10. arśaścikitsitam

Adhikarana athA~arshasA~jcikitsitannAma dashamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽર્શસાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તાનામર્શસાં ચિકિત્સાપ્રદર્શનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે ||૧||

Adhikarana utpIDya dahanam (2) · Śloka 2

અથ ખલુ બલવન્તમર્શોભિરુપદ્રુતં યથાર્હસ્નેહોપસ્નિગ્ધસ્વિન્નમનિલવેદનાવૃદ્ધિશમનાર્થં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પમન્નં દ્રવપ્રાયં ભુક્તવન્તં શુચિં કૃતસ્વસ્ત્યયનં મુક્તવિણ્મૂત્રમવ્યથં સમે શુચૌ વિવિક્તે દેશે સાધારણે વ્યભ્રે કાલેશય્યાયાં સમે ફલકે વા પ્રત્યાદિત્યગુદમન્યસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપર્વ- કાયમુત્તાનમુન્નતકટીદેશં યન્ત્રણશાટકેન પરિક્ષિપ્તગ્રીવાસક્થિસન્ધિમલજ્જાર્હૈરાપ્તપરિચારકૈઃ સુપરિગૃહીતં કૃત્વા તતોઽસ્મૈ ઘૃતાભ્યક્તગુદાય ઘૃતાભ્યક્તં યન્ત્રમૃજ્વનુસુખં શનૈઃ પાયૌ પ્રણિદધ્યાત્| પ્રવાહણપ્રવિષ્ટં ચાર્શોઽભિ- વીક્ષ્ય પિચુપ્લોતકયોરન્યતરેણાવગુણ્ઠિતયા શલાકયોત્પીડ્ય યથોક્તવિધિનાઽગ્નિક્ષારાભ્યામુપાચરેત્સમ્યઙ્નિર્વાપયેચ્ચ||૨||

અથેત્યાદિ ગદ્યં સઙ્કીર્ણવસ્તુસુખાવબોધાય | બલવન્તમિત્યબલસ્ય ક્ષારપ્રતિષેધપ્રદર્શનમ્ | યથાર્હસ્નેહો દોષાદ્યપેક્ષયા | પ્રત્યાદિત્યગુદમાદિત્યાભિમુખમુપવિષ્ટં સન્તમુત્તાનં નિષણ્ણસ્ય ગ્રીવાં સક્થિની ચૈકેન યન્ત્રણશાટકેન પરિવેષ્ટિતમ્ | સર્વં સુબોધત્વાન્ન વ્યાખ્યાયતે | અનુસુખં સુખાનુગુણ્યેન યન્ત્રકમુભયપાર્શ્વચ્છિદ્રં યન્ત્રવિધાવુક્તમ્ | પ્રવાહણેન તસ્મિન્ યન્ત્રે પાર્શ્વચ્છિદ્રેણ પ્રવિષ્ટમર્શોઽભિસમીક્ષ્ય દહેદિતિ સમ્બન્ધઃ | પિચુઃ કાર્પાસલેશઃ | પ્રોતકશ્ચૈલખણ્ડમ્ | યથોક્તેન સૂત્રસ્થાનપ્રદર્શિતેન વિધિના | નિર્વાપયેત્ સંશમયેત્ | અગ્નિદગ્ધાનિ સ્નિગ્ધશીતેન | ક્ષારદગ્ધાન્યમ્લેન || ૨ ||

Adhikarana saMsthAnaBedAnusAraM vidhiBedaH (3) · Śloka 3

મહાન્તિ પ્રાણવતશ્છિત્વા દહેત્| છત્રાકારાણ્યૂર્ધ્વવિસ્તૃતાનિ ક્ષારસૂત્રેણ બદ્ધ્વા||૩||

મહાન્ત્યર્શાંસિ પ્રાણવતઃ પુરુષસ્ય પ્રથમં શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાત્તતો દહેત્ | ક્ષારલિપ્તસૂત્રેણ બધ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ || ૩ ||

Adhikarana dAhottaraM karma (4) · Śloka 4

તતો યન્ત્રમપનીયોત્થાપ્યાતુરં સ્વભ્યક્તગુદજઘનવઙ્ક્ષણં યથાકાલમુષ્ણોદકકોષ્ઠેઽવગાહયેત્| તતો નિવાતમગારં પ્રવેશ્યાચારિકમુપદિશેત્||૪||

તત ઇતિ દગ્ધેષ્વર્શઃસુ શીતે કાલે ઉષ્ણેનોષ્ણે શીતેનોદકેન| કોષ્ઠો જલાધારઃ| તત ઇત્યવગાહનસ્ય પશ્ચાત્| આચારિકમુષ્ણોદકોપચારી સ્યાદિત્યાદિ||૪||

