27. bhaṅgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం క్రమప్రాప్తో భంగప్రతిషేధః శస్యతే _

Adhikarana bha~ggapratiShedhAdhyAyaH asthibha~ggo dvidhA sandhibha~ggasya lakShaNam asandibh~ggasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

అథాతో భంగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) పాతఘాతాదిభిర్ద్వేధా భంగోఽస్థ్నాం సంధ్యసంధితః| ప్రసారణాకుంచనయోరశక్తిః సంధిముక్తతా||1|| ఇతరస్మిన్ భృశం శోఫః సర్వవస్థాస్వతివ్యథా| అశక్తిశ్చేష్టితేఽల్పేఽపి పీడ్యమానే సశబ్దతా||2|| సమాసాదితి భంగస్య లక్షణం, బహుధా తు తత్| భిద్యతే భంగభేదేన తస్య సర్వస్య సాధనం||3|| యథా స్యాదుపయోగాయ తథా తదుపదేక్ష్యతే| |4|

స0-పాతాదిభిరస్థ్నాం భంగః| స చ ద్వేధా-ద్విప్రకారః, సంధీనాం భంగోఽసంధేర్వా| సంధిభంగే ప్రసారణ ఆకుంచనే చాశక్తిః సంధిముక్తతా చ| ఇతరస్మిన్-అసంధిభంగే, అతిశోఫః, సర్వాస్వవస్థాస్వతిశయేన రుజా, అల్పేఽపి చేష్టితేఽశక్తిః, పీడ్యమానే చ సశబ్దతా, స్యాత్| ఇతి సంక్షేపేణ భంగస్య లక్షణముక్తం| తచ్చభంగభేదేనానేకధా భిద్యతే| సం-తస్య-భంగస్య, సర్వస్య సాధనం-చికిత్సితం, యథోపయోగాయ స్యాత్ తథోపదేక్ష్యతే|

Adhikarana asthibha~ggasya duHsAdhyatvam (4-7) · Śloka 7

| ప్రజ్యాణుదారి యత్త్వస్థి స్పర్శే శబ్దం కరోతి యత్||4|| యత్రాస్థిలేశః ప్రవిశేన్మధ్యమస్థ్నో విదారితః| భగ్నం యచ్చాభిఘాతేన కించిదేవావశేషితం||5|| ఉన్నమ్యమానం క్షతవద్యచ్చ మజ్జని మజ్జతి| తద్దుఃసాధ్యం కృశాశక్తవాతలాల్పాశినామపి||6|| భిన్నం కపాలం యత్ కట్యాం సంధిముక్తం చ్యుతం చ యత్| జఘనం ప్రతి పిష్టం చ భగ్నం యత్తద్వివర్జయేత్||7||

స0-ప్రాజ్యాశ్చ తేఽణవశ్చ ప్రాజ్యాణవః,-ప్రభూతసూక్ష్మాః| తైర్ద్రారాః-దారణాని, విద్యంతే యత్రాస్థ్ని తత్| ప్రభూతాణుదారి యదస్థి తద్దుఃసాధ్యం| యచ్చాస్థి స్పర్శే-స్పర్శనే సతి, శబ్దం కరోతి తచ్చ దుఃసాధ్యం| యత్రాస్థిలేశో దారితః-పాటితః, అస్థ్నాం మధ్యం ప్రవిశేత్ తచ్చ దుఃసాధ్యం| యచ్చాభిఘాతేన భగ్నం| కింభూతం ? కించిదేవావశేషితం భవేత్, తచ్చ దుఃసాధ్యం| యచ్చోన్నమ్యమానం క్షతసమం స్యాత్, తచ్చ దుఃసాధ్యం| తథా యన్మజ్జని మజ్జతి, తథా కృశాదీనామపి యత్, తచ్చ దుఃసాధ్యం| సం-కట్యాం-కటిప్రదేశే, యత్కపాలం భిన్నం విదారితం యచ్చ సంధివిముక్తం యచ్చ సంధేశ్చయుతం యచ్చ జఘనం ప్రతి పిష్టం భగ్నం చ యత్ తద్వివర్జయేత్-పరిహరేత్|

