27. bhaṅgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരം ക്രമപ്രാപ്തോ ഭങ്ഗപ്രതിഷേധഃ ശസ്യതേ _

Adhikarana bha~ggapratiShedhAdhyAyaH asthibha~ggo dvidhA sandhibha~ggasya lakShaNam asandibh~ggasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

അഥാതോ ഭങ്ഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| ) പാതഘാതാദിഭിര്ദ്വേധാ ഭങ്ഗോऽസ്ഥ്നാം സന്ധ്യസന്ധിതഃ| പ്രസാരണാകുഞ്ചനയോരശക്തിഃ സന്ധിമുക്തതാ||൧|| ഇതരസ്മിന് ഭൃശം ശോഫഃ സര്വവസ്ഥാസ്വതിവ്യഥാ| അശക്തിശ്ചേഷ്ടിതേऽല്പേऽപി പീഡ്യമാനേ സശബ്ദതാ||൨|| സമാസാദിതി ഭങ്ഗസ്യ ലക്ഷണം, ബഹുധാ തു തത്| ഭിദ്യതേ ഭങ്ഗഭേദേന തസ്യ സര്വസ്യ സാധനമ്||൩|| യഥാ സ്യാദുപയോഗായ തഥാ തദുപദേക്ഷ്യതേ| |൪|

സ൦-പാതാദിഭിരസ്ഥ്നാം ഭങ്ഗഃ| സ ച ദ്വേധാ-ദ്വിപ്രകാരഃ, സന്ധീനാം ഭങ്ഗോऽസന്ധേര്വാ| സന്ധിഭങ്ഗേ പ്രസാരണ ആകുഞ്ചനേ ചാശക്തിഃ സന്ധിമുക്തതാ ച| ഇതരസ്മിന്-അസന്ധിഭങ്ഗേ, അതിശോഫഃ, സര്വാസ്വവസ്ഥാസ്വതിശയേന രുജാ, അല്പേऽപി ചേഷ്ടിതേऽശക്തിഃ, പീഡ്യമാനേ ച സശബ്ദതാ, സ്യാത്| ഇതി സങ്ക്ഷേപേണ ഭങ്ഗസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്| തച്ചഭങ്ഗഭേദേനാനേകധാ ഭിദ്യതേ| സം-തസ്യ-ഭങ്ഗസ്യ, സര്വസ്യ സാധനം-ചികിത്സിതം, യഥോപയോഗായ സ്യാത് തഥോപദേക്ഷ്യതേ|

Adhikarana asthibha~ggasya duHsAdhyatvam (4-7) · Śloka 7

| പ്രജ്യാണുദാരി യത്ത്വസ്ഥി സ്പര്ശേ ശബ്ദം കരോതി യത്||൪|| യത്രാസ്ഥിലേശഃ പ്രവിശേന്മധ്യമസ്ഥ്നോ വിദാരിതഃ| ഭഗ്നം യച്ചാഭിഘാതേന കിഞ്ചിദേവാവശേഷിതമ്||൫|| ഉന്നമ്യമാനം ക്ഷതവദ്യച്ച മജ്ജനി മജ്ജതി| തദ്ദുഃസാധ്യം കൃശാശക്തവാതലാല്പാശിനാമപി||൬|| ഭിന്നം കപാലം യത് കട്യാം സന്ധിമുക്തം ച്യുതം ച യത്| ജഘനം പ്രതി പിഷ്ടം ച ഭഗ്നം യത്തദ്വിവര്ജയേത്||൭||

