6. madātyayādinidanādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ಯತೋ ಯಥಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ದೋಷತ್ರಯಜಸ್ತಥಾ ಮದಾತ್ಯಯೋಽಪಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ತತ್ರ (ಶ್ಲೋ. ೧೪) - "ಸರ್ವೇಽಪಿ ಸರ್ವೈರ್ಜಾಯನ್ತೇ ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಭೂಯಸಾ|" ಇತಿ|

Adhikarana madAtyayAdinidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ತಸ್ಮಾನ್ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ಮದಾತ್ಯಯಾದಿನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾ|

Adhikarana madyasya guNAH (1) · Śloka 1

ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಲಂ ವ್ಯವಾಯ್ಯಾಶುಕರಂ ಲಘು| ವಿಕಾಷಿ ವಿಶದಂ ಮದ್ಯಮೋಜಸೋಽಸ್ಮಾದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ||೧||

ಸ೦-ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಗುಣಂ ಮದ್ಯಮ್| ಅಸ್ಮಾತ್-ಮದ್ಯಾತ್, ಓಜಸೋ ವಿಪರ್ಯಯೋ-ವೈಪರೀತ್ಯಮ್, ಯಥಾ-ಮನ್ದಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಸಾನ್ದ್ರಮಧುರಸ್ಥಿರಚಿರಕೃದ್ಗುರುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಮ್|

Adhikarana madyaguNa evotkarShato viShe~api (2) · Śloka 2

ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ವಿಷೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಶ್ಚಿತ್ತೋಪಪ್ಲಾವಿನೋ ಗುಣಾಃ| ಜೀವಿತಾನ್ತಾಯ ಜಾಯನ್ತೇ ವಿಷೇ ತೂತ್ಕರ್ಷವೃತ್ತಿತಃ||೨||

ಸ೦-ಏತ ಏವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ದಶ ಗುಣಾ ವಿಷೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಃ| ಚಿತ್ತಮುಪಪ್ಲಾವಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಚಿತ್ತೋಪಪ್ಲಾವಿನಃ,-ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಮಕಾರಿಣಃ| ನ ಕೇವಲಂ ಮದ್ಯ ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ನನು, ಯದಿ ತ ಏವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಗುಣಾ ವಿಷೇ, ತ ಏವ ಮದ್ಯೇ, ತತ್ಕಥಂ ವಿಷಸ್ಥಾ ಏವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಮಾರಯನ್ತಿ ನ ಮದ್ಯಸ್ಥಾಃ ? ಇತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಜೀವಿತಾನ್ತಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಸ್ಥಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೇ ಮಾರಣಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಉತ್ಕರ್ಷವೃತ್ತಿತಃ-ಉತ್ಕರ್ಷವರ್ತನಾತ್|

Adhikarana prathamamadasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

ಕಥಂ ಕೃತ್ವಾ ಮದ್ಯಂ ಚೇತೋ ವಿಕಾರಂ ನಯತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಮದ್ಯಂ ಮನ್ದಾದೀನೋಜಸೋ ಗುಣಾನ್| ದಶಭಿರ್ದಶ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭ್ಯ ಚೇತೋ ನಯತಿ ವಿಕ್ರಿಯಾಮ್||೩|| ಆದ್ಯೇ ಮದೇ| |೪|

ಸ೦-ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಮನ್ದಾದೀನೋಜಸಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಗುಣಾನ್ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭ್ಯ-ಸಮನ್ತಾದ್ದುಷ್ಟತಾಮಾಪಾದ್ಯ, ಚೇತೋ ವಿಕ್ರಿಯಾಂ-ವಿಕಾರಂ ನಯತಿ, ಆದ್ಯೇ ಮದೇ| ನನು, ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಮನ್ದಾದೀನಿತ್ಯೇತಾವದೇವಾಸ್ತು, ಕಿಂ ದಶಭಿರ್ದಶೇತ್ಯನೇನ? ಪಾಠಾದೇವ ಹಿ ದಶಸಙ್ಖ್ಯಾಽವಗಮಿಷ್ಯತೇ| ಅಸ್ತ್ಯೇತತ್| ಕಿನ್ತು ಸರ್ವೈರೇವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವಾನಪಿ ಮನ್ದಾದೀನ್ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭ್ಯ ಚೇತೋ ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ಮದ್ಯಂ ನಯತಿ, ನ ತು ಕಿಯದ್ಭಿರಪಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಕಿಯತ ಏವ ಮನ್ದಾದೀನ್, ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಗ್ರಹಣಮ್| ಉತ್ಕರ್ಷತಾರತಮ್ಯತಸ್ತ್ವಸ್ತ್ಯೇವ ವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಮದೇನೈವ ತುಲ್ಯಃ ಕ್ಷೋಭ ಇತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಆದ್ಯೇ ಚ ಮದೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರಬೋಧಜನಕೇ ಪುಮಾನ್ ಸ್ಥಿತೋ ಮದ್ಯಪಾನಾತ್ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಸುಖಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀತ್ಯನುಕ್ತಮಪಿ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪|೬೪)- "ಪಞ್ಚಸ್ವರ್ಥೇಷು ಕಾನ್ತೇಷು ಯಾ ರತಿಃ ಪ್ರಥಮೇ ಮದೇ| ಯೂನಾಂ ವಾ ಸ್ಥವಿರಾಣಾಂ ವಾ ತಸ್ಯಾ ನಾಸ್ತ್ಯುಪಮಾ ಭುವಿ||" ಇತಿ|

Adhikarana dvitIyamadasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ದ್ವಿತೀಯೇ ತು ಪ್ರಮಾದಾಯತನೇ ಸ್ಥಿತಃ| ದುರ್ವಿಕಲ್ಪಹತೋ ಮೂಢಃ ಸುಖಮಿತ್ಯಧಿಮುಚ್ಯತೇ||೪||

