūyasi, tathā'taṭē-arōdhasi| tathā tasminnimajjantaṁ naramāśu-śīghraṁ, nivartayēt-tasmāduddharēt, ēvaṁ sannyāsē'pi nimajjantaṁ naramāśu nivartayēt| anēnōdāharaṇēna madā(hā)tyayatvamasya vyādhēḥ pradarśayan svalpakālahāpanamapyatra vyādhau na kāryamiti dyōtayati|
Adhikarana yuktiviyuktasya madyapAnasya phalam (40) · Śloka 40
idānīṁ madātyayanidānatvānmadyasya madyēnaivōpasaṁhāraṁ kurvannāha - - - - madamānarōṣatōṣaprabhr̥tibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṁ ca samaṁ yuktiviyuktēna madyēna||40||
View original
इदानीं मदात्ययनिदानत्वान्मद्यस्य मद्येनैवोपसंहारं कुर्वन्नाह - - - - मदमानरोषतोषप्रभृतिभिररिभिर्निजैः परिष्वङ्गः| युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४०||
🔊 Audio coming soon
sa0-yuktiviyuktēna madyēna madādibhirnijaiḥ-sahajātaiḥ, [aribhiḥ-] śatrubhirdr̥ṣṭādr̥ṣṭavināśakāribhiḥ, pariṣvaṅgaḥ-atisaṁślēṣō, bhavati| na kēvalaṁ madyēna madādyatisaṅgaḥ, yāvadyuktāyuktaṁ samaṁ-tulyaṁ, sampadyatē| yuktamanuṣṭhēyam, ayuktamananuṣṭhēyam, tadubhayaṁ samaṁ jāyatē, kāryākāryaṁ na jānātītyarthaḥ| yataścaivaṁ tatō madyapānē yuktērgarīyastvam| yuktiśca prāgēva darśitā| "āryādvitīyadalabhavalakṣma pratiniyatamavagamya| ubhayatrāpyupagītiṁ vadanti yatyaṁśakairgaditaiḥ||"
Adhikarana yuktiyuktasya madyapAnasya Palam (6) · Śloka 6
punarapi yuktiṁ pradarśayannāha - - - - balakāladēśasātmyaprakr̥tisahāyāmayavayāṁsi| pravibhajya tadanurūpaṁ yadi pibati tataḥ pibatyamr̥tam||41|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē madātyayādinidānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
View original
पुनरपि युक्तिं प्रदर्शयन्नाह - - - - बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामयवयांसि| प्रविभज्य तदनुरूपं यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने मदात्ययादिनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
sa0-balakālādīn pravibhajya-buddhyā vimr̥śya, tadanurūpaṁ-tadyōgyaṁ, yadi pibati tatō'mr̥taṁ pibati| madyavyājēnāmr̥tamāsvādayatītyarthaḥ| āryā| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē madātyayādinidānaṁ nāma ṣaṣṭō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||