സ൦-പ്രാജ്യാശ്ച തേऽണവശ്ച പ്രാജ്യാണവഃ,-പ്രഭൂതസൂക്ഷ്മാഃ| തൈര്ദ്രാരാഃ-ദാരണാനി, വിദ്യന്തേ യത്രാസ്ഥ്നി തത്| പ്രഭൂതാണുദാരി യദസ്ഥി തദ്ദുഃസാധ്യമ്| യച്ചാസ്ഥി സ്പര്ശേ-സ്പര്ശനേ സതി, ശബ്ദം കരോതി തച്ച ദുഃസാധ്യമ്| യത്രാസ്ഥിലേശോ ദാരിതഃ-പാടിതഃ, അസ്ഥ്നാം മധ്യം പ്രവിശേത് തച്ച ദുഃസാധ്യമ്| യച്ചാഭിഘാതേന ഭഗ്നമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? കിഞ്ചിദേവാവശേഷിതം ഭവേത്, തച്ച ദുഃസാധ്യമ്| യച്ചോന്നമ്യമാനം ക്ഷതസമം സ്യാത്, തച്ച ദുഃസാധ്യമ്| തഥാ യന്മജ്ജനി മജ്ജതി, തഥാ കൃശാദീനാമപി യത്, തച്ച ദുഃസാധ്യമ്| സം-കട്യാം-കടിപ്രദേശേ, യത്കപാലം ഭിന്നം വിദാരിതം യച്ച സന്ധിവിമുക്തം യച്ച സന്ധേശ്ചയുതം യച്ച ജഘനം പ്രതി പിഷ്ടം ഭഗ്നം ച യത് തദ്വിവര്ജയേത്-പരിഹരേത്|

Adhikarana asthibha~ggasya asAdhyatvam (8-11) · Śloka 11

അസംശ്ലിഷ്ടകപാലം ച ലലാടം ചൂര്ണിതമ് തഥാ| യച്ച ഭഗ്നം ഭവേച്ഛങ്ഖശിരഃപൃഷ്ഠസ്തനാന്തരേ||൮|| സമ്യഗ്യമിതമപ്യസ്ഥി ദുര്ന്യാസാദ്ദുര്നിബന്ധനാത്| സങ്ക്ഷോഭാദപി യദ്ഗച്ഛേദ്വിക്രിയാം തദ്വിവര്ജയേത്||൯|| ആദിതോ യച്ച ദുര്ജാതമസ്ഥിസന്ധിരഥാപി വാ| തരുണാസ്ഥീനി ഭുജ്യന്തേ, ഭജ്യന്തേ നലകാനി തു||൧൦|| കപാലാനി വിഭിദ്യന്തേ, സ്ഫുടന്ത്യന്യാനി ഭൂയസാ| |൧൧|

സ൦-ലലാടമസംശ്ലിഷ്ടകപാലം-ഭിന്നം, ചൂര്ണിതം ച നോപക്രമേത്| ശങ്ഖശിരഃപൃഷ്ഠസ്തനാനാം മധ്യേ യച്ഛിന്നം ഭവേത്, തച്ച വര്ജയേത്| സം-തഥാऽസ്ഥി സമ്യഗുദ്ധൃതമപി ദുര്ന്യാസാദിനാ യദ് വിക്രിയാം ഗച്ഛേത്, തച്ച വര്ജയേത്| ആദിതഃ-പ്രഥമമേവ, യച്ചാസ്ഥി ദുര്ജാതം-അസമ്യഗുത്പന്നം സ്യാത്, തച്ച ദുഃസാധ്യമ്| അഥവാऽസ്ഥിസന്ധിര്യോ ദുര്ജാതഃ സ്യാത്, സ ച ദുഃസാധ്യഃ| ദുര്ജാതം ച ദുര്ജാതശ്ച ദുര്ജാതമ്| "നപുംസകമനപുംസകേന" ഇത്യേകശേഷഃ| സം-തഥാ തരുണാസ്ഥീനി-നാസാകര്ണാക്ഷികോഷാണി, ഭുജ്യന്തേ-കുടിലീക്രിയന്തേ| തഥാ നലകാനി ഭങ്ഗം യാന്തി| കപാലാനി ച വിദാര്യന്തേ| അന്യാനി ചാസ്ഥീനി ബാഹുല്യേന സ്ഫുടന്തി| ഏതത്സര്വം ദുഃസാധ്യമ്|

Adhikarana avanatAdyasnthaH unnamanA dinAsamyak saMsthApya paTTairveShTayitvA kadambAdijairvalkalAdibhiH kushAhvathaiH samaM bandhaM kuryAt (11-16) · Śloka 16