ಸ೦-ಅನನ್ತರಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ತು ಮದೇ ಸ್ಥಿತಃ-ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಸ್ವಾರ್ಥೈರ್ದುಷ್ಟೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ವಿಕಲ್ಪೈರ್ಹತಃ-ಪುರುಷಾರ್ಥಾದ್ವಿನಷ್ಟಃ, ಅತ ಏವ ಮೂಢಃ-ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಾನಭಿಜ್ಞಃ, ಸುಖಮಿತ್ಯಧಿಮುಚ್ಯತೇ-ಸುಖಮಿತಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಪ್ರಥಮಮದೋತ್ಪನ್ನೇನ ತದಾನೀಮಧಿಮುಚ್ಯತೇ-ಅಧಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ತೇನ ಸುಖೇನ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯತೇ| ತಾದಾತ್ವಿಕಮಾದ್ಯಂ ಸುಖಂ ನಾನುಭವತಿ, ಓಜಸೋ ವಿಹತತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ,-ಅವಮುಚ್ಯತೇ-ನಿಶ್ಚಿನೋತಿ ಸುಖಮೇತದಿತ್ಯಭಿನಿವಿಶತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ಮದೇ ಸ್ಥಿತಃ ? ಪ್ರಮಾದಾಯತನೇ, ಪ್ರಮಾದಾನಾಂ-ಸಾಹಸಾನಾಮಿಹಾಮುತ್ರ ಚಾಶುಭಹೇತೂನಾಂ, [ ಆಯತನೇ- ] ಸ್ಥಾನೇ|

Adhikarana dvitIyatRutIyasandhisthitasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಯೋಃ ಸನ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಜಸತಾಮಸಃ| ನಿರಙ್ಕುಶ ಇವ ವ್ಯಾಲೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಚರೇಜ್ಜಡಃ||೫||

ಸ೦-ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಯೋಃ-ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಯೋಃ, ಸನ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ-ಅನ್ತರಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ, ಪುರುಷೋ ರಾಜಸತಾಮಸೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಶುಭಂ ನಾಚರೇತ್-ಅಪಿ ತು ಸರ್ವಮಶುಭಮಾಚರೇತ್| ರಾಜಸಸಹಿತಸ್ತಾಮಸೋ ರಾಜಸತಾಮಸಃ| ಶಾಕಪಾರ್ಥಿವಾದಿತ್ವಾತ್ ಮಧ್ಯಮ (ಉತ್ತರ) ಪದಲೋಪೀ ಸಮಾಸಃ, ರಾಜಸೋ ವಾ ತಾಮಸೋ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಾಜಸತಾಮಸಗ್ರಹಣಾತ್ ಸಾತ್ವಿಕಃ ಪುರುಷೋ ನೇದೃಶೀಮವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ ಗಮಯತಿ| ನಿರಙ್ಕುಶ ಇವ ವ್ಯಾಲಃ| ಯಥಾ,-ವ್ಯಾಲೋ-ದುಷ್ಟಹಸ್ತೀ, ಜಡೋ-ಬಧಿರಃ, ತಥಾ ನಿರಙ್ಕುಶೋ, ನ ಕಿಞ್ಚಿದಶುಭಂ ನಾಚರೇತ್, ಉನ್ಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾತ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೈವಮುಕ್ತಮ್-"ಸಾತ್ವಿಕೇ ಶೌಚದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಹರ್ಷಮಣ್ಡನಲಾಲಸಃ| ಗೀತಾಧ್ಯಯನಸೌಭಾಗ್ಯಸುರತೋತ್ಸಾಹಕೃನ್ಮದಃ|| ರಾಜಸೇ ದುಃಖಶೀಲತ್ವಮಾತ್ಮತ್ಯಾಗಂ ಸಸಾಹಸಮ್| ಕಲಹಂ ಸಾನುಬನ್ಧಂ ಚ ಕರೋತಿ ಪುರುಷೇ ಮದಃ|| ಅಶೌಚನಿದ್ರಾಮಾತ್ಸರ್ಯಾಗಮ್ಯಾಗಮನಲೋಲತಾಃ| ಅಸತ್ಯಭಾಷಣಂ ಚಾಪಿ ಕುರ್ಯಾದ್ವೈ ತಾಮಸೇ ಮದಃ||" ಇತಿ| ವ್ಯಾಲಗ್ರಹಣಾದ್ಯಃ ಶುದ್ಧಸ್ವಭಾವೋ ಹಸ್ತೀ ಸ ಸೃಣಿರಹಿತೋಽಪಿ ಕದಾಚಿದ್ಧಸ್ತ್ಯಾರೋಹಶಬ್ದಶ್ರವಣಾತ್ ಕಾಲೋಚಿತಂ ಸಙ್ಕೇತಮುಪಲಭ್ಯ ಯುಕ್ತಮಾಚರತ್ಯೇವೇತಿ, ಅತೋ ವ್ಯಾಲೋ ನಿರಙ್ಕುಶ ಇತಿ ದ್ವಿತಯಮುಪನ್ಯಸ್ತಮ್| ತೇಜಸಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೇಷತ್ವಾತ್ ನಿನ್ದ್ಯಾಮಿಮಾಮವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ|

Adhikarana tRutIyamadasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ಅತ ಏವಾಹ - - - - ಇಯಂ ಭೂಮಿರವದ್ಯಾನಾಂ ದೌಃಶೀಲ್ಯಸ್ಯೇದಮಾಸ್ಪದಮ್| ಏಕೋಽಯಂ ಬಹುಮಾರ್ಗಾಯಾ ದುರ್ಗತೇರ್ದೇಶಿಕಃ ಪರಮ್||೬|| ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಶವವಚ್ಛೇತೇ ತೃತೀಯೇ ತು ಮದೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಮರಣಾದಪಿ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಗತಃ ಪಾಪತರಾಂ ದಶಾಮ್||೭||

