27. bhaṅgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

asmādanantaraṁ kramaprāptō bhaṅgapratiṣēdhaḥ śasyatē _

Adhikarana bha~ggapratiShedhAdhyAyaH asthibha~ggo dvidhA sandhibha~ggasya lakShaNam asandibh~ggasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

athātō bhaṅgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| ) pātaghātādibhirdvēdhā bhaṅgō'sthnāṁ sandhyasandhitaḥ| prasāraṇākuñcanayōraśaktiḥ sandhimuktatā||1|| itarasmin bhr̥śaṁ śōphaḥ sarvavasthāsvativyathā| aśaktiścēṣṭitē'lpē'pi pīḍyamānē saśabdatā||2|| samāsāditi bhaṅgasya lakṣaṇaṁ, bahudhā tu tat| bhidyatē bhaṅgabhēdēna tasya sarvasya sādhanam||3|| yathā syādupayōgāya tathā tadupadēkṣyatē| |4|

sa0-pātādibhirasthnāṁ bhaṅgaḥ| sa ca dvēdhā-dviprakāraḥ, sandhīnāṁ bhaṅgō'sandhērvā| sandhibhaṅgē prasāraṇa ākuñcanē cāśaktiḥ sandhimuktatā ca| itarasmin-asandhibhaṅgē, atiśōphaḥ, sarvāsvavasthāsvatiśayēna rujā, alpē'pi cēṣṭitē'śaktiḥ, pīḍyamānē ca saśabdatā, syāt| iti saṅkṣēpēṇa bhaṅgasya lakṣaṇamuktam| taccabhaṅgabhēdēnānēkadhā bhidyatē| saṁ-tasya-bhaṅgasya, sarvasya sādhanaṁ-cikitsitaṁ, yathōpayōgāya syāt tathōpadēkṣyatē|

Adhikarana asthibha~ggasya duHsAdhyatvam (4-7) · Śloka 7

| prajyāṇudāri yattvasthi sparśē śabdaṁ karōti yat||4|| yatrāsthilēśaḥ praviśēnmadhyamasthnō vidāritaḥ| bhagnaṁ yaccābhighātēna kiñcidēvāvaśēṣitam||5|| unnamyamānaṁ kṣatavadyacca majjani majjati| tadduḥsādhyaṁ kr̥śāśaktavātalālpāśināmapi||6|| bhinnaṁ kapālaṁ yat kaṭyāṁ sandhimuktaṁ cyutaṁ ca yat| jaghanaṁ prati piṣṭaṁ ca bhagnaṁ yattadvivarjayēt||7||

sa0-prājyāśca tē'ṇavaśca prājyāṇavaḥ,-prabhūtasūkṣmāḥ| tairdrārāḥ-dāraṇāni, vidyantē yatrāsthni tat| prabhūtāṇudāri yadasthi tadduḥsādhyam| yaccāsthi sparśē-sparśanē sati, śabdaṁ karōti tacca duḥsādhyam| yatrāsthilēśō dāritaḥ-pāṭitaḥ, asthnāṁ madhyaṁ praviśēt tacca duḥsādhyam| yaccābhighātēna bhagnam| kimbhūtam ? kiñcidēvāvaśēṣitaṁ bhavēt, tacca duḥsādhyam| yaccōnnamyamānaṁ kṣatasamaṁ syāt, tacca duḥsādhyam| tathā yanmajjani majjati, tathā kr̥śādīnāmapi yat, tacca duḥsādhyam| saṁ-kaṭyāṁ-kaṭipradēśē, yatkapālaṁ bhinnaṁ vidāritaṁ yacca sandhivimuktaṁ yacca sandhēścayutaṁ yacca jaghanaṁ prati piṣṭaṁ bhagnaṁ ca yat tadvivarjayēt-pariharēt|