| അഥാവനതമുന്നമ്യമുന്നതം ചാവപീഡയേത്||൧൧|| ആച്ഛേദതിക്ഷിപ്തമധോഗതം ചോപരി വര്തയേത്| ആഞ്ഛനോത്പീഡനോന്നാമചര്മസങ്ക്ഷേപബന്ധനൈഃ||൧൨|| സന്ധീന് ശരീരഗാന് സര്വാന് ചലാനപ്യചലാനപി| ഇത്യേതൈഃ സ്ഥാപനോപായൈഃ സമ്യക് സംസ്ഥാപ്യ നിശ്ചലമ്||൧൩|| പട്ടൈഃ പ്രഭൂതസര്പിര്ഭിര്വേഷ്ടയിത്വാ സുഖൈസ്തതഃ| കദമ്ബോദുമ്ബരാശ്വത്ഥസര്ജാര്ജുനപലാശജൈഃ||൧൪|| വംശോദ്ഭവൈര്വാ പൃഥുഭിസ്തനുഭിഃ സുനിവേശിതൈഃ| സുശ്ലക്ഷ്ണൈഃ സപ്രതിസ്തമ്ഭൈര്വല്കലൈഃ ശകലൈരപി||൧൫|| കുശാഹ്വയൈഃ സമം ബന്ധം പട്ടസ്യോപരി യോജയേത്| |൧൬|

സ൦-അഥ-ഏഷാം ഭങ്ഗസ്ഥിതിം ജ്ഞാത്വാ, അവനതമസ്ഥ്യുന്നമനീയമ്| ഉന്നതം ചാസ്ഥ്യവപീഡയേത്| അതിക്ഷിപ്തമസ്ഥ്യാഞ്ഛേത്| അധസ്താദ്ഗതം ചോപരി വര്തയേത്| സം-ഇതി-ഏവംപ്രകാരൈഃ, ഏതൈഃ-ആഞ്ഛനാദിഭിഃ സ്ഥാപനോപായൈഃ, സര്വാഞ്ഛരീരഗാന് സന്ധീംശ്ചലാനചലാംശ്ച നിശ്ചലം സംസ്ഥാപ്യ വസ്ത്രഖണ്ഡജൈഃ പട്ടൈര്ബഹുസര്പിഷ്കൈഃ സുഖാവഹൈര്വേഷ്ടയിത്വാऽനന്തരം കദമ്ബാദിജൈര്വല്കലൈര്വംശോത്ഥൈര്വാ ശകലൈഃ-ഖണ്ഡൈഃ, വിസ്തീര്ണൈസ്തഥാ തനുഭിഃ-ന തു സ്ഥൂലൈഃ, സുനിവേശിതൈസ്തഥാ കോമലൈസ്തഥാ പ്രതിസ്തമ്ഭയുക്തൈഃ കുശാസംജ്ഞൈഃ സമം ബന്ധം പട്ടസ്യോപരി കുര്യാത്|

Adhikarana shithilabandhena sandherastairyam atigADhabandhena sandherashthairyam (16-17) · Śloka 17

| ശിഥിലേന ഹി ബന്ധേന സന്ധിസ്ഥൈര്യം ന ജായതേ||൧൬|| ഗാഢേനാതി രുജാദാഹപാകശ്വയഥുസമ്ഭവഃ| |൧൭|

സ൦-ശ്ലഥേന ബന്ധേന സന്ധേഃ സ്ഥൈര്യം ന സമ്പദ്യതേ| അതിഗാഢേന തു ബന്ധേന രുജാദ്യുദ്ഭവഃ|

Adhikarana gharmAdau tryahAdinA bandhamokShaNam (17-18) · Śloka 18

| ത്ര്യഹാത്ത്ര്യഹാദൃതൌ ഘര്മേ സപ്താഹാന്മോക്ഷയേദ്ധിമേ||൧൭|| സാധാരണേ തു പഞ്ചഹാദ് ഭങ്ഗദോഷവശേന വാ| |൧൮|

സ൦-ഉഷ്ണേ ഋതൌ ത്ര്യഹാത്ത്ര്യഹാന്മോക്ഷയേത്| ശീതേ ച ഋതൌ സപ്താഹാന്മോക്ഷയേത്| സാധാരണേ-ശരദ്വസന്താഖ്യേ, പഞ്ചഹാന്മോക്ഷയേത്| അഥവാ ഭാങ്ഗവശേന ദോഷവശേന മോക്ഷയേത്|

Adhikarana tato nyagrodhAdikaShAyAdinA secanam (18-20) · Śloka 20

| ന്യഗ്രോധാദികഷായേണ തതഃ ശീതേന സേചയേത്||൧൮|| തം പഞ്ചമൂലപക്വേന പയസാ തു സവേദനമ്| സുഖോഷ്ണം വാऽവചാര്യം സ്യാച്ചക്രതൈലം വിജാനതാ||൧൯|| വിഭജ്യ ദേശം കാലം ച വാതഘ്നൌഷധസംയുതമ്| |൨൦|

