Adhikarana sarvAkShirogavij~jAnIyAdhyAyaH||15|| (2) · Śloka 2
అధునా క్రమప్రాప్తం సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానం వక్తి అథాతః సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|
अधुना क्रमप्राप्तं सर्वाक्षिरोगविज्ञानं वक्ति अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 1 vAtAbhiShyandasya lakShaNam (1-3) · Śloka 3
వాతేన నేత్రేఽభిష్యణ్ణే నాసానాహోఽల్పశోఫతా| శంఖాక్షిభ్రూలలాటస్య తోదస్ఫురణభేదనం||1|| శుష్కాల్పా దూషికా శీతమచ్ఛం చాశ్రు చలా రుజః| నిమేషోన్మేషణం కృచ్ఛ్రాజ్జంతూనామివ సర్పణం||2|| అక్ష్యాధ్మాతమివాభాతి సూక్ష్మైః శల్యైరివాచితం| స్నిగ్ధోష్ణైశ్చోపశమనం సోఽభిష్యందః|3|
वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम्||१|| शुष्काल्पा दूषिका शीतमच्छं चाश्रु चला रुजः| निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्||२|| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सोऽभिष्यन्दः|३|
🔊 Audio coming soon
స0-నేత్రే వాతేనాభిష్యణ్ణే నాసానాహ ఇత్యాదినా లింగానిర్దేశః| స్నిగ్ధోష్ణైశ్చోపశమనం-సుఖం, ఇత్యుపశయనిర్దేశః|
Adhikarana 2 vAtAdimanthasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4
| ఉపేక్షితః||3|| అధిమంథో భవేత్తత్ర కర్ణయోర్నదనం భ్రమః| అరణ్యేవ చ మథ్యంతే లలాటాక్షిభ్రువాదయః||4||
| उपेक्षितः||३|| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||४||
🔊 Audio coming soon
స0-వాతభిష్యందో మోహాదుపేక్షితోఽధిమంథో భవేత్| తత్రాధిమంథే, కర్ణనాదాదికం స్యాత్| అరణిశబ్దః పుంస్త్రీలింగః|
Adhikarana 3 hatAdhimanthasya lakShaNam (5) · Śloka 5
హతాధిమంథః సోఽపి స్యాత్ ప్రమాదాత్తేన వేదనాః| అనేకరూపా జాయంతే వ్రణో దృష్టౌ చ దృష్టిహా||5||
हताधिमन्थः सोऽपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||५||
🔊 Audio coming soon
స0-అధిమంథోఽపి ప్రమాదాదుపేక్షితో హతాధిమంథో భవేత్| తేన-హతాధిమంథేన, అనేకరూపా రుజా జాయంతే| వ్రణశ్చ దృష్టౌ దృష్టిహా స్యాత్|
Adhikarana 4anyatovAtasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
మన్యాక్షిశంఖతో వాయురన్యతో వా ప్రవర్తయన్| వ్యథాం తీవ్రామపైచ్ఛిల్యరాగశోఫం విలోచనం||6|| సంకోచయతి పర్యశ్రు సోఽన్యతోవాతసంజ్ఞితః| |7|
मन्याक्षिशङ्ख़तो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्||६|| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतोवातसंज्ञितः| |७|
🔊 Audio coming soon
సం-మన్యాదిభ్యో వాయురన్యతో వా తీవ్రాం వ్యథాం ప్రవర్తయేత్ (యన్) నయనం సంకోచయతి| కింభూతం ? పైచ్ఛిల్యరాగశోఫరహితం| తథా పర్యశ్రు| స అన్యతోవాతసంజ్ఞితః|
Adhikarana 5 vAtaparyayasya lakShaNam (7) · Śloka 7
| తద్వజ్జిహ్మం భవేన్నేత్రమూనం వా వాతపర్యయే||7||
| तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||७||
🔊 Audio coming soon
స0-తద్వత్-అన్యతోవాత ఇవ, జిహ్మం నేత్రమూనం-హీనం వా, వాతపర్యయే స్యాత్|
Adhikarana 6 pittAbhiShyandasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
దాహో ధూమాయనం శోఫః శ్యావతా వర్త్మనో బహిః| అంతః క్లేదోఽశ్రు పీతోష్ణం రాగః పీతాభదర్శనం||8|| క్షారోక్షితక్షతాక్షిత్వం పిత్తాభిష్యందలక్షణం| |9|
दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः| अन्तः क्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्||८|| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्| |९|
🔊 Audio coming soon
సం-దాహ ఇత్యాది పిత్తాభిష్యందలక్షణం|
Adhikarana 7pittAdhimanthasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