ಸ೦-ಅವದ್ಯಾನಾಂ-ನಿನ್ದ್ಯಾನಾಂ, ಇಯಂ-ಮದಾವಸ್ಥಾ, ಭೂಮಿಃ-ಆಕರಃ| ತಥಾ, ದೌಃಶೀಲ್ಯಸ್ಯ-ಅಸಮಾಹಿತತ್ವಸ್ಯ, ಇದಂ-ಮದಾವಸ್ಥಾನ್ತರಂ, ಆಸ್ಪದಂ-ಆವಸಥಃ| ಏಕೋಽಯಂ-ಮದವಿಶೇಷೋ, ಬಹುಮಾರ್ಗಾಯಾಃ-ಅನೇಕಮುಖಾಯಾ ದುರ್ಗತೇಃ, ಪರಂ ಕೃತ್ವಾ ದೇಶಿಕಃ-ಆಚಾರ್ಯಃ| ಸ೦-ತೃತೀಯೇ-ಉತ್ತಮೇ ಮದೇ, ಸ್ಥಿತೋ ನರಸ್ತೇಜಸೋ ವಿಹತತ್ವಾತ್ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ-ಚೇಷ್ಟಯಾ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋಲಕ್ಷಣಯಾ ರಹಿತಃ, ಅತ ಏವ ಶವವಚ್ಛೇತೇ-ಮೃತಾನುಕಲ್ಪಃ ಸ್ವಪಿತಿ| ಏವಂ ಚ ಸತ್ಯಸೌ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಮರಣಾದಪಿ ಪಾಪತರಾಮವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ| ಯತೋ ಮೃತೋ ಮರಣಾತ್ಸಮನನ್ತರಮೇವ ಶರೀರಾನ್ತರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸುಖಾದೀನ್ ವಿನ್ದತೇ| ತೃತೀಯಾಂ ಮದಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತು ಪುರುಷೋಽಪರಶರೀರಾಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ನ ಕಥಾಞ್ಚಿತ್ ಸುಖಾದ್ಯನುಭವತೀತಿ ಮರಣಾದಪ್ಯಸ್ಯ ನಿಕೃಷ್ಟತ್ವಮ್|

Adhikarana madyashIlananiShedhaH (8) · Śloka 8

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಮರ್ಥಾನರ್ಥಂ ಹಿತಾಹಿತಮ್| ಯದಾಸಕ್ತೋ ನ ಜಾನಾತಿ ಕಥಂ ತಚ್ಛೀಲಯೇದ್ಬುಧಃ||೮||

ಸ೦-ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಸಕ್ತೋ-ಯದಾಸಕ್ತೋ, ಧರ್ಮಾದೀನ್ ನ ಜಾನಾತಿ| ತತ್-ತಥಾವಿಧಂ ಮದ್ಯಂ, ಬುಧೋ-ಮತಿಮಾನ್, ಕಥಂ ಶೀಲಯೇತ್-ಅಭ್ಯಸೇತ್| ತತ್ರ ಧರ್ಮೋ-ದಾನಾಧ್ಯಯನದೇವಗುರುಪೂಜಾದಿಕಃ| ಅಧರ್ಮೋ-ಹಿಂಸಾದಿಃ| ಸುಖಂ-ಆಹ್ಲಾದಕೋಽನುಭವಃ| ದುಃಖಂ-ಉಪತಾಪಃ| ಅರ್ಥಃ-ಉಭಯಲೋಕಹಿತಮ್| ಅನರ್ಥಃ-ಅಹಿತಮ್| ಶೀಲಯೇದಿತ್ಯನೇನ ತತ್ರಾಸಕ್ತಿಂ ನಿಷೇಧತಿ, ನ ತು ಮದ್ಯಪಾನಮಪಿ|

Adhikarana madye~atipIte mohAdayaH (9-10) · Śloka 10

ಮದ್ಯೇ ಮೋಹೋ ಭಯಂ ಶೋಕಃ ಕ್ರೋಧೋ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ಸೋನ್ಮಾದಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ ಸಾಪಸ್ಮಾರಾಪತಾನಕಾಃ||೯|| ಯತ್ರೈಕಃ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶಸ್ತತ್ರ ಸರ್ವಮಸಾಧು ಯತ್| |೧೦|

ಸ೦-ಮದ್ಯೇಽತಿಪೀತೇ ಮೋಹಾದಯಃ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ-ಆಶ್ರಿತಾಃ, ಮದ್ಯಾತಿಪಾನಾದನನ್ತರಂ ಮೋಹಾದೀನಾಂ ಸದ್ಭಾವಾತ್| ಅಥವಾ ಕಿಮತ್ರ ಬಹುನಾಽಭಿಹಿತೇನ| ಯತ್ರ-ಯಸ್ಮಿನ್ ಮದ್ಯೇ, ಸ್ಮೃತೇರ್ವಿಭ್ರಂಶೋ-ಲೋಪಃ, ತತ್ರ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದ್ಯತೇ ತತ್ಸರ್ವಮಸಾಧು-ಅಶೋಭನಮ್| ಯತ್ರೌಜಸೌ ನ ವಿಹತಿರ್ಹೃತ್ಪ್ರಬೋಧಶ್ಚ ಸ ಪ್ರಥಮೋ ಮದಃ| ಯತ್ರಾಲ್ಪಾ ವಿಹತಿರೋಜಸಃ ಸ ಮಧ್ಯಮಃ| ಯತ್ರ ಸರ್ವಸ್ಯೌಜಸೌ ವಿಹತಿಃ ಸ ಉತ್ತಮಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೪|೩೫) - "ಓಜಸ್ಯವಿಹತೇ ಪೂರ್ವೋ ಹೃದಿ ಚ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತೇ| ಮಧ್ಯಮೋ ವಿಹತೇಽಲ್ಪೇ ತು ವಿಹತೇ ತೂತ್ತಮೋ ಮದಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana ayuktiyuktamadyasya trivargAdinAshakatvam (10-11) · Śloka 11

| ಅಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮನ್ನಂ ಹಿ ವ್ಯಾಧಯೇ ಮರಣಾಯ ವಾ||೧೦|| ಮದ್ಯಂ ತ್ರಿವರ್ಗಧೀಧೈರ್ಯಲಜ್ಜಾದೇರಪಿ ನಾಶನಮ್| |೧೧|