സ൦-തതോ ന്യഗ്രോധാദിഗണദ്രവ്യകഷായേണ ശീതേന സേചയേത് ഭങ്ഗസന്ധീന്| തം-സരുജം, പഞ്ചമൂലശൃതേന ക്ഷീരേണ സേചയേത്| സം-അവസ്ഥാദിവിശേഷം വിജ്ഞായ ചക്രതൈലം വാതഘ്നൌഷധസംയുതം സുഖോഷ്ണം വിജാനതാ വൈദ്യേന വാऽവചാരണീയമ്|

Adhikarana tato bhRushashItalAH sekalepAH (20) · Śloka 20

| പ്രതതം സേകലേപാംശ്ച വിദധ്യാത് ഭൃശശീതലാന്||൨൦||

സ൦-പ്രതതം സേകാദീംശ്ച സുശീതലാന് കുര്യാത്|

Adhikarana bhanganarasya gRuShTikShirAdipAnam (21) · Śloka 21

ഗൃഷ്ടിക്ഷീരം സസര്പിഷ്കം മധുരൌഷധസാധിതമ്| പ്രാതഃ പ്രാതഃ പിബേദ്ഭഗ്നഃ ശീതലം ലാക്ഷയാ യുതമ്||൨൧||

സ൦-ഭഗ്നോ നരോ ഗൃഷ്ടിക്ഷീരം ഘൃതസഹിതം മധുരദ്രവ്യസാധിതം ശീതലം ലാക്ഷയാ യുക്തം പ്രാതഃ പിബേത്|

Adhikarana savraNe bhnge kaShAyaIH pratisAraNam (22) · Śloka 22

സവ്രണസ്യ തു ഭഗ്നസ്യ വ്രണോ മധുഘൃതോത്തരൈഃ| കഷായൈഃ പ്രതിസാര്യോऽഥ ശേഷോ ഭങ്ഗോദിതഃ ക്രമഃ||൨൨||

സ൦-സവ്രണസ്യ ഭഗ്നസ്യ വ്രണോ മധുഘൃതോത്തരൈഃ കഷായൈഃ പ്രതിസാരണീയഃ| അഥ ശേഷഃ ക്രമോ ഭങ്ഗകഥിതോ വിധേയഃ|

Adhikarana lambAnAM vra0NamAMsAnAM sandhAnam (23) · Śloka 23

ലമ്ബാനി വ്രണമാംസാനി പ്രലിപ്യ മധുസര്പിഷാ| സന്ധധീത വ്രണാന് വൈദ്യോ ബന്ധനൈശ്ചോപ൦പാദയേത്||൨൩||

സ൦-വ്രണമാംസാനി ലമ്ബാനി മധുഘൃതേനാലിപ്യ വ്രണാന് വൈദ്യഃ സന്ദധ്യാത്| കൃതസന്ധാനാംശ്ച താന് യഥാസ്വം ബന്ധൈര്യോജയേത്|

Adhikarana susthite vraNe phalinyAdirava cUrNanam (24-25) · Śloka 25

താന് സമാന് സുസ്ഥിതാഞ്ജ്ഞാത്വാ ഫലിനീരോധ്രകട്ഫലൈഃ| സമങ്ഗാധാതകീയുക്തൈശ്ചൂര്ണിതൈരവചൂര്ണയേത്||൨൪|| ധാതകീരോധ്രചൂര്ണൈര്വാ, രോഹന്ത്യാശു തഥാ വ്രണാഃ| ഇതി ഭങ്ഗ ഉപക്രാന്തഃ|൨൫|

സ൦-താന്-വ്രണാന്, സുസ്ഥിതാന് സമാംശ്ച വിദിത്വാ ഫലിന്യാദിഭീ രജീകൃതൈരാചൂര്ണയേത്| ധാതകീരോധ്രയോശ്ചൂര്ണേന വാ| തഥാ-ഏവം കൃതേ സതി, വ്രണാ ദ്രാഗേവ രോഹന്തി| സം-ഇതി-അനേന പ്രകാരേണ, ഭങ്ഗശ്ചികിത്സിതഃ|

