Adhikarana sarvAkShirogavij~jAnIyAdhyAyaH||15|| (2) · Śloka 2
adhunā kramaprāptaṁ sarvākṣirōgavijñānaṁ vakti athātaḥ sarvākṣirōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2|
अधुना क्रमप्राप्तं सर्वाक्षिरोगविज्ञानं वक्ति अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 1 vAtAbhiShyandasya lakShaNam (1-3) · Śloka 3
vātēna nētrē'bhiṣyaṇṇē nāsānāhō'lpaśōphatā| śaṅkhākṣibhrūlalāṭasya tōdasphuraṇabhēdanam||1|| śuṣkālpā dūṣikā śītamacchaṁ cāśru calā rujaḥ| nimēṣōnmēṣaṇaṁ kr̥cchrājjantūnāmiva sarpaṇam||2|| akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiḥ śalyairivācitam| snigdhōṣṇaiścōpaśamanaṁ sō'bhiṣyandaḥ|3|
वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम्||१|| शुष्काल्पा दूषिका शीतमच्छं चाश्रु चला रुजः| निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्||२|| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सोऽभिष्यन्दः|३|
🔊 Audio coming soon
sa0-nētrē vātēnābhiṣyaṇṇē nāsānāha ityādinā liṅgānirdēśaḥ| snigdhōṣṇaiścōpaśamanaṁ-sukham, ityupaśayanirdēśaḥ|
Adhikarana 2 vAtAdimanthasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4
| upēkṣitaḥ||3|| adhimanthō bhavēttatra karṇayōrnadanaṁ bhramaḥ| araṇyēva ca mathyantē lalāṭākṣibhruvādayaḥ||4||
| उपेक्षितः||३|| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||४||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātabhiṣyandō mōhādupēkṣitō'dhimanthō bhavēt| tatrādhimanthē, karṇanādādikaṁ syāt| araṇiśabdaḥ puṁstrīliṅgaḥ|
Adhikarana 3 hatAdhimanthasya lakShaNam (5) · Śloka 5
hatādhimanthaḥ sō'pi syāt pramādāttēna vēdanāḥ| anēkarūpā jāyantē vraṇō dr̥ṣṭau ca dr̥ṣṭihā||5||
हताधिमन्थः सोऽपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||५||
🔊 Audio coming soon
sa0-adhimanthō'pi pramādādupēkṣitō hatādhimanthō bhavēt| tēna-hatādhimanthēna, anēkarūpā rujā jāyantē| vraṇaśca dr̥ṣṭau dr̥ṣṭihā syāt|
Adhikarana 4anyatovAtasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
manyākṣiśaṅkhatō vāyuranyatō vā pravartayan| vyathāṁ tīvrāmapaicchilyarāgaśōphaṁ vilōcanam||6|| saṅkōcayati paryaśru sō'nyatōvātasaṁjñitaḥ| |7|
मन्याक्षिशङ्ख़तो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्||६|| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतोवातसंज्ञितः| |७|
🔊 Audio coming soon
saṁ-manyādibhyō vāyuranyatō vā tīvrāṁ vyathāṁ pravartayēt (yan) nayanaṁ saṅkōcayati| kimbhūtam ? paicchilyarāgaśōpharahitam| tathā paryaśru| sa anyatōvātasaṁjñitaḥ|
Adhikarana 5 vAtaparyayasya lakShaNam (7) · Śloka 7
| tadvajjihmaṁ bhavēnnētramūnaṁ vā vātaparyayē||7||
| तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||७||
🔊 Audio coming soon
sa0-tadvat-anyatōvāta iva, jihmaṁ nētramūnaṁ-hīnaṁ vā, vātaparyayē syāt|
Adhikarana 6 pittAbhiShyandasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
dāhō dhūmāyanaṁ śōphaḥ śyāvatā vartmanō bahiḥ| antaḥ klēdō'śru pītōṣṇaṁ rāgaḥ pītābhadarśanam||8|| kṣārōkṣitakṣatākṣitvaṁ pittābhiṣyandalakṣaṇam| |9|
दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः| अन्तः क्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्||८|| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्| |९|
🔊 Audio coming soon
saṁ-dāha ityādi pittābhiṣyandalakṣaṇam|
Adhikarana 7pittAdhimanthasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