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾದಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯೋಜಿತಮನ್ನಮಪಿ-ಯತ್ಪ್ರಾಣಕರಂ ತದಪಿ, ಕರ್ಮವಶಾದ್ವ್ಯಾಧಯೇ ಮರಣಾಯ ವಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಮದ್ಯಂ ತ್ವಯುಕ್ತಿಯೋಜಿತಂ ತ್ರಿವರ್ಗಾದೇರಪಿ ನಾಶನಮ್| ಯುಕ್ತಿಪೀತಂ ಪುನಸ್ತದೇವ ತ್ರಿವರ್ಗಾದೀನಾಂ ಸಾಧನಮಿತ್ಯಪಿಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ|

Adhikarana madyapAnasya viShayaH (11-12) · Śloka 12

ತಾಮೇವ ಯುಕ್ತಿಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ - - - - | ನಾತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ ಬಲಿನಃ ಕೃತಾಹಾರಾ ಮಹಾಶನಾಃ||೧೧|| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸತ್ತ್ವವಯೋಯುಕ್ತಾ ಮದ್ಯನಿತ್ಯಾಸ್ತದನ್ವಯಾಃ| ಮೇದಃಕಫಾಧಿಕಾ ಮನ್ದವಾತಪಿತ್ತಾ ದೃಢಾಗ್ನಯಃ||೧೨||

ಸ೦-ಯತ ಏವಂವಿಧಾ ನರಾ ನಾತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ, ತತೋ ಬಲವದ್ಭಿಃ ಪುರುಷೈಃ ಕೃತಾಹಾರೈರ್ಮಹಾಶನೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಸತ್ವಯುಕ್ತೈರ್ವಯೋಯುಕ್ತರ್ಮದ್ಯೋಚಿತೈಸ್ತದನ್ವಯೈಃ-ಮದ್ಯಪಕುಲಪ್ರಸೂತೈಃ, ಮೇದೋಧಿಕೈಃ ಕಫಾಧಿಕೈಃ ಸ್ವಲ್ಪವಾತಪಿತ್ತೈರ್ದೃಢಾಗ್ನಿಭಿಃ-ಅಪಕಾರಸಹಿಷ್ಣ್ವಗ್ನಿಭಿಃ, ಮದ್ಯಂ ಪೇಯಮ್, ನಾತೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೈಃ, ಇತ್ಯನ್ಯತನ್ತ್ರಕಾರಕಥಿತಾಯಾ ಯುಕ್ತೇರತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭಾವೋಽನೇನ ತನ್ತ್ರಕೃತಾ ಕೃತಃ|

Adhikarana madyapAnasyAviShayaH (13-17) · Śloka 17

ವಿಪರ್ಯಯೇಽತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ ವಿಶ್ರಬ್ಧಾಃ ಕುಪಿತಾಶ್ಚ ಯೇ| ಮದ್ಯೇನ ಚಾಮ್ಲರೂಕ್ಷೇಣ ಸಾಜೀರ್ಣೇ ಬಹುನಾಽತಿ ಚ||೧೩|| ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ಸರ್ವೈಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ಯುರ್ಮದಾತ್ಯಯಾಃ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಸರ್ವೈರ್ಜಾಯನ್ತೇ ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಭೂಯಸಾ||೧೪|| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಮೋಹೋ ಹೃದಯವ್ಯಥಾ| ವಿಡ್ಭೇದಃ ಪ್ರತತಂ ತೃಷ್ಣಾ ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯೋ ಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ||೧೫|| ಶಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಾಸ್ಥಿರುಕ್ಕಮ್ಪೋ ಮರ್ಮಭೇದಸ್ತ್ರಿಕಗ್ರಹಃ| ಉರೋವಿಬನ್ಧಸ್ತಿಮಿರಂ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರಜಾಗರಃ||೧೬|| ಸ್ವೇದೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಮಃ| ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚರ್ದಿರುತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಭ್ರಮೋ ದುಃಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್||೧೭||

ಸ೦-ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಾದ್ವೈಪರಿತ್ಯೇನ, ಯಥಾ-ಅಬಲಿನೋ ಯಾವದದೃಢಾಗ್ನಯ ಇತಿ| ತಥಾ, ವಿಶ್ರಬ್ಧಾಃ-ಅಮೃತಮಿವೇದಂ ಸ್ಪೃಹಣೀಯಂ ಸುರೇಭ್ಯಃ ಪೇಪೀಯತೇಽಸ್ಮಾಭಿರಿತಿ ತದ್ಗತಮನಸೋ ವಿಶ್ವಸ್ತಾಃ, ತಥಾ ಕುಪಿತಾಃ-ಕ್ರುದ್ಧಾಃ, ಯೇ ತೇಽತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ| ಮದ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲರೂಕ್ಷೇಣ ಚ ಮದ್ಯೇನ ಪೀತೇನ ಸರ್ವ ಏವಾತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಚಾತ್ಯಮ್ಲೇನೇತಿ ವೇದ್ಯಮ್, ಮದ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯೈವಾಮ್ಲಪ್ರಾಯತ್ವಾತ್| ರೂಕ್ಷೇಣ-ನ ತ್ವೀಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೇನ| ತಥಾ, ಸಾಜೀರ್ಣೇ-ಸಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ ಈಷದಜೀರ್ಣೇ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಮದ್ಯೇ ಪೀತೇಽತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ| ತಥಾ, ಅತಿಬಹುನಾ ಪೀತೇನ ಮದ್ಯೇನಾತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ| ಸ೦-ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪೃಥಕ್ಽಽಸ್ಥಿತೈರ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚೇತಿ ಚತ್ವಾರೋ ಮದಾತ್ಯಯಾ ವಸ್ತುಸ್ವಭಾವಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ, ನೋನಾಧಿಕಾಃ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮದಾತ್ಯಯಾಃ ಸರ್ವೈರಪಿ ದೋಷೈರ್ಜಾಯನ್ತೇ| ಭೂಯಸಾ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ತು, ವ್ಯಪದೇಶಃ-ಸಂಜ್ಞಾ ಭವತಿ, ಅಯಂ ವಾತಮದಾತ್ಯಯೋ ಯಾವತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಮದಾತ್ಯಯೋಽಯಮಿತಿ| ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಮದಾತ್ಯಯಾನಾಂ, ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ-ಅವಿಭಾಗೇನ [ಚಿಹ್ನಮ್], ಪ್ರಮೋಹಾದಿದುಃಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಪರ್ಯನ್ತಮ್|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (18) · Śloka 18