Adhikarana asthibha~ggasya asAdhyatvam (8-11) · Śloka 11

asaṁśliṣṭakapālaṁ ca lalāṭaṁ cūrṇitam tathā| yacca bhagnaṁ bhavēcchaṅkhaśiraḥpr̥ṣṭhastanāntarē||8|| samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt| saṅkṣōbhādapi yadgacchēdvikriyāṁ tadvivarjayēt||9|| āditō yacca durjātamasthisandhirathāpi vā| taruṇāsthīni bhujyantē, bhajyantē nalakāni tu||10|| kapālāni vibhidyantē, sphuṭantyanyāni bhūyasā| |11|

sa0-lalāṭamasaṁśliṣṭakapālaṁ-bhinnaṁ, cūrṇitaṁ ca nōpakramēt| śaṅkhaśiraḥpr̥ṣṭhastanānāṁ madhyē yacchinnaṁ bhavēt, tacca varjayēt| saṁ-tathā'sthi samyaguddhr̥tamapi durnyāsādinā yad vikriyāṁ gacchēt, tacca varjayēt| āditaḥ-prathamamēva, yaccāsthi durjātaṁ-asamyagutpannaṁ syāt, tacca duḥsādhyam| athavā'sthisandhiryō durjātaḥ syāt, sa ca duḥsādhyaḥ| durjātaṁ ca durjātaśca durjātam| "napuṁsakamanapuṁsakēna" ityēkaśēṣaḥ| saṁ-tathā taruṇāsthīni-nāsākarṇākṣikōṣāṇi, bhujyantē-kuṭilīkriyantē| tathā nalakāni bhaṅgaṁ yānti| kapālāni ca vidāryantē| anyāni cāsthīni bāhulyēna sphuṭanti| ētatsarvaṁ duḥsādhyam|

Adhikarana avanatAdyasnthaH unnamanA dinAsamyak saMsthApya paTTairveShTayitvA kadambAdijairvalkalAdibhiH kushAhvathaiH samaM bandhaM kuryAt (11-16) · Śloka 16

| athāvanatamunnamyamunnataṁ cāvapīḍayēt||11|| ācchēdatikṣiptamadhōgataṁ cōpari vartayēt| āñchanōtpīḍanōnnāmacarmasaṅkṣēpabandhanaiḥ||12|| sandhīn śarīragān sarvān calānapyacalānapi| ityētaiḥ sthāpanōpāyaiḥ samyak saṁsthāpya niścalam||13|| paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirvēṣṭayitvā sukhaistataḥ| kadambōdumbarāśvatthasarjārjunapalāśajaiḥ||14|| vaṁśōdbhavairvā pr̥thubhistanubhiḥ sunivēśitaiḥ| suślakṣṇaiḥ sapratistambhairvalkalaiḥ śakalairapi||15|| kuśāhvayaiḥ samaṁ bandhaṁ paṭṭasyōpari yōjayēt| |16|

sa0-atha-ēṣāṁ bhaṅgasthitiṁ jñātvā, avanatamasthyunnamanīyam| unnataṁ cāsthyavapīḍayēt| atikṣiptamasthyāñchēt| adhastādgataṁ cōpari vartayēt| saṁ-iti-ēvaṁprakāraiḥ, ētaiḥ-āñchanādibhiḥ sthāpanōpāyaiḥ, sarvāñcharīragān sandhīṁścalānacalāṁśca niścalaṁ saṁsthāpya vastrakhaṇḍajaiḥ paṭṭairbahusarpiṣkaiḥ sukhāvahairvēṣṭayitvā'nantaraṁ kadambādijairvalkalairvaṁśōtthairvā śakalaiḥ-khaṇḍaiḥ, vistīrṇaistathā tanubhiḥ-na tu sthūlaiḥ, sunivēśitaistathā kōmalaistathā pratistambhayuktaiḥ kuśāsaṁjñaiḥ samaṁ bandhaṁ paṭṭasyōpari kuryāt|

Adhikarana shithilabandhena sandherastairyam atigADhabandhena sandherashthairyam (16-17) · Śloka 17

| śithilēna hi bandhēna sandhisthairyaṁ na jāyatē||16|| gāḍhēnāti rujādāhapākaśvayathusambhavaḥ| |17|

sa0-ślathēna bandhēna sandhēḥ sthairyaṁ na sampadyatē| atigāḍhēna tu bandhēna rujādyudbhavaḥ|