| jvaladaṅgārakīrṇābhaṁ yakr̥tpiṇḍasamaprabham||9|| adhimanthē bhavēnnētraṁ| |10|
| ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्||९|| अधिमन्थे भवेन्नेत्रं| |१०|
🔊 Audio coming soon
saṁ-adhimanthē jvaladaṅgārakīrṇābhaṁ yakr̥tpiṇḍatulyābhaṁ nētraṁ bhavēt|
Adhikarana 8 kaphAbhiShyandasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
syandē tu kaphasambhavē| jāḍyaṁ śōphō mahān kaṇḍūrnidrā'nnānabhinandanam||10|| sāndrasnigdhabahuśvētapicchāvaddūṣikāśrutā| |11|
स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्राऽन्नानभिनन्दनम्||१०|| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता| |११|
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphajē tu syandē jāḍyādikaṁ syāt|
Adhikarana 9 kaphAdhimanthasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
| adhimanthē nataṁ kr̥ṣṇamunnataṁ śuklamaṇḍalam||11|| prasēkō nāsikādhmānaṁ pāṁśupūrṇamivēkṣaṇam| |12|
| अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्||११|| प्रसेको नासिकाध्मानं पांशुपूर्णमिवेक्षणम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
sa0-adhimanthē kr̥ṣṇamaṇḍalaṁ nataṁ śuklamaṇḍalaṁ cōnnataṁ prasēkādi ca syāt|
Adhikarana 10 raktAbhiShyandasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
| raktāśrurājīdūṣīkāraktamaṇḍaladarśanam||12|| raktasyandēna nayanaṁ sapittasyandalakṣaṇam| |13|
| रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम्||१२|| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
sa0-raktasyandēna raktāśrurājyādikaṁ nayanaṁ syāt| pittasyandalakṣaṇaṁ ca|
Adhikarana 11 raktAdhimanthasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
| manthē'kṣi tāmraparyantamutpāṭanasamānaruk||13|| rōgēṇa bandhūkanibhaṁ tāmyati sparśanākṣamam| asr̥ṅnimagnāriṣṭābhaṁ kr̥ṣṇamagnyābhadarśanam||14||
| मन्थेऽक्षि ताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्||१३|| रोगेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
sa0-manthē sati tāmraparyantaṁ tathōtpāṭanēna samānā rug yasya tadēvaṁbhūtaṁ nayanaṁ syāt| bandhūkapuṣpatulyarāgam| tathā tāmyati sparśanākṣamaṁ lōhitanimagnanimbābhaṁ kr̥ṣṇaṁ pāvakasadr̥śaṁ ca darśanaṁ syāt|
Adhikarana sarvAdhimanthAnAM sAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15
adhimanthā yathāsvaṁ ca sarvē syāndādhikavyathāḥ| śaṅkadantakapōlēśu kapālē cātirukkarāḥ||15||
अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यान्दाधिकव्यथाः| शङ्कदन्तकपोलेशु कपाले चातिरुक्कराः||१५||
🔊 Audio coming soon
sa0-adhimanthāśca yathāsvaṁ sarvē syandādhikavyathāḥ, tathā śaṅkhādiṣvatiśayēna rukkarāḥ syuḥ|
Adhikarana 12 shuShkAkShipAkasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
vātapittāturaṁ ghārṣatōdabhēdōpadēhavat| rūkṣadāruṇavartmākṣi kr̥cchrōnmīlanimīlanam||16|| vikūṇanaviśuṣkatvaśītēcchāśūlapākavat| uktaḥ śuṣkākṣipākō'yaṁ|17|
वातपित्तातुरं घार्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्||१६|| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयं|१७|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātapittōttaraṁ nētraṁ gharṣādimat syāt| tathā rūkṣē dāruṇē ca vartmanī yasmistathā kr̥cchrādunmīlanimīlanē yasmiṁstathā'kṣisaṅkōcanēna viśuṣkatvaṁ tathā śītēcchā śūlapākēna ca yutamakṣi syāt| ayaṁ śuṣkākṣipākō nāma uktaḥ|
Adhikarana 13 sashophasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19