Adhikarana vraNAnAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| സ്ഥിരധാതോഃ ഋതൌ ഹിമേ||൨൫|| മാംസലസ്യാല്പദോഷസ്യ സുസാധ്യോ, ദാരുണോऽന്യഥാ| |൨൬|

സ൦-ശീതര്തൌ ശ്തിരധാതോസ്തഥാ മാംസലസ്യ സ്തോകദോഷസ്യ വ്രണഃ സുഖസാധ്യഃ| അന്യഥാ-അതോ വിപര്യയേണ, ദാരുണഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യോऽസാധ്യോ വാ|

Adhikarana sandhishairyaMkAlaH (26-27) · Śloka 27

| പൂര്വമധ്യാന്തവയസാമേകദ്വിത്രിഗുണൈഃ ക്രമാത്||൨൬|| മാസൈഃ സ്ഥൈര്യം ഭവേത്സന്ധേര്യഥോക്തം ഭജതാം വിധിമ്| |൨൭|

സ൦-യഥോക്തം വിധിം കുര്വതാം പൂര്വമധ്യാന്തവയസാമേകദ്വിത്രിഗുണൈര്മാസൈര്യഥാക്രമം സന്ധേഃ സ്ഥൈര്യം ജായതേ|

Adhikarana kaThcAdibhangAnAM kapAThashayanAdi (27-29) · Śloka 29

| കടീജങ്ഘോരുഭഗ്നാനാം കപാടശയനം ഹിതമ്||൨൭|| യന്ത്രണാര്ഥ തഥാ കീലാഃ പഞ്ച കാര്യാ നിബന്ധനാഃ| ജങ്ഘോര്വോഃ പാറ്ശ്വയോര്ദ്വൌ ദ്വൌ തല ഏകശ്ച കീലകഃ||൨൮|| ശോര്ണ്യാം വാ പൃഷ്ഠവംശേ വാ വക്ഷസ്യക്ഷകയോസ്തഥാ| |൨൯|

സ൦-കട്യാദിഭഗ്നാനം കപാടേസ്ഥിര്ഹിതാ| യന്ത്രണാര്ഥം ച കീലാഃ-കീലകാഃ, പഞ്ച സ്ഥിരസ്ഥിതിഹേതവഃ കാര്യാഃ| തേഷാം ച സ്ഥാനാന്യാഹ-ജങ്ഘോര്വോദ്വൌ ദ്വൌ കീലകൌ, തല ഏകഃ കീലകഃ, ശ്രോണ്യാം ഭഗ്നസ്യ പൃഷ്ടവംശേ തു ഭഗ്നസ്യ പാര്ശ്വയോര്ദ്വൌ ദ്വാവേക ഇതി| അത ഏവാഹ ശ്രോണ്യാം വേത്യാദി| വക്ത്രസ്യ(ക്ഷസ്യ)ക്ഷകയോശ്ച ഭഗ്നസ്യ പഞ്ചൈവ കീലകാ യോജ്യാഃ| വിശേഷസ്ത്വതോ നോപരിഷ്ടാത് കീലകോ യോജ്യോ യുക്തിവശാത്|

Adhikarana bhagnasandhInAM vimokShe evaM vidhiH (29) · Śloka 29

| വിമോക്ഷേ ഭഗ്നസന്ധീനാം വിധിമേവം സമാചരേത്||൨൯||

സ൦-ഭഗ്നസന്ധീനാം വിമോക്ഷ ഏവംപ്രകാരം വിധിം സമാചരേത്|

Adhikarana ciravimuktasaMdhInAM snehasvedAdinA yathAsthAne sthApanam (30) · Śloka 30

സന്ധീശ്ചിരവിമുക്താംസ്തു സ്നിഗ്ധസ്വിന്നാന് മൃദൂകൃതാന്| ഉക്തൈര്വിധാനൈര്ബുദ്ധ്യാ ച യഥാസ്വം സ്ഥാനമാനയേത്||൩൦||

സ൦-ചിരവിമുക്താംസ്തു സന്ധീന് പൂര്വം സ്നിഗ്ധാന് പശ്ചാത് സ്വിന്നാന് മൃദൂകൃതാന് യഥോക്തൈര്വിധാനൈര്ബുദ്ധ്യാ ച വിശേഷേണ യഥാത്മീയം സ്ഥാനം പ്രാപയേത്|