ವಿಶೇಷಾಜ್ಜಾಗರಶ್ವಾಸಕಮ್ಪಮೂರ್ಧರುಜೋಽನಿಲಾತ್| ಸ್ವಪ್ನೇ ಭ್ರಮತ್ಯುತ್ಪತತಿ ಪ್ರೇತೈಶ್ಚ ಸಹ ಭಾಷತೇ||೧೮||

ಸ೦-ವಾತೇನ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಜಾಗರಾದಿಕಂ ಪ್ರೇತೈಃ ಸಹ ಭಾಷತ ಇತಿ ಪರ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (19) · Śloka 19

ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹಜ್ವರಸ್ವೇದಮೋಹಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮಾಃ| ದೇಹೋ ಹರಿತಹಾರಿದ್ರೋ ರಕ್ತನೇತ್ರಕಪೋಲತಾ||೧೯||

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನ ಮದಾತ್ಯಯೇ ದಾಹಾದಿಕಂ ರಕ್ತನೇತ್ರಕಪೋಲತಾಪರ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (20) · Śloka 20

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಛರ್ದಿಹೃಲ್ಲಾಸನಿದ್ರೋದರ್ದಾಙ್ಗಗೌರವಮ್| ||೨೦||

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಛರ್ದ್ಯಾದಿಕಮಙ್ಗಗೌರವಪರ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (1) · Śloka 1

| ಸರ್ವಜೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗತ್ವಮ್||೧||

ಸ೦-ಸರ್ವಜೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗತ್ವಂ ಭವತಿ|

Adhikarana dhvaMsakavikShayayornidAnam (20-21) · Śloka 21

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷಯೌ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಮುಕ್ತ್ವಾ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್ತು ಯಃ||೨೦|| ಸಹಸಾಽನುಚಿತಂ ವಾಽನ್ಯತ್ತಸ್ಯ ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷಯೌ| ಭವೇತಾಂ ಮಾರುತಾತ್ಕಷ್ಟೌ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ||೨೧||

ಸ೦-ಉಚಿತಂ ಮದ್ಯಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ-ಚಿರಂ ಕಾಲಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ, ಯಃ ಪುರುಷಸ್ತದೇವ ಸಹಸಾ-ಅತಿಮಾತ್ರಯಾ ಪಿಬೇತ್, ಅಥವಾಽನ್ಯದ್ಯನ್ಮದ್ಯಂ ಯದನುಚಿತಂ-ಅಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಮದ್ಯಂ, ತತ್ಸಹಸಾ-ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಪಿಬೇತ್, ತಸ್ಯ-ಪುರುಷಸ್ಯ, ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷಯೌ ವ್ಯಾಧೀ ಮಾರುತಾದ್ಭವೇತಾಂ-ಜಾಯೇಯಾತಾಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೌ ? ಕಷ್ಟೌ,-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೌ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಪುನಃ ಪುಂಸಸ್ತೌ ವಿಶೇಷೇಣ ಭವೇತಾಮ್|

Adhikarana dhvaMsakasya lakShaNam (22) · Śloka 22

ಧ್ವಂಸಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠೀವಃ ಕಣ್ಠಶೋಷೋಽತಿನಿದ್ರತಾ| ಶಬ್ದಾಸಹತ್ವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಚ|೨೨|

ಸ೦-ಧ್ವಂಸಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠೀವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana vikShayasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| ವಿಕ್ಷಯೇಽಙ್ಗಶಿರೋತಿರುಕ್||೨೨|| ಹೃತ್ಕಣ್ಠರೋಗಃ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಕಾಸಸ್ತೃಷ್ಣಾ ವಮಿರ್ಜ್ವರಃ| |೨೩|

ಸ೦-ವಿಕ್ಷಯೇ ಅಙ್ಗಶಿರೋತಿರುಗಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana nivRuttamadyasya phalam (23-1) · Śloka 1

| ನಿವೃತ್ತೋ ಯಸ್ತು ಮದ್ಯೇಭ್ಯೋ ಜಿತಾತ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕೃತ್||೨೩|| ವಿಕಾರೈಃ ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ ಜಾತು ನ ಸ ಶಾರೀರಮಾನಸೈಃ| |೨೪| ಇತಿ ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನಮ್||೧||

ಸ೦-ಶಾರೀರಮಾನಸಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಮದ್ಯಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಯಃ ಪುಮಾನ್ ಜಿತಾತ್ಮಾ ಮದ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಿವೃತ್ತೋ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕೃತ್-ವಿಮೃಶ್ಯಕಾರೀ, ಸ ಕದಾಚಿಚ್ಛಾರೀರೈರ್ಮಾನಸೈರ್ವಾ ವಿಕಾರೈರ್ನ ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ-ನಾಕ್ರಮ್ಯತೇ| ಇತಿ ಮದಾತ್ಯಯಃ|