| జ్వలదంగారకీర్ణాభం యకృత్పిండసమప్రభం||9|| అధిమంథే భవేన్నేత్రం| |10|
| ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्||९|| अधिमन्थे भवेन्नेत्रं| |१०|
🔊 Audio coming soon
సం-అధిమంథే జ్వలదంగారకీర్ణాభం యకృత్పిండతుల్యాభం నేత్రం భవేత్|
Adhikarana 8 kaphAbhiShyandasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
స్యందే తు కఫసంభవే| జాడ్యం శోఫో మహాన్ కండూర్నిద్రాఽన్నానభినందనం||10|| సాంద్రస్నిగ్ధబహుశ్వేతపిచ్ఛావద్దూషికాశ్రుతా| |11|
स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्राऽन्नानभिनन्दनम्||१०|| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता| |११|
🔊 Audio coming soon
స0-కఫజే తు స్యందే జాడ్యాదికం స్యాత్|
Adhikarana 9 kaphAdhimanthasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
| అధిమంథే నతం కృష్ణమున్నతం శుక్లమండలం||11|| ప్రసేకో నాసికాధ్మానం పాంశుపూర్ణమివేక్షణం| |12|
| अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्||११|| प्रसेको नासिकाध्मानं पांशुपूर्णमिवेक्षणम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
స0-అధిమంథే కృష్ణమండలం నతం శుక్లమండలం చోన్నతం ప్రసేకాది చ స్యాత్|
Adhikarana 10 raktAbhiShyandasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
| రక్తాశ్రురాజీదూషీకారక్తమండలదర్శనం||12|| రక్తస్యందేన నయనం సపిత్తస్యందలక్షణం| |13|
| रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम्||१२|| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
స0-రక్తస్యందేన రక్తాశ్రురాజ్యాదికం నయనం స్యాత్| పిత్తస్యందలక్షణం చ|
Adhikarana 11 raktAdhimanthasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
| మంథేఽక్షి తామ్రపర్యంతముత్పాటనసమానరుక్||13|| రోగేణ బంధూకనిభం తామ్యతి స్పర్శనాక్షమం| అసృఙ్నిమగ్నారిష్టాభం కృష్ణమగ్న్యాభదర్శనం||14||
| मन्थेऽक्षि ताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्||१३|| रोगेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
స0-మంథే సతి తామ్రపర్యంతం తథోత్పాటనేన సమానా రుగ్ యస్య తదేవంభూతం నయనం స్యాత్| బంధూకపుష్పతుల్యరాగం| తథా తామ్యతి స్పర్శనాక్షమం లోహితనిమగ్ననింబాభం కృష్ణం పావకసదృశం చ దర్శనం స్యాత్|
Adhikarana sarvAdhimanthAnAM sAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15
అధిమంథా యథాస్వం చ సర్వే స్యాందాధికవ్యథాః| శంకదంతకపోలేశు కపాలే చాతిరుక్కరాః||15||
अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यान्दाधिकव्यथाः| शङ्कदन्तकपोलेशु कपाले चातिरुक्कराः||१५||
🔊 Audio coming soon
స0-అధిమంథాశ్చ యథాస్వం సర్వే స్యందాధికవ్యథాః, తథా శంఖాదిష్వతిశయేన రుక్కరాః స్యుః|
Adhikarana 12 shuShkAkShipAkasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
వాతపిత్తాతురం ఘార్షతోదభేదోపదేహవత్| రూక్షదారుణవర్త్మాక్షి కృచ్ఛ్రోన్మీలనిమీలనం||16|| వికూణనవిశుష్కత్వశీతేచ్ఛాశూలపాకవత్| ఉక్తః శుష్కాక్షిపాకోఽయం|17|
वातपित्तातुरं घार्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्||१६|| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयं|१७|
🔊 Audio coming soon
స0-వాతపిత్తోత్తరం నేత్రం ఘర్షాదిమత్ స్యాత్| తథా రూక్షే దారుణే చ వర్త్మనీ యస్మిస్తథా కృచ్ఛ్రాదున్మీలనిమీలనే యస్మింస్తథాఽక్షిసంకోచనేన విశుష్కత్వం తథా శీతేచ్ఛా శూలపాకేన చ యుతమక్షి స్యాత్| అయం శుష్కాక్షిపాకో నామ ఉక్తః|
Adhikarana 13 sashophasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19