Adhikarana asandhibhagne viShamolbaNasAdhite rUDhe ca kriyA (31) · Śloka 31

അസന്ധിഭഗ്നേ രൂഢേ തു വിഷമോല്ബണസാധിതേ| ആപോഥ്യ ഭങ്ഗം യമയേത്തതോ ഭഗ്നവദാചരേത്||൩൧||

സ൦-അസന്ധൌ ഭഗ്നേ രൂഢേ ച വിഷമോല്ബണസാധിതേ സതി ഭങ്ഗമാപോഥ്യ-ഭങ്ക്ത്വാ, പശ്ചാദ്ഭങ്ഗം യമയേത്| അനന്തരം ഭഗ്നവദാചരേത്|

Adhikarana bhagnaM yathA pAkaM naiti tathA prayayeta (32) · Śloka 32

ഭഗ്നം നൈതി യഥാ പാകം പ്രയതേത തഥാ ഭിഷക്| പക്വമാംസസിരാസ്നായുഃ സന്ധിഃ ശ്ലേഷം ന ഗച്ഛതി||൩൨||

സ൦-ഭഗ്നം യഥാ പാകം ന പ്രാപ്നോതി തഥാ വൈദ്യോ യത്നം കുര്യാത്| യതഃ സന്ധിഃ പക്വമാംസസിരാസ്നായുഃ സന് ശ്ലേഷം ന യാതി|

Adhikarana bhagnevAtavyAdhyuktAH snehAH bastikarma ca (33) · Śloka 33

വാതവ്യാധിവിനിര്ദിഷ്ടാന് സ്നേഹാന് ഭഗ്നസ്യ യോജയേത്| ചതുഷ്പ്രയോഗാന് ബല്യാംശ്ച ബസ്തികര്മ ച ശീലയേത്||൩൩||

സ൦-വാതവ്യാധികഥിതാന് സ്നേഹാന് (ചി.അ. ൨൧/൬൬) ചതുഷ്പ്രയോഗാന്-പാനനസ്യാഭ്യങ്ഗാനുവാസനൈഃ, ബല്യാന്-ബലായ ഹിതാന്, ഭഗ്നസ്യ യോജയേത്| തഥാ ബസ്തികര്മ-"പ്രാക് സ്നേഹ ഏകഃ പഞ്ചാന്തേ" (ഹൃ.സൂ.ആ. ൧൯/൬൩) ഇത്യാദിനോക്തം, അഭ്യസേത്|

Adhikarana bhagne pauShTikAdi shAlyAdyannam (34-35) · Śloka 35

ശാല്യാജ്യരസദുഗ്ധാദ്യൈഃ പൌഷ്ടികൈരവിദാഹിഭിഃ| മാത്രയോപചരേദ്ഭഗ്നം സന്ധിസംശ്ലേഷകാരിഭിഃ||൩൪|| ഗ്ലാനിര്ന ശസ്യതേ തസ്യ, സന്ധിവിശ്ലേഷകൃദ്ധി സാ| |൩൫|

സ൦-ഭഗ്നം നരം മാത്രയാ ശാല്യാദിഭിഃ പുഷ്ടികൃദ്ഭിഃ സന്ധിസംശ്ലേഷകാരിഭിരവിദാഹിഭിരുപക്രമേത്| സ൦-തസ്യ-ഭഗ്നസ്യ, ഗ്ലാനിര്ന ശസ്യതേ| യതഃ സാ-ഗ്ലാനിഃ, സന്ധിവിശ്ലേഷം കുരുതേ|

Adhikarana bhagne lavaNAdi niShedhaH (35) · Śloka 35

ലവണം കടുകം ക്ഷാരമമ്ലം മൈഥുനമാതപമ്| വ്യായാമം ച ന സേവേത ഭഗ്നോ രൂക്ഷം ച ഭോജനമ്||൩൫||