Adhikarana madamUrcchAyasannyAsAnAM hetutrayamadhiShTAnatrayaM balottaratvaM ca (24-25) · Śloka 25

ಅಥ ಮದ್ಯವಚ್ಚೇತೋವಿಹತಿಕಾರಣಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ಮದಾದೀನ್ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ರಜೋಮೋಹಾಹಿತಾಹಾರಪರಸ್ಯ ಸ್ಯುಸ್ತ್ರಯೋ ಗದಾಃ||೨೪|| ರಸಾಸೃಕ್ಽಽಚೇತನಾವಾಹಿಸ್ರೋತೋರೋಧಸಮುದ್ಭವಾಃ| ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಸನ್ನ್ಯಾಸಾ ಯಥೋತ್ತರಬಲೋತ್ತರಾಃ||೨೫||

ಸ೦-ರಜಃಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಮೋಹಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ತಥಾಽಪಥ್ಯಾಹಾರಪರಸ್ಯ ತ್ರಯೋ ಗದಾಃ ಸ್ಯುಃ-ಜಾಯೇರನ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ರಸಶ್ಚಾಸೃಕ್ ಚ ಚೇತನಾ ಚ, ತಾ ವಹನ್ತಿ ಯಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ತೇಷಾಂ ರೋಧಃ ಸಮುದ್ಭವೋ-ಹೇತುಃ, ಯೇಷಾಂ ತೇ ರಸಾಸೃಕ್ಽಽಚೇತನಾವಾಹಿಸ್ರೋತೋರೋಧಸಮುದ್ಭವಾಃ| ಮದಮೂರ್ಛಾಯಸನ್ನ್ಯಾಸಾಃ-ಏತತ್ಸಂಜ್ಞಾಃ| ತೇ ಚ ಯಥೋತ್ತರಬಲೋತ್ತರಾಃ| ಯೋ ಯ ಉತ್ತರೋ ಯಥೋತ್ತರಮ್, ಬಲಸ್ಯೋತ್ತರಂ-ಉತ್ಕರ್ಷಃ, ಯಥೋತ್ತರಂ ಬಲೋತ್ತರಂ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಮದಾನ್ಮೂರ್ಛಾಯೋ ಬಲವಾನ್ ತಸ್ಮಾದಪಿ ಸನ್ನ್ಯಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana madaH saptavidhaH (26) · Śloka 26

ಅಥ ಮದಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಅಥ ಮದನಿದಾನಮ್| ಮದೋಽತ್ರ ದೋಷೈಃ ಸರ್ವೈಶ್ಚ ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷೈರಪಿ| |೨೬|

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಏಷು ಮದಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮದಃ ಸಪ್ತಧಾ,-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ರಕ್ತೇನ ಮದ್ಯೇನ ವಿಷೇಣ ಚ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ಸಕ್ತಾನಲ್ಪದ್ರುತಾಭಾಷಶ್ಚಲಃ ಸ್ಖಲಿತಚೇಷ್ಟಿತಃ||೨೬|| ರೂಕ್ಷಶ್ಯಾವಾರುಣತನುರ್ಮದೇ ವಾತೋದ್ಭವೇ ಭವೇತ್| |೨೭|

ಸ೦-ವಾತೋದ್ಭವೇ ಮದೇ ಸತಿ ಪುಮಾನ್ ಸಕ್ತಾನಲ್ಪದ್ರುತಾಭಾಷಣಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ಭವೇತ್|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| ಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರೋಧನೋ ರಕ್ತಪೀತಾಭಃ ಕಲಹಪ್ರಿಯಃ||೨೭||

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರೋಧನಾದಿಲಕ್ಷಣಃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ಸ್ವಲ್ಪಸಮ್ಬದ್ಧವಾಕ್ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಫಾದ್ಧ್ಯಾನಪರೋಽಲಸಃ| ||೨೯||

ಸ೦-ಕಫಾತ್ ಸ್ವಲ್ಪಸಮ್ಬದ್ಧವಾಗಾದಿಲಕ್ಷಣಃ|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (28) · Śloka 28

| ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ|೨೮|

ಸ೦-ಸರ್ವಾತ್ಮಾ-ಸರ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ರಕ್ತಾತ್ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿತಾ||೨೮|| ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಂ ಚ| |೨೯|

ಸ೦-ರಕ್ತಾತ್-ರಕ್ತಮದಾತ್, ಸ್ತಬ್ಧದೃಷ್ಟಿತಾ ತಥಾ ಪಿತ್ತಮದಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana madyajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ಮದ್ಯೇನ ವಿಕೃತೇಹಾಸ್ವರಾಙ್ಗತಾ| |೨೯|

ಸ೦-ಮದ್ಯೇನ ಮದೇ ವಿಕೃತಾ ಚೇಷ್ಟಾ ತಥಾ ಸ್ವರಸ್ಯ ವಿಕೃತತ್ವಮಙ್ಗಸ್ಯ ಚ|

Adhikarana viShajasya lakShaNam (29) · Śloka 29

| ವಿಷೇ ಕಮ್ಪೋಽತಿನಿದ್ರಾ ಚ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಭ್ಯಧಿಕಸ್ತು ಸಃ||೨೯||

ಸ೦-ವಿಷೇ-ವಿಷೋತ್ಥೇ ಮದೇ, ಕಮ್ಪೋಽತಿನಿದ್ರಾ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಚ-ವಿಷಮದಃ, ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಧಿಕಃ|

Adhikarana raktajAdiShu doShAnubandhaH (30-2) · Śloka 2

ಲಕ್ಷಯೇಲ್ಲಕ್ಷಣೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಾತಾದೀನ್ ಶೋಣಿತಾದಿಷು| |೩೦| ಇತಿ ಮದನಿದಾನಮ್||೨||