Adhikarana dahanavikalpAH (5) · Śloka 5

સાવશેષં પુનર્દહેત્| એવં સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદેકૈકમુપક્રમેત્| બહુષુ તુ પ્રાગ્દક્ષિણં તતો વામં વામાત્પૃષ્ઠાગ્રજમ્| એકાહાત્તુ સર્વાણિ દહતોઽતિયોગોક્તો દોષઃ| તત્ર શુષ્કાણ્યગ્નિના ક્ષારેણ વા સાધયેત્| ક્ષારેણૈવ મૃદુનાઽઽર્દ્રાણિ| એષ સર્વપ્રદેશેષ્વર્શસાં દહનવિકલ્પઃ| તૃતીયે તુ ગુદબલૌ પ્રત્યાખ્યાયોપચરેન્ન વેત્યેકે||૫||

સાવશેષમર્શઃ| વામાદનુ પૃષ્ઠજં તત અગ્રજમ્| અગ્નિક્ષારયોરતિયોગઃ સૂત્રોક્તઃ| મૃદુઃ ક્ષારઃ સૂત્રોક્તઃ| સર્વપ્રદેષુ નાસાકર્ણાદિષુ| તૃતીયા બલી પ્રવાહિણી| એકે આચાર્યા નોપચરેદિત્યાહુઃ||૫||

Adhikarana samyagdAhAdilakShaNAni (6) · Śloka 6

અથ સમ્યગ્દગ્ધે વાતાનુલોમ્યમન્નાભિરુચિરગ્નેર્દીપ્તિર્લાઘવમિન્દ્રિયપ્રસાદો યથોક્તોપદ્રવનિવૃત્તિર્બલવર્ણોપપત્તિશ્ચ| અસમ્યગ્દાહે તુ ક્ષારગ્નિકર્મણોર્વિધિમીક્ષેત||૬||

વાતાનુલોમ્યાદિ સમ્યગ્યોગલક્ષણમ્ | ઉપદ્રવાઃ કાસપિપાસાદયઃ | અસમ્યગ્દાહો હીનાદિલક્ષણઃ સૂત્રસ્થાનાત્ જ્ઞાતવ્યઃ |

Adhikarana bastivedanAdyupadravANAM cikitsA (7) · Śloka 7

બસ્તિવેદનાયાં કુષ્ઠશતપુષ્પાદેવદારૂસુરભિપુનર્નવાગરુકલ્કેન નાભેરધઃ સર્વમાલિમ્પેત્| મૂત્રપુરીષપ્રતીઘાતે વરણાલમ્બુસૈરણ્ડપુનર્નવાશ્વદંષ્ટ્રાસુરભીસુષવીકષાયં સુખોષ્ણં સ્વભ્યક્તપૃષ્ઠકટીવંક્ષણગુદસ્ય પરિષેકેઽવગાહે વા યોજયેત્| ક્ષીરં સસ્નેહં તૈલમેવ વા| દગ્ધેષુ ચાર્શઃ સુ શકૃત્ છૈથિલ્યાર્થં ત્રિવૃદ્વાસ્તુકોપોદકાચઞ્ચુપર્ણીશાકયુક્ત- મન્નમશ્નીયાત્||૭||

બસ્તિવેદનાયાં કુષ્ઠાદિકલ્કેન નાભેરધો લેપઃ | સુરભિર્ગન્ધસુરા | સુબોધમ્ || ૭ ||

Adhikarana sArvadaihikI cikitsA (8) · Śloka 8

અનિલાનલરક્ષણોત્તેજનાર્થં દેહપુષ્ટયે ચ સ્નેહાદીન્ સમ્યગાસેવેત| સંશોધનાઃ પ્રલેપાદ્યાઃ કષાયાસ્તૈલયુક્તયઃ| વ્રણાધિકારમાલોચ્ય યોક્તવ્યા હતનામસુ||૮||

અનિલસ્ય રક્ષાર્થં કોપાત્ | અગ્નેરુત્તેજનાર્થમ્ | સંશોધનાદિકં વ્રણપ્રતિષેધોક્તપ્રકારેણ યથાયોગ્યં પ્રયુઞ્જીત | હતનામ દુર્નામ |