Adhikarana asthibha~ggasya asAdhyatvam (8-11) · Śloka 11

అసంశ్లిష్టకపాలం చ లలాటం చూర్ణితం తథా| యచ్చ భగ్నం భవేచ్ఛంఖశిరఃపృష్ఠస్తనాంతరే||8|| సమ్యగ్యమితమప్యస్థి దుర్న్యాసాద్దుర్నిబంధనాత్| సంక్షోభాదపి యద్గచ్ఛేద్విక్రియాం తద్వివర్జయేత్||9|| ఆదితో యచ్చ దుర్జాతమస్థిసంధిరథాపి వా| తరుణాస్థీని భుజ్యంతే, భజ్యంతే నలకాని తు||10|| కపాలాని విభిద్యంతే, స్ఫుటంత్యన్యాని భూయసా| |11|

స0-లలాటమసంశ్లిష్టకపాలం-భిన్నం, చూర్ణితం చ నోపక్రమేత్| శంఖశిరఃపృష్ఠస్తనానాం మధ్యే యచ్ఛిన్నం భవేత్, తచ్చ వర్జయేత్| సం-తథాఽస్థి సమ్యగుద్ధృతమపి దుర్న్యాసాదినా యద్ విక్రియాం గచ్ఛేత్, తచ్చ వర్జయేత్| ఆదితః-ప్రథమమేవ, యచ్చాస్థి దుర్జాతం-అసమ్యగుత్పన్నం స్యాత్, తచ్చ దుఃసాధ్యం| అథవాఽస్థిసంధిర్యో దుర్జాతః స్యాత్, స చ దుఃసాధ్యః| దుర్జాతం చ దుర్జాతశ్చ దుర్జాతం| "నపుంసకమనపుంసకేన" ఇత్యేకశేషః| సం-తథా తరుణాస్థీని-నాసాకర్ణాక్షికోషాణి, భుజ్యంతే-కుటిలీక్రియంతే| తథా నలకాని భంగం యాంతి| కపాలాని చ విదార్యంతే| అన్యాని చాస్థీని బాహుల్యేన స్ఫుటంతి| ఏతత్సర్వం దుఃసాధ్యం|

Adhikarana avanatAdyasnthaH unnamanA dinAsamyak saMsthApya paTTairveShTayitvA kadambAdijairvalkalAdibhiH kushAhvathaiH samaM bandhaM kuryAt (11-16) · Śloka 16

| అథావనతమున్నమ్యమున్నతం చావపీడయేత్||11|| ఆచ్ఛేదతిక్షిప్తమధోగతం చోపరి వర్తయేత్| ఆంఛనోత్పీడనోన్నామచర్మసంక్షేపబంధనైః||12|| సంధీన్ శరీరగాన్ సర్వాన్ చలానప్యచలానపి| ఇత్యేతైః స్థాపనోపాయైః సమ్యక్ సంస్థాప్య నిశ్చలం||13|| పట్టైః ప్రభూతసర్పిర్భిర్వేష్టయిత్వా సుఖైస్తతః| కదంబోదుంబరాశ్వత్థసర్జార్జునపలాశజైః||14|| వంశోద్భవైర్వా పృథుభిస్తనుభిః సునివేశితైః| సుశ్లక్ష్ణైః సప్రతిస్తంభైర్వల్కలైః శకలైరపి||15|| కుశాహ్వయైః సమం బంధం పట్టస్యోపరి యోజయేత్| |16|