| సశోఫః స్యాత్త్రిభిర్మలైః||17|| సరక్తైస్తత్ర శోఫోఽతిరుగ్దాహష్ఠీవనాదిమాన్| పక్వోదుంబరసంకాశం జాయతే శుక్లమండలం||18|| అశ్రూష్ణశీతవిశదపిచ్ఛిలాచ్ఛఘనం ముహుః| |19|
| सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः||१७|| सरक्तैस्तत्र शोफोऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्||१८|| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः| |१९|
🔊 Audio coming soon
స0-త్రిభిర్మలైః-దోషైర్వాతాదిభిః, సరక్తైః సశోఫో నామ నేత్రరోగో భవేత్| తత్ర-సశోఫే, శోఫోఽతిరుగ్ దాహష్ఠీవనాదిమాన్ భవేత్| తదా శుక్లమండలం పక్వోదుంబరసంకాశం జాయతే| అశ్రు చ ముహురుష్ణం ముహుః శీతమిత్యాది ఘనం చ|
Adhikarana 14 alpashophasya lakShaNam 15akShipAkAtyayasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21
| అల్పశోఫేఽల్పశోఫస్తు పాకోఽన్యైర్లక్షణైస్తథా||19|| అక్షిపాకాత్యయే శోఫః సంరంభః కలుషాశ్రుతా| కఫోపదిగ్ధమసితం సితం ప్రక్లేదరాగవత్||20|| దాహో దర్శనసంరోధో వేదనాశ్చానవస్థితాః| |21|
| अल्पशोफेऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१९|| अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्||२०|| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
స0-పాక ఇతి పాకశబ్దేనాక్షిపాకాత్యయ ఉపలక్ష్యతే| ఆద్యంతలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా
Adhikarana 16 amloShitasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23
| అన్నసారోఽమ్లతాం నీతః పిత్తరక్తోల్బణైర్మలైః||21|| శిరాభిర్నేత్రమారూఢః కరోతి శ్యావలోహితం| సశోఫదాహపాకాశ్రు భృశం చావిలదర్శనం||22|| అమ్లోషితోఽయం| |23|
| अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः||२१|| शिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्||२२|| अम्लोषितोऽयम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
స0-పిత్తరక్తోల్బణైర్దోషైరన్నసారోఽమ్లత్వం నీతః శిరాభిర్నేత్రమారూఢః సన్ శ్యావలోహితం నయనం కరోతి| తథా శోఫాదియుతం| భృశం చాస్పష్టదర్శనం| ఇత్యయమమ్లోషితః|
Adhikarana iti sarvagAH ShoDasharogAH (23) · Śloka 23
ఇత్యుక్తా గదాః షోడశ సర్వగాః| |23|
इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः| |२३|
🔊 Audio coming soon
స0-ఇత్యేవం షోడశ సర్వగా రోగా ఉక్తాః| ప్రకృతత్వాత్ సర్వనేత్రగా ఇతి గమ్యతే|
Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (23) · Śloka 23
| హతాధిమంథమేతేషు సాక్షిపాకాత్యయం త్యజేత్||23||
| हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
స0-ఏతేషు రోగేషు మధ్యే సాక్షిపాకాత్యయం హతాధిమంథం త్యజేత్|
Adhikarana eteShAM dRuShTihanane kAlamaryAdA (15) · Śloka 25
వాతోద్భూతః పంచరాత్రేణ దృష్టిం సప్తాహేన శ్లేష్మజాతోఽధిమంథః| రక్తోత్పన్నో హంతి తద్వత్త్రిరాత్రాత్ మిథ్యాచారాత్ పైత్తికః సద్య ఏవ||24|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయో నామ పంచదశోఽధ్యాయః||25||
वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रात् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon
స0-వాతజోఽధిమంథః పంచరాత్రేణ దృష్టిం హంతి| మిథ్యాచారాదితి సర్వత్రానువర్తతే| శ్లేష్మజోఽధిమంథః సప్తరాత్రేణ దృష్టిం హంతి| రక్తజశ్చాధిమంథస్త్రిరాత్రేణ దృష్టిం హంతి| పైత్తికశ్చాధిమంథో మిథ్యోపచారాత్ సద్య ఏవ దృష్టిం హంతి| శాలినీవృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే సర్వాక్షిరోగవి- జ్ఞానీయో నామ పంచదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 15||