| saśōphaḥ syāttribhirmalaiḥ||17|| saraktaistatra śōphō'tirugdāhaṣṭhīvanādimān| pakvōdumbarasaṅkāśaṁ jāyatē śuklamaṇḍalam||18|| aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṁ muhuḥ| |19|
| सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः||१७|| सरक्तैस्तत्र शोफोऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्||१८|| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः| |१९|
🔊 Audio coming soon
sa0-tribhirmalaiḥ-dōṣairvātādibhiḥ, saraktaiḥ saśōphō nāma nētrarōgō bhavēt| tatra-saśōphē, śōphō'tirug dāhaṣṭhīvanādimān bhavēt| tadā śuklamaṇḍalaṁ pakvōdumbarasaṅkāśaṁ jāyatē| aśru ca muhuruṣṇaṁ muhuḥ śītamityādi ghanaṁ ca|
Adhikarana 14 alpashophasya lakShaNam 15akShipAkAtyayasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21
| alpaśōphē'lpaśōphastu pākō'nyairlakṣaṇaistathā||19|| akṣipākātyayē śōphaḥ saṁrambhaḥ kaluṣāśrutā| kaphōpadigdhamasitaṁ sitaṁ praklēdarāgavat||20|| dāhō darśanasaṁrōdhō vēdanāścānavasthitāḥ| |21|
| अल्पशोफेऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१९|| अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्||२०|| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
sa0-pāka iti pākaśabdēnākṣipākātyaya upalakṣyatē| ādyantalōpākhyayā tantrayuktyā
Adhikarana 16 amloShitasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23
| annasārō'mlatāṁ nītaḥ pittaraktōlbaṇairmalaiḥ||21|| śirābhirnētramārūḍhaḥ karōti śyāvalōhitam| saśōphadāhapākāśru bhr̥śaṁ cāviladarśanam||22|| amlōṣitō'yam| |23|
| अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः||२१|| शिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्||२२|| अम्लोषितोऽयम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-pittaraktōlbaṇairdōṣairannasārō'mlatvaṁ nītaḥ śirābhirnētramārūḍhaḥ san śyāvalōhitaṁ nayanaṁ karōti| tathā śōphādiyutam| bhr̥śaṁ cāspaṣṭadarśanam| ityayamamlōṣitaḥ|
Adhikarana iti sarvagAH ShoDasharogAH (23) · Śloka 23
ityuktā gadāḥ ṣōḍaśa sarvagāḥ| |23|
इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः| |२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-ityēvaṁ ṣōḍaśa sarvagā rōgā uktāḥ| prakr̥tatvāt sarvanētragā iti gamyatē|
Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (23) · Śloka 23
| hatādhimanthamētēṣu sākṣipākātyayaṁ tyajēt||23||
| हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
sa0-ētēṣu rōgēṣu madhyē sākṣipākātyayaṁ hatādhimanthaṁ tyajēt|
Adhikarana eteShAM dRuShTihanane kAlamaryAdA (15) · Śloka 25
vātōdbhūtaḥ pañcarātrēṇa dr̥ṣṭiṁ saptāhēna ślēṣmajātō'dhimanthaḥ| raktōtpannō hanti tadvattrirātrāt mithyācārāt paittikaḥ sadya ēva||24|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē sarvākṣirōgavijñānīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||25||
वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रात् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātajō'dhimanthaḥ pañcarātrēṇa dr̥ṣṭiṁ hanti| mithyācārāditi sarvatrānuvartatē| ślēṣmajō'dhimanthaḥ saptarātrēṇa dr̥ṣṭiṁ hanti| raktajaścādhimanthastrirātrēṇa dr̥ṣṭiṁ hanti| paittikaścādhimanthō mithyōpacārāt sadya ēva dr̥ṣṭiṁ hanti| śālinīvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē sarvākṣirōgavi- jñānīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||