స0-అథ-ఏషాం భంగస్థితిం జ్ఞాత్వా, అవనతమస్థ్యున్నమనీయం| ఉన్నతం చాస్థ్యవపీడయేత్| అతిక్షిప్తమస్థ్యాంఛేత్| అధస్తాద్గతం చోపరి వర్తయేత్| సం-ఇతి-ఏవంప్రకారైః, ఏతైః-ఆంఛనాదిభిః స్థాపనోపాయైః, సర్వాంఛరీరగాన్ సంధీంశ్చలానచలాంశ్చ నిశ్చలం సంస్థాప్య వస్త్రఖండజైః పట్టైర్బహుసర్పిష్కైః సుఖావహైర్వేష్టయిత్వాఽనంతరం కదంబాదిజైర్వల్కలైర్వంశోత్థైర్వా శకలైః-ఖండైః, విస్తీర్ణైస్తథా తనుభిః-న తు స్థూలైః, సునివేశితైస్తథా కోమలైస్తథా ప్రతిస్తంభయుక్తైః కుశాసంజ్ఞైః సమం బంధం పట్టస్యోపరి కుర్యాత్|

Adhikarana shithilabandhena sandherastairyam atigADhabandhena sandherashthairyam (16-17) · Śloka 17

| శిథిలేన హి బంధేన సంధిస్థైర్యం న జాయతే||16|| గాఢేనాతి రుజాదాహపాకశ్వయథుసంభవః| |17|

స0-శ్లథేన బంధేన సంధేః స్థైర్యం న సంపద్యతే| అతిగాఢేన తు బంధేన రుజాద్యుద్భవః|

Adhikarana gharmAdau tryahAdinA bandhamokShaNam (17-18) · Śloka 18

| త్ర్యహాత్త్ర్యహాదృతౌ ఘర్మే సప్తాహాన్మోక్షయేద్ధిమే||17|| సాధారణే తు పంచహాద్ భంగదోషవశేన వా| |18|

స0-ఉష్ణే ఋతౌ త్ర్యహాత్త్ర్యహాన్మోక్షయేత్| శీతే చ ఋతౌ సప్తాహాన్మోక్షయేత్| సాధారణే-శరద్వసంతాఖ్యే, పంచహాన్మోక్షయేత్| అథవా భాంగవశేన దోషవశేన మోక్షయేత్|

Adhikarana tato nyagrodhAdikaShAyAdinA secanam (18-20) · Śloka 20

| న్యగ్రోధాదికషాయేణ తతః శీతేన సేచయేత్||18|| తం పంచమూలపక్వేన పయసా తు సవేదనం| సుఖోష్ణం వాఽవచార్యం స్యాచ్చక్రతైలం విజానతా||19|| విభజ్య దేశం కాలం చ వాతఘ్నౌషధసంయుతం| |20|

స0-తతో న్యగ్రోధాదిగణద్రవ్యకషాయేణ శీతేన సేచయేత్ భంగసంధీన్| తం-సరుజం, పంచమూలశృతేన క్షీరేణ సేచయేత్| సం-అవస్థాదివిశేషం విజ్ఞాయ చక్రతైలం వాతఘ్నౌషధసంయుతం సుఖోష్ణం విజానతా వైద్యేన వాఽవచారణీయం|

Adhikarana tato bhRushashItalAH sekalepAH (20) · Śloka 20

| ప్రతతం సేకలేపాంశ్చ విదధ్యాత్ భృశశీతలాన్||20||

స0-ప్రతతం సేకాదీంశ్చ సుశీతలాన్ కుర్యాత్|

Adhikarana bhanganarasya gRuShTikShirAdipAnam (21) · Śloka 21

గృష్టిక్షీరం ససర్పిష్కం మధురౌషధసాధితం| ప్రాతః ప్రాతః పిబేద్భగ్నః శీతలం లాక్షయా యుతం||21||

స0-భగ్నో నరో గృష్టిక్షీరం ఘృతసహితం మధురద్రవ్యసాధితం శీతలం లాక్షయా యుక్తం ప్రాతః పిబేత్|

Adhikarana savraNe bhnge kaShAyaIH pratisAraNam (22) · Śloka 22

సవ్రణస్య తు భగ్నస్య వ్రణో మధుఘృతోత్తరైః| కషాయైః ప్రతిసార్యోఽథ శేషో భంగోదితః క్రమః||22||