Adhikarana gharmAdau tryahAdinA bandhamokShaNam (17-18) · Śloka 18

| tryahāttryahādr̥tau gharmē saptāhānmōkṣayēddhimē||17|| sādhāraṇē tu pañcahād bhaṅgadōṣavaśēna vā| |18|

sa0-uṣṇē r̥tau tryahāttryahānmōkṣayēt| śītē ca r̥tau saptāhānmōkṣayēt| sādhāraṇē-śaradvasantākhyē, pañcahānmōkṣayēt| athavā bhāṅgavaśēna dōṣavaśēna mōkṣayēt|

Adhikarana tato nyagrodhAdikaShAyAdinA secanam (18-20) · Śloka 20

| nyagrōdhādikaṣāyēṇa tataḥ śītēna sēcayēt||18|| taṁ pañcamūlapakvēna payasā tu savēdanam| sukhōṣṇaṁ vā'vacāryaṁ syāccakratailaṁ vijānatā||19|| vibhajya dēśaṁ kālaṁ ca vātaghnauṣadhasaṁyutam| |20|

sa0-tatō nyagrōdhādigaṇadravyakaṣāyēṇa śītēna sēcayēt bhaṅgasandhīn| taṁ-sarujaṁ, pañcamūlaśr̥tēna kṣīrēṇa sēcayēt| saṁ-avasthādiviśēṣaṁ vijñāya cakratailaṁ vātaghnauṣadhasaṁyutaṁ sukhōṣṇaṁ vijānatā vaidyēna vā'vacāraṇīyam|

Adhikarana tato bhRushashItalAH sekalepAH (20) · Śloka 20

| pratataṁ sēkalēpāṁśca vidadhyāt bhr̥śaśītalān||20||

sa0-pratataṁ sēkādīṁśca suśītalān kuryāt|

Adhikarana bhanganarasya gRuShTikShirAdipAnam (21) · Śloka 21

gr̥ṣṭikṣīraṁ sasarpiṣkaṁ madhurauṣadhasādhitam| prātaḥ prātaḥ pibēdbhagnaḥ śītalaṁ lākṣayā yutam||21||

sa0-bhagnō narō gr̥ṣṭikṣīraṁ ghr̥tasahitaṁ madhuradravyasādhitaṁ śītalaṁ lākṣayā yuktaṁ prātaḥ pibēt|

Adhikarana savraNe bhnge kaShAyaIH pratisAraNam (22) · Śloka 22

savraṇasya tu bhagnasya vraṇō madhughr̥tōttaraiḥ| kaṣāyaiḥ pratisāryō'tha śēṣō bhaṅgōditaḥ kramaḥ||22||

sa0-savraṇasya bhagnasya vraṇō madhughr̥tōttaraiḥ kaṣāyaiḥ pratisāraṇīyaḥ| atha śēṣaḥ kramō bhaṅgakathitō vidhēyaḥ|

Adhikarana lambAnAM vra0NamAMsAnAM sandhAnam (23) · Śloka 23

lambāni vraṇamāṁsāni pralipya madhusarpiṣā| sandhadhīta vraṇān vaidyō bandhanaiścōpa0pādayēt||23||

sa0-vraṇamāṁsāni lambāni madhughr̥tēnālipya vraṇān vaidyaḥ sandadhyāt| kr̥tasandhānāṁśca tān yathāsvaṁ bandhairyōjayēt|

Adhikarana susthite vraNe phalinyAdirava cUrNanam (24-25) · Śloka 25

tān samān susthitāñjñātvā phalinīrōdhrakaṭphalaiḥ| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayēt||24|| dhātakīrōdhracūrṇairvā, rōhantyāśu tathā vraṇāḥ| iti bhaṅga upakrāntaḥ|25|

sa0-tān-vraṇān, susthitān samāṁśca viditvā phalinyādibhī rajīkr̥tairācūrṇayēt| dhātakīrōdhrayōścūrṇēna vā| tathā-ēvaṁ kr̥tē sati, vraṇā drāgēva rōhanti| saṁ-iti-anēna prakārēṇa, bhaṅgaścikitsitaḥ|

Adhikarana vraNAnAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| sthiradhātōḥ r̥tau himē||25|| māṁsalasyālpadōṣasya susādhyō, dāruṇō'nyathā| |26|

sa0-śītartau śtiradhātōstathā māṁsalasya stōkadōṣasya vraṇaḥ sukhasādhyaḥ| anyathā-atō viparyayēṇa, dāruṇaḥ-kr̥cchrasādhyō'sādhyō vā|