ಸ೦-ಶೋಣಿತಾದ್ಯುತ್ಥೇಷು ಮದೇಷು ವಾತಾದೀನ್ ಲಕ್ಷಯೇತ್-ಜಾನೀಯಾತ್| ಕುತಃ ? ಲಕ್ಷಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್-ಸ್ವಸ್ವಲಕ್ಷಣೋತ್ಕರ್ಷೇಣ|

Adhikarana mUrchAyashcaturvidhaH, vAtajasya lakShaNam (30-31) · Śloka 31

ಅಥ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಅಥ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯನಿದಾನಮ್| | ಅರುಣಂ ಕೃಷ್ಣನೀಲಂ ವಾ ಖಂ ಪಶ್ಯನ್ಪ್ರವಿಶೇತ್ತಮಃ||೩೦|| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯೇತ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ವೇಪಥುರ್ಭ್ರಮಃ| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾ ಛಾಯಾ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ಮಾರುತಾತ್ಮಕೇ||೩೧||

ಸ೦-ಮಾರುತೋದ್ಭವೇ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ಅರುಣಾದ್ಯನ್ಯತಮವರ್ಣಮಾಕಾಶಂ ಪಶ್ಯನ್ ಪುಮಾಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶೇತ್-ಮೂಢಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯೇತ-ಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಭೇತ್| ಹೃತ್ಪೀಡಾವೇಪಥುಭ್ರಮಯುತಸ್ತಥಾ ಕಾರ್ಶ್ಯಾದಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

ಪಿತ್ತೇನ ರಕ್ತಂ ಪೀತಂ ವಾ ನಭಃ ಪಶ್ಯನ್ ವಿಶೇತ್ತಮಃ| ವಿಬುಧ್ಯೇತ ಚ ಸಸ್ವೇದೋ ದಾಹತೃಟ್ತಾಪಪೀಡಿತಃ||೩೨|| ಭಿನ್ನವಿಣ್ನೀಲಪೀತಾಭೋ ರಕ್ತಪೀತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ| |೩೩|

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ರಕ್ತಂ ಪೀತಂ ವಾ ನಭಃ ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪುಮಾನ್ ವಿಶೇತ್-ಮೂಢಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಸಹ ಸ್ವದೇನ ವಿಬುಧ್ಯೇತ-ಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ ದಾಹಾದಿಪೀಡಿತಸ್ತಥಾ ಭಿನ್ನವಿಡಾದಿಕಃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ಕಫೇನ ಮೇಘಸಂಕಾಶಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾಕಾಶಮಾವಿಶೇತ್||೩೩|| ತಮಶ್ಚಿರಾಚ್ಚ ಬುಧ್ಯೇತ ಸಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಪ್ರಸೇಕವಾನ್| ಗುರುಭಿಃ ಸ್ತಿಮಿತೈರಙ್ಗೈರಾರ್ದ್ರಚರ್ಮಾವನದ್ಧವತ್||೩೪||

ಸ೦-ಕಫೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೇ ಮೇಘಾಭಮಾಕಾಶಂ ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮ ಆವಿಶೇತ್, ಚಿರೇಣ ಚ ಬುಧ್ಯೇತ-ಸಂಜ್ಞಾ ಲಭತೇ| ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಮಾನ್, ತಥಾಽಽದ್ರೇಣ ಚರ್ಮಣಾಽವನದ್ಧೋ-ವೇಷ್ಟಿತ ಇವ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

ಸರ್ವಾಕೃತಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಪರಃ| ಪಾತಯತ್ಯಾಶು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈಃ||೩೫|| ಇತಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯನಿದಾನಮ್|೩೬|

ಸ೦-ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಯೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಃ ಸರ್ವಾಕಾರಃ ಸೋಽಪರೋಽಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಶು-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಪುರುಷಂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ಪಾತಯತಿ| ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈಃ-ಅಪಸ್ಮಾರೋತ್ಥಾನಿ ನಿನ್ದ್ಯಾನಿ ಚೇಷ್ಟಿತಾನಿ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ, ಅನ್ಯತ್ಸರ್ವಂ ಸಮಾನಮ್|

Adhikarana madamUrchAyayorauShadhaM vinA nivRuttiH,sanyAsasyauShadhaikanivartyatvam (36) · Śloka 36

ಇದಾನೀಂ ಸನ್ನ್ಯಾಸಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ - - - - ಅಥ ಸನ್ನ್ಯಾಸನಿದಾನಮ್| ದೋಷೇಷು ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ ಕೃತವೇಗೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್| ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ, ಸನ್ನ್ಯಾಸೋ ನೌಷಧೈರ್ವಿನಾ||೩೬||

ಸ೦-ಮದಾಶ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಶ್ಚ ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ, ಕೃತವೇಗೇಷು ದೋಷೇಷು ಸತ್ಸು ಸ್ವಯಮೇವ-ಔಷಧಂ ವಿನಾಽಪಿ, ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ| ಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಪುನರೌಷಧೈರ್ವಿನಾ ನ ಶಾನ್ತಿಮೇತಿ|

Adhikarana saMnyAsasya saMprAptiH saMnyAsasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

ವಾಗ್ದೇಹಮನಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯಾತಿಬಲಾ ಮಲಾಃ| ಸನ್ನ್ಯಾಸಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯತನಸಂಶ್ರಯಾಃ||೩೭|| ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತೇನ ಪುರುಷಃ ಕಾಷ್ಠೀಭೂತೋ ಮೃತೋಪಮಃ| ಮ್ರಿಯೇತ ಶೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಚೇಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ||೩೮||