స0-సవ్రణస్య భగ్నస్య వ్రణో మధుఘృతోత్తరైః కషాయైః ప్రతిసారణీయః| అథ శేషః క్రమో భంగకథితో విధేయః|

Adhikarana lambAnAM vra0NamAMsAnAM sandhAnam (23) · Śloka 23

లంబాని వ్రణమాంసాని ప్రలిప్య మధుసర్పిషా| సంధధీత వ్రణాన్ వైద్యో బంధనైశ్చోప0పాదయేత్||23||

స0-వ్రణమాంసాని లంబాని మధుఘృతేనాలిప్య వ్రణాన్ వైద్యః సందధ్యాత్| కృతసంధానాంశ్చ తాన్ యథాస్వం బంధైర్యోజయేత్|

Adhikarana susthite vraNe phalinyAdirava cUrNanam (24-25) · Śloka 25

తాన్ సమాన్ సుస్థితాంజ్ఞాత్వా ఫలినీరోధ్రకట్ఫలైః| సమంగాధాతకీయుక్తైశ్చూర్ణితైరవచూర్ణయేత్||24|| ధాతకీరోధ్రచూర్ణైర్వా, రోహంత్యాశు తథా వ్రణాః| ఇతి భంగ ఉపక్రాంతః|25|

స0-తాన్-వ్రణాన్, సుస్థితాన్ సమాంశ్చ విదిత్వా ఫలిన్యాదిభీ రజీకృతైరాచూర్ణయేత్| ధాతకీరోధ్రయోశ్చూర్ణేన వా| తథా-ఏవం కృతే సతి, వ్రణా ద్రాగేవ రోహంతి| సం-ఇతి-అనేన ప్రకారేణ, భంగశ్చికిత్సితః|

Adhikarana vraNAnAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| స్థిరధాతోః ఋతౌ హిమే||25|| మాంసలస్యాల్పదోషస్య సుసాధ్యో, దారుణోఽన్యథా| |26|

స0-శీతర్తౌ శ్తిరధాతోస్తథా మాంసలస్య స్తోకదోషస్య వ్రణః సుఖసాధ్యః| అన్యథా-అతో విపర్యయేణ, దారుణః-కృచ్ఛ్రసాధ్యోఽసాధ్యో వా|

Adhikarana sandhishairyaMkAlaH (26-27) · Śloka 27

| పూర్వమధ్యాంతవయసామేకద్విత్రిగుణైః క్రమాత్||26|| మాసైః స్థైర్యం భవేత్సంధేర్యథోక్తం భజతాం విధిం| |27|

స0-యథోక్తం విధిం కుర్వతాం పూర్వమధ్యాంతవయసామేకద్విత్రిగుణైర్మాసైర్యథాక్రమం సంధేః స్థైర్యం జాయతే|

Adhikarana kaThcAdibhangAnAM kapAThashayanAdi (27-29) · Śloka 29

| కటీజంఘోరుభగ్నానాం కపాటశయనం హితం||27|| యంత్రణార్థ తథా కీలాః పంచ కార్యా నిబంధనాః| జంఘోర్వోః పాRశ్వయోర్ద్వౌ ద్వౌ తల ఏకశ్చ కీలకః||28|| శోర్ణ్యాం వా పృష్ఠవంశే వా వక్షస్యక్షకయోస్తథా| |29|

స0-కట్యాదిభగ్నానం కపాటేస్థిర్హితా| యంత్రణార్థం చ కీలాః-కీలకాః, పంచ స్థిరస్థితిహేతవః కార్యాః| తేషాం చ స్థానాన్యాహ-జంఘోర్వోద్వౌ ద్వౌ కీలకౌ, తల ఏకః కీలకః, శ్రోణ్యాం భగ్నస్య పృష్టవంశే తు భగ్నస్య పార్శ్వయోర్ద్వౌ ద్వావేక ఇతి| అత ఏవాహ శ్రోణ్యాం వేత్యాది| వక్త్రస్య(క్షస్య)క్షకయోశ్చ భగ్నస్య పంచైవ కీలకా యోజ్యాః| విశేషస్త్వతో నోపరిష్టాత్ కీలకో యోజ్యో యుక్తివశాత్|