Adhikarana sandhishairyaMkAlaH (26-27) · Śloka 27

| pūrvamadhyāntavayasāmēkadvitriguṇaiḥ kramāt||26|| māsaiḥ sthairyaṁ bhavētsandhēryathōktaṁ bhajatāṁ vidhim| |27|

sa0-yathōktaṁ vidhiṁ kurvatāṁ pūrvamadhyāntavayasāmēkadvitriguṇairmāsairyathākramaṁ sandhēḥ sthairyaṁ jāyatē|

Adhikarana kaThcAdibhangAnAM kapAThashayanAdi (27-29) · Śloka 29

| kaṭījaṅghōrubhagnānāṁ kapāṭaśayanaṁ hitam||27|| yantraṇārtha tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ| jaṅghōrvōḥ pāRśvayōrdvau dvau tala ēkaśca kīlakaḥ||28|| śōrṇyāṁ vā pr̥ṣṭhavaṁśē vā vakṣasyakṣakayōstathā| |29|

sa0-kaṭyādibhagnānaṁ kapāṭēsthirhitā| yantraṇārthaṁ ca kīlāḥ-kīlakāḥ, pañca sthirasthitihētavaḥ kāryāḥ| tēṣāṁ ca sthānānyāha-jaṅghōrvōdvau dvau kīlakau, tala ēkaḥ kīlakaḥ, śrōṇyāṁ bhagnasya pr̥ṣṭavaṁśē tu bhagnasya pārśvayōrdvau dvāvēka iti| ata ēvāha śrōṇyāṁ vētyādi| vaktrasya(kṣasya)kṣakayōśca bhagnasya pañcaiva kīlakā yōjyāḥ| viśēṣastvatō nōpariṣṭāt kīlakō yōjyō yuktivaśāt|

Adhikarana bhagnasandhInAM vimokShe evaM vidhiH (29) · Śloka 29

| vimōkṣē bhagnasandhīnāṁ vidhimēvaṁ samācarēt||29||

sa0-bhagnasandhīnāṁ vimōkṣa ēvaṁprakāraṁ vidhiṁ samācarēt|

Adhikarana ciravimuktasaMdhInAM snehasvedAdinA yathAsthAne sthApanam (30) · Śloka 30

sandhīściravimuktāṁstu snigdhasvinnān mr̥dūkr̥tān| uktairvidhānairbuddhyā ca yathāsvaṁ sthānamānayēt||30||

sa0-ciravimuktāṁstu sandhīn pūrvaṁ snigdhān paścāt svinnān mr̥dūkr̥tān yathōktairvidhānairbuddhyā ca viśēṣēṇa yathātmīyaṁ sthānaṁ prāpayēt|

Adhikarana asandhibhagne viShamolbaNasAdhite rUDhe ca kriyA (31) · Śloka 31

asandhibhagnē rūḍhē tu viṣamōlbaṇasādhitē| āpōthya bhaṅgaṁ yamayēttatō bhagnavadācarēt||31||

sa0-asandhau bhagnē rūḍhē ca viṣamōlbaṇasādhitē sati bhaṅgamāpōthya-bhaṅktvā, paścādbhaṅgaṁ yamayēt| anantaraṁ bhagnavadācarēt|

Adhikarana bhagnaM yathA pAkaM naiti tathA prayayeta (32) · Śloka 32

bhagnaṁ naiti yathā pākaṁ prayatēta tathā bhiṣak| pakvamāṁsasirāsnāyuḥ sandhiḥ ślēṣaṁ na gacchati||32||

sa0-bhagnaṁ yathā pākaṁ na prāpnōti tathā vaidyō yatnaṁ kuryāt| yataḥ sandhiḥ pakvamāṁsasirāsnāyuḥ san ślēṣaṁ na yāti|

Adhikarana bhagnevAtavyAdhyuktAH snehAH bastikarma ca (33) · Śloka 33

vātavyādhivinirdiṣṭān snēhān bhagnasya yōjayēt| catuṣprayōgān balyāṁśca bastikarma ca śīlayēt||33||

sa0-vātavyādhikathitān snēhān (ci.a. 21/66) catuṣprayōgān-pānanasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ, balyān-balāya hitān, bhagnasya yōjayēt| tathā bastikarma-"prāk snēha ēkaḥ pañcāntē" (hr̥.sū.ā. 19/63) ityādinōktaṁ, abhyasēt|