സ൦-ഭഗ്നോ ലവണാദികം രൂക്ഷം ചാഹാരം ന സേവേത|

Adhikarana bhagne gandhatailamasthisthairyakRut (27) · Śloka 27

കൃഷ്ണാംസ്തിലാന് വിരജസോ ദൃഢവസ്ത്രബദ്ധാന് സപ്ത ക്ഷപാ വഹതി വാരിണി വാസയേത്| സംശോഷയേദനുദിനം പ്രവിസാര്യ ചൈതാന് ക്ഷീരേ തഥൈവ മധുകക്വഥിതേ ച തോയേ||൩൬|| പുനരപി പീതപയസ്കാം- സ്ഥാന് പൂര്വവദേവ ശോഷിതാന് ബാഢമ്| വിഗതതുഷാനരജസ്കാന് സഞ്ചൂര്ണ്യ സുചൂര്ണിതൈര്യുഞ്ജ്യാത്||൩൭|| നലദവാലകലോഹിതയഷ്ടികാ- നഖമിശിപ്ലവകുഷ്ഠബലാത്രയൈഃ| അഗുരുകുങ്കുമചന്ദനസാരിവാ- സരലസര്ജരസാമരദാരുഭിഃ||൩൮|| പദ്മകാദിഗണോപേതൈസ്തിലപിഷ്ടം തതശ്ച തത്| സമസ്തഗന്ധഭൈഷജ്യസിദ്ധദുഗ്ധേന പീഡയേത്||൩൯|| ശൈലേയരാസ്നാംശുമതീകസേരു- കാലാനുസാരീനതപത്രരോധ്രൈഃ| സക്ഷീരശുക്ലൈഃ സപയഃ സദൂര്വൈ സ്തൈലം പചേത്തന്നലദാദിഭിശ്ച||൪൦|| ഗന്ധതൈലമിദമുത്തമമസ്ഥി- സ്ഥൈര്യകൃജ്ജയതി ചാശു വികാരാന്| വാതാപിത്തജനിതാനതിവീര്യാന്| വ്യാപിനോऽപി വിവിധൈരുപയോഗൈഃ||൪൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ ഭാങ്ഗപ്രതിഷേധോ നാമ സപ്ത- വിംശോऽധ്യായഃ||൨൭||

സ൦-കൃഷ്ണാന് തിലാന് വഹതി-അസ്ഥിരേ ജലേ, സപ്തരാത്രീര്വിഗതരേണൂംസ്തഥാ ദൃഢവസനസംയതാന് വാസയേത്| ഏതാംശ്ച പ്രവിരലാന് വികീര്യ പ്രതിദിനം സംശോഷയേത്| തഥൈവ-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, ക്ഷീരേ സ്ഥിതാനനുദിനം പ്രതിസാര്യ ശോഷിതാന് സപ്ത രാത്രീരേവം മധുയഷ്ടീക്വഥിതേ ച ജലേ വാസയേദ്വിശോഷയേച്ച| വസന്തതിലകാവൃത്തമ്| പുനരപി ച പീതക്ഷീരാംസ്താംസ്തിലാന് പൂര്വവദേവാതിശയേന ശോഷിതാനപഗതതുഷംസ്തഥാ വിരജസഃ സഞ്ചൂര്ണ്യ നലദാദ്യൈഃ സുചൂര്ണിതൈര്യോജയേത്| ആര്യാ| താനേവാഹ-നലദേത്യാദി| ഔപച്ഛന്ദസികമ്| പദ്മകാദീത്യാദി| കിമ്ഭൂതൈര്നലദാദിഭിഃ ? പദ്മകാദിഗണസഹിതൈഃ സുചൂര്ണിതൈര്യോജയിത്വാ ചൈതത് തിലപിഷ്ടം സകലചോരകാദിഗന്ധദ്രവ്യസിദ്ധേന ക്ഷീരേണ സഹ പീഡയേത്| തതസ്തത്തൈലം സൈര്യകാ(ശൈലേയാ)ദിഭിര്നലദാദിഭിശ്ച കല്കീകൃതൈര്ദുഗ്ധസഹിതൈഃ പചേത്| ഇന്ദ്രവജ്രാ| ഏതത് ഗന്ധതൈലമതിവീര്യമസ്ഥിസ്ഥിരത്വകൃദാമയാശ്ച പവനപിത്തോത്ഥാനതിവീര്യാന് വ്യാപിനോऽപ്യാശു ജയതി വിവിധൈഃ-പാനനസ്യാദിഭിഃ, ഉപയോഗൈഃ| സ്വാഗതാ| ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ഭങ്ഗപ്രതി- ഷേധോ നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൭||