Adhikarana bhagnasandhInAM vimokShe evaM vidhiH (29) · Śloka 29

| విమోక్షే భగ్నసంధీనాం విధిమేవం సమాచరేత్||29||

స0-భగ్నసంధీనాం విమోక్ష ఏవంప్రకారం విధిం సమాచరేత్|

Adhikarana ciravimuktasaMdhInAM snehasvedAdinA yathAsthAne sthApanam (30) · Śloka 30

సంధీశ్చిరవిముక్తాంస్తు స్నిగ్ధస్విన్నాన్ మృదూకృతాన్| ఉక్తైర్విధానైర్బుద్ధ్యా చ యథాస్వం స్థానమానయేత్||30||

స0-చిరవిముక్తాంస్తు సంధీన్ పూర్వం స్నిగ్ధాన్ పశ్చాత్ స్విన్నాన్ మృదూకృతాన్ యథోక్తైర్విధానైర్బుద్ధ్యా చ విశేషేణ యథాత్మీయం స్థానం ప్రాపయేత్|

Adhikarana asandhibhagne viShamolbaNasAdhite rUDhe ca kriyA (31) · Śloka 31

అసంధిభగ్నే రూఢే తు విషమోల్బణసాధితే| ఆపోథ్య భంగం యమయేత్తతో భగ్నవదాచరేత్||31||

స0-అసంధౌ భగ్నే రూఢే చ విషమోల్బణసాధితే సతి భంగమాపోథ్య-భంక్త్వా, పశ్చాద్భంగం యమయేత్| అనంతరం భగ్నవదాచరేత్|

Adhikarana bhagnaM yathA pAkaM naiti tathA prayayeta (32) · Śloka 32

భగ్నం నైతి యథా పాకం ప్రయతేత తథా భిషక్| పక్వమాంససిరాస్నాయుః సంధిః శ్లేషం న గచ్ఛతి||32||

స0-భగ్నం యథా పాకం న ప్రాప్నోతి తథా వైద్యో యత్నం కుర్యాత్| యతః సంధిః పక్వమాంససిరాస్నాయుః సన్ శ్లేషం న యాతి|

Adhikarana bhagnevAtavyAdhyuktAH snehAH bastikarma ca (33) · Śloka 33

వాతవ్యాధివినిర్దిష్టాన్ స్నేహాన్ భగ్నస్య యోజయేత్| చతుష్ప్రయోగాన్ బల్యాంశ్చ బస్తికర్మ చ శీలయేత్||33||

స0-వాతవ్యాధికథితాన్ స్నేహాన్ (చి.అ. 21/66) చతుష్ప్రయోగాన్-పాననస్యాభ్యంగానువాసనైః, బల్యాన్-బలాయ హితాన్, భగ్నస్య యోజయేత్| తథా బస్తికర్మ-"ప్రాక్ స్నేహ ఏకః పంచాంతే" (హృ.సూ.ఆ. 19/63) ఇత్యాదినోక్తం, అభ్యసేత్|

Adhikarana bhagne pauShTikAdi shAlyAdyannam (34-35) · Śloka 35

శాల్యాజ్యరసదుగ్ధాద్యైః పౌష్టికైరవిదాహిభిః| మాత్రయోపచరేద్భగ్నం సంధిసంశ్లేషకారిభిః||34|| గ్లానిర్న శస్యతే తస్య, సంధివిశ్లేషకృద్ధి సా| |35|

స0-భగ్నం నరం మాత్రయా శాల్యాదిభిః పుష్టికృద్భిః సంధిసంశ్లేషకారిభిరవిదాహిభిరుపక్రమేత్| స0-తస్య-భగ్నస్య, గ్లానిర్న శస్యతే| యతః సా-గ్లానిః, సంధివిశ్లేషం కురుతే|