Adhikarana bhagne pauShTikAdi shAlyAdyannam (34-35) · Śloka 35

śālyājyarasadugdhādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ| mātrayōpacarēdbhagnaṁ sandhisaṁślēṣakāribhiḥ||34|| glānirna śasyatē tasya, sandhiviślēṣakr̥ddhi sā| |35|

sa0-bhagnaṁ naraṁ mātrayā śālyādibhiḥ puṣṭikr̥dbhiḥ sandhisaṁślēṣakāribhiravidāhibhirupakramēt| sa0-tasya-bhagnasya, glānirna śasyatē| yataḥ sā-glāniḥ, sandhiviślēṣaṁ kurutē|

Adhikarana bhagne lavaNAdi niShedhaH (35) · Śloka 35

lavaṇaṁ kaṭukaṁ kṣāramamlaṁ maithunamātapam| vyāyāmaṁ ca na sēvēta bhagnō rūkṣaṁ ca bhōjanam||35||

sa0-bhagnō lavaṇādikaṁ rūkṣaṁ cāhāraṁ na sēvēta|

Adhikarana bhagne gandhatailamasthisthairyakRut (27) · Śloka 27

kr̥ṣṇāṁstilān virajasō dr̥ḍhavastrabaddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayēt| saṁśōṣayēdanudinaṁ pravisārya caitān kṣīrē tathaiva madhukakvathitē ca tōyē||36|| punarapi pītapayaskāṁ- sthān pūrvavadēva śōṣitān bāḍham| vigatatuṣānarajaskān sañcūrṇya sucūrṇitairyuñjyāt||37|| naladavālakalōhitayaṣṭikā- nakhamiśiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ| agurukuṅkumacandanasārivā- saralasarjarasāmaradārubhiḥ||38|| padmakādigaṇōpētaistilapiṣṭaṁ tataśca tat| samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhēna pīḍayēt||39|| śailēyarāsnāṁśumatīkasēru- kālānusārīnatapatrarōdhraiḥ| sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvai stailaṁ pacēttannaladādibhiśca||40|| gandhatailamidamuttamamasthi- sthairyakr̥jjayati cāśu vikārān| vātāpittajanitānativīryān| vyāpinō'pi vividhairupayōgaiḥ||41|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē bhāṅgapratiṣēdhō nāma sapta- viṁśō'dhyāyaḥ||27||

sa0-kr̥ṣṇān tilān vahati-asthirē jalē, saptarātrīrvigatarēṇūṁstathā dr̥ḍhavasanasaṁyatān vāsayēt| ētāṁśca praviralān vikīrya pratidinaṁ saṁśōṣayēt| tathaiva-pūrvōktēna prakārēṇa, kṣīrē sthitānanudinaṁ pratisārya śōṣitān sapta rātrīrēvaṁ madhuyaṣṭīkvathitē ca jalē vāsayēdviśōṣayēcca| vasantatilakāvr̥ttam| punarapi ca pītakṣīrāṁstāṁstilān pūrvavadēvātiśayēna śōṣitānapagatatuṣaṁstathā virajasaḥ sañcūrṇya naladādyaiḥ sucūrṇitairyōjayēt| āryā| tānēvāha-naladētyādi| aupacchandasikam| padmakādītyādi| kimbhūtairnaladādibhiḥ ? padmakādigaṇasahitaiḥ sucūrṇitairyōjayitvā caitat tilapiṣṭaṁ sakalacōrakādigandhadravyasiddhēna kṣīrēṇa saha pīḍayēt| tatastattailaṁ sairyakā(śailēyā)dibhirnaladādibhiśca kalkīkr̥tairdugdhasahitaiḥ pacēt| indravajrā| ētat gandhatailamativīryamasthisthiratvakr̥dāmayāśca pavanapittōtthānativīryān vyāpinō'pyāśu jayati vividhaiḥ-pānanasyādibhiḥ, upayōgaiḥ| svāgatā| śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē bhaṅgaprati- ṣēdhō nāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||