ಸ೦-ವಾಕ್ ಚ ದೇಹಶ್ಚ ಮನಶ್ಚ, ತೇಷಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಂ-ಯಥಾಸ್ವಲಕ್ಷಣಾಂ, ಆಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮಲಾಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ, ಸನ್ನಿಪತಿತಾಃ ಸನ್ತಃ-ತ್ರಯ ಏಕಕಾರ್ಯೋದ್ಯತಾಃ, ಸನ್ನ್ಯಾಸಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಅತಿಬಲಾಸ್ತಥಾ ಪ್ರಾಣಾಯತನಸಂಶ್ರಯಾಃ,-ವಿಶೇಷೇಣ ಹೃದಯಾಶ್ರಯಾಃ| ತೇನ-ಸನ್ನ್ಯಾಸೇನ, ಪುರುಷಃ ಕಾಷ್ಠೀಭೂತಃ-ಸ್ಥಾಣುಕುಡ್ಯಕಲ್ಪಃ, ತಥಾ ಮೃತೋಪಮಃ-ತತ್ಸದೃಶೋ ಭೂತ್ವಾ, ಅನನ್ತರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಮ್ರಿಯೇತ| ಯದಿ ಶೀಘ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಮ್ರಿಯೇತ ಇತಿ ಸಮ್ಭಾವನಾಯಾಂ ಲಿಙ್|

Adhikarana saMnyAsastvarayA cikitsyaH (39-3) · Śloka 3

ಶೀಘ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸನಾಜ್ಜೀವೇತ್, ಇತ್ಯತ್ರೈವೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮಾಹ - - - - ಅಗಾಧೇ ಗ್ರಾಹಬಹುಲೇ ಸಲಿಲೌಘ ಇವಾತಟೇ| ಸನ್ನ್ಯಾಸೇ ವಿನಿಮಜ್ಜನ್ತಂ ನರಮಾಶು ನಿವರ್ತಯೇತ್||೩೯|| ಇತಿ ಸನ್ನ್ಯಾಸನಿದಾನಮ್||೩||

ಸ೦-ಅಗಾಧೇ-ಅತಲಸ್ಪರ್ಶೇ, ಸಲಿಲೌಘೇ, ತಥಾ ಗ್ರಾಹಬಹುಲೇ-ಮಕರಾದಿಪ್ರಾಣಹರಪ್ರಾಣಿಭೂಯಸಿ, ತಥಾಽತಟೇ-ಅರೋಧಸಿ| ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ನಿಮಜ್ಜನ್ತಂ ನರಮಾಶು-ಶೀಘ್ರಂ, ನಿವರ್ತಯೇತ್-ತಸ್ಮಾದುದ್ಧರೇತ್, ಏವಂ ಸನ್ನ್ಯಾಸೇಽಪಿ ನಿಮಜ್ಜನ್ತಂ ನರಮಾಶು ನಿವರ್ತಯೇತ್| ಅನೇನೋದಾಹರಣೇನ ಮದಾ(ಹಾ)ತ್ಯಯತ್ವಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಹಾಪನಮಪ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಧೌ ನ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ|

Adhikarana yuktiviyuktasya madyapAnasya phalam (40) · Śloka 40

ಇದಾನೀಂ ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನತ್ವಾನ್ಮದ್ಯಸ್ಯ ಮದ್ಯೇನೈವೋಪಸಂಹಾರಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ - - - - ಮದಮಾನರೋಷತೋಷಪ್ರಭೃತಿಭಿರರಿಭಿರ್ನಿಜೈಃ ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ| ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಂ ಚ ಸಮಂ ಯುಕ್ತಿವಿಯುಕ್ತೇನ ಮದ್ಯೇನ||೪೦||

ಸ೦-ಯುಕ್ತಿವಿಯುಕ್ತೇನ ಮದ್ಯೇನ ಮದಾದಿಭಿರ್ನಿಜೈಃ-ಸಹಜಾತೈಃ, [ಅರಿಭಿಃ-] ಶತ್ರುಭಿರ್ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟವಿನಾಶಕಾರಿಭಿಃ, ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ-ಅತಿಸಂಶ್ಲೇಷೋ, ಭವತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಮದ್ಯೇನ ಮದಾದ್ಯತಿಸಙ್ಗಃ, ಯಾವದ್ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಂ ಸಮಂ-ತುಲ್ಯಂ, ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಯುಕ್ತಮನುಷ್ಠೇಯಮ್, ಅಯುಕ್ತಮನನುಷ್ಠೇಯಮ್, ತದುಭಯಂ ಸಮಂ ಜಾಯತೇ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಂ ನ ಜಾನಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತತೋ ಮದ್ಯಪಾನೇ ಯುಕ್ತೇರ್ಗರೀಯಸ್ತ್ವಮ್| ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಗೇವ ದರ್ಶಿತಾ| "ಆರ್ಯಾದ್ವಿತೀಯದಲಭವಲಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರತಿನಿಯತಮವಗಮ್ಯ| ಉಭಯತ್ರಾಪ್ಯುಪಗೀತಿಂ ವದನ್ತಿ ಯತ್ಯಂಶಕೈರ್ಗದಿತೈಃ||"

Adhikarana yuktiyuktasya madyapAnasya Palam (6) · Śloka 6

ಪುನರಪಿ ಯುಕ್ತಿಂ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - ಬಲಕಾಲದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತಿಸಹಾಯಾಮಯವಯಾಂಸಿ| ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ತದನುರೂಪಂ ಯದಿ ಪಿಬತಿ ತತಃ ಪಿಬತ್ಯಮೃತಮ್||೪೧|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಮದಾತ್ಯಯಾದಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||

ಸ೦-ಬಲಕಾಲಾದೀನ್ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ-ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಮೃಶ್ಯ, ತದನುರೂಪಂ-ತದ್ಯೋಗ್ಯಂ, ಯದಿ ಪಿಬತಿ ತತೋಽಮೃತಂ ಪಿಬತಿ| ಮದ್ಯವ್ಯಾಜೇನಾಮೃತಮಾಸ್ವಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆರ್ಯಾ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಮದಾತ್ಯಯಾದಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಟೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೬||