Adhikarana bhagne lavaNAdi niShedhaH (35) · Śloka 35

లవణం కటుకం క్షారమమ్లం మైథునమాతపం| వ్యాయామం చ న సేవేత భగ్నో రూక్షం చ భోజనం||35||

స0-భగ్నో లవణాదికం రూక్షం చాహారం న సేవేత|

Adhikarana bhagne gandhatailamasthisthairyakRut (27) · Śloka 27

కృష్ణాంస్తిలాన్ విరజసో దృఢవస్త్రబద్ధాన్ సప్త క్షపా వహతి వారిణి వాసయేత్| సంశోషయేదనుదినం ప్రవిసార్య చైతాన్ క్షీరే తథైవ మధుకక్వథితే చ తోయే||36|| పునరపి పీతపయస్కాం- స్థాన్ పూర్వవదేవ శోషితాన్ బాఢం| విగతతుషానరజస్కాన్ సంచూర్ణ్య సుచూర్ణితైర్యుంజ్యాత్||37|| నలదవాలకలోహితయష్టికా- నఖమిశిప్లవకుష్ఠబలాత్రయైః| అగురుకుంకుమచందనసారివా- సరలసర్జరసామరదారుభిః||38|| పద్మకాదిగణోపేతైస్తిలపిష్టం తతశ్చ తత్| సమస్తగంధభైషజ్యసిద్ధదుగ్ధేన పీడయేత్||39|| శైలేయరాస్నాంశుమతీకసేరు- కాలానుసారీనతపత్రరోధ్రైః| సక్షీరశుక్లైః సపయః సదూర్వై స్తైలం పచేత్తన్నలదాదిభిశ్చ||40|| గంధతైలమిదముత్తమమస్థి- స్థైర్యకృజ్జయతి చాశు వికారాన్| వాతాపిత్తజనితానతివీర్యాన్| వ్యాపినోఽపి వివిధైరుపయోగైః||41|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే భాంగప్రతిషేధో నామ సప్త- వింశోఽధ్యాయః||27||

స0-కృష్ణాన్ తిలాన్ వహతి-అస్థిరే జలే, సప్తరాత్రీర్విగతరేణూంస్తథా దృఢవసనసంయతాన్ వాసయేత్| ఏతాంశ్చ ప్రవిరలాన్ వికీర్య ప్రతిదినం సంశోషయేత్| తథైవ-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, క్షీరే స్థితాననుదినం ప్రతిసార్య శోషితాన్ సప్త రాత్రీరేవం మధుయష్టీక్వథితే చ జలే వాసయేద్విశోషయేచ్చ| వసంతతిలకావృత్తం| పునరపి చ పీతక్షీరాంస్తాంస్తిలాన్ పూర్వవదేవాతిశయేన శోషితానపగతతుషంస్తథా విరజసః సంచూర్ణ్య నలదాద్యైః సుచూర్ణితైర్యోజయేత్| ఆర్యా| తానేవాహ-నలదేత్యాది| ఔపచ్ఛందసికం| పద్మకాదీత్యాది| కింభూతైర్నలదాదిభిః ? పద్మకాదిగణసహితైః సుచూర్ణితైర్యోజయిత్వా చైతత్ తిలపిష్టం సకలచోరకాదిగంధద్రవ్యసిద్ధేన క్షీరేణ సహ పీడయేత్| తతస్తత్తైలం సైర్యకా(శైలేయా)దిభిర్నలదాదిభిశ్చ కల్కీకృతైర్దుగ్ధసహితైః పచేత్| ఇంద్రవజ్రా| ఏతత్ గంధతైలమతివీర్యమస్థిస్థిరత్వకృదామయాశ్చ పవనపిత్తోత్థానతివీర్యాన్ వ్యాపినోఽప్యాశు జయతి వివిధైః-పాననస్యాదిభిః, ఉపయోగైః| స్వాగతా| శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే భంగప్రతి- షేధో నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 27||