Adhikarana anavacaraNIyashastrakShArAgneH karma (9) · Śloka 9

અથાનવચારણીયશસ્ત્રક્ષારાગ્નેર્વાતકફોલ્બણાનિ દોષસમ્પૂર્ણત્વાન્નિર્ગતાનિ સસ્તમ્ભકણ્ડૂશોફશૂલાનિ ક્ષારચિત્રકકુષ્ઠબિલ્વમૂલકસિદ્ધેન તૈલેન વા કૃષ્ણાહિબિડાલૌષ્ઠજલૌકઃ સૂકરવસાભિર્વાભ્યજ્ય પિણ્ડેન સ્વેદયેદ્ દ્રવસ્વેદેન વા| ધૂપયેચ્ચ સઘૃતશમી પત્રાર્કમૂલમાનુષકેશાહિનિર્મોકબિડાલચર્મભિઃ| કુઞ્જરવરાહવૃષશકૃત્સક્તુસર્જરસૈર્વા| સુરસાબૃહતીપિપ્પલ્યશ્વગન્ધાભિર્વા સઘૃતાભિઃ| અરિષ્ટશિગ્રુપત્રકુલત્થવચાભિર્વા| પ્રદિહ્યાચ્ચસ્નુહીક્ષીરયુક્તેન હરિદ્રાચૂર્ણેન| ગોમૂત્રપિષ્ટૈર્વા કુક્કુટશકૃન્નિશાપિપ્પલીગુઞ્જામૂલૈઃ| ગોપિત્તપિષ્ટાભિર્વા દન્તીચિત્રકસુવર્ચિકાભિઃ| સુધાક્ષીરપિષ્ટૈર્વા ગુડકૃષ્ણાસૈન્ધવકુષ્ઠશિરીષબીજૈઃ| તદ્વચ્ચ ગજાસ્થિતુત્થભલ્લાતકલાઙ્ગલીકુલીરશૃઙ્ગીવચાભયાહિઙ્ગુકુષ્ઠબિલ્વશિગ્રુમૂલકબીજનિમ્બાશ્વમારપત્રપીલુમૂલૈઃ બસ્તમૂત્રપિષ્ટૈર્વા સુધાકાણ્ડાર્કક્ષીરતુમ્બપ્રસવકરઞ્જૈઃ| પિપ્પલ્યાદિભિર્વાનુવાસાનદ્રવ્યૈઃ| એભિર્હિ પ્રદિગ્ધાન્યર્શાંસિ દુષ્ટમસૃક્સઞ્ચિતં પિચ્છાં ચ વિમુચ્ય પ્રશામ્યન્તિ| એભિશ્ચ તૈલાન્યભ્યઙ્ગાર્થમુપકલ્પયેત્||૯||

અથેર્ત્યાદિ સુબોધમ્ | પિણ્ડસ્વેદઃ સૂત્રે પ્રદર્શિતઃ | તદ્વદ્ દ્રવસ્વેદઃ | સુબોધમ્ | હરિદ્રાચૂર્ણસ્નુહીક્ષીરાભ્યાં પ્રદેહઃ | ગજાસ્થિપ્રભૃતીનિ સુધાક્ષીરેણ પિષ્ટાનિ | ગુડા સુધા પિચ્છા મણ્ડપ્રાયમ્ | એભિરિતિ ગુડકૃષ્ણાસૈન્ધવાદિભિર્યથાલાભમ્ || ૯ ||

Adhikarana kAsIsAditailam (10) · Śloka 10

તથા કાસીસસૈન્ધવાલપિપ્પલીકુષ્ઠશુણ્ઠીવિડઙ્ગવિદારીલાઙ્ગલીકરવીરાર્દ્રકસ્વર્ણક્ષીરીદન્તીચિત્રકાલર્કસુધાપયોભિસ્તૈલઞ્ચતુર્ગુણમૂત્રવિપક્વમપ્રદૂષયદ્ગુદમભ્યઙ્ગાત્ ક્ષારવદર્શાંસિ શાતયતિ||૧૦||

કાસીસાદીનાં સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશત્વમ્ | લાઙ્ગલી ગર્ભપાતની |

Adhikarana aBya~ggAdinA~arshaHshAtanam (11) · Śloka 11

તૈલાભ્યક્તં વા પાયુપ્રદેશં પક્વેષ્ટકાશકલૈસ્તીક્ષ્ણકોટિભિરગ્નિવર્ણૈર્મહિષીમૂત્રનિર્વાપિતૈર્નિષ્પીડયન્ દ્વિકાલં સપ્તદિનાનિ સ્વેદયેત્| અનન્તરઞ્ચ યથોક્તેનાવગાહનેન| તતો ગતે સપ્તરાત્રે પૂજીકરઞ્જપલ્લવકલ્કેન સસૈન્ધવેન સ્નુહીપયસા વર્તિં કૃત્વા નાતિશુષ્કાં ગુદો વિદધ્યાત્| કૃતવિણ્મૂત્રં ચાવગાહે સ્થાપયેત્| પ્રાતઃ સાયં ચૈષ વિધિઃ પ્રત્યહમેકાન્તરં વા યાવત્ ત્રિરાત્રમ્| તતો દેવદાલીક્ષારહરીતકીઃ શીલયેત્| એવમર્શાંસિ શીર્યન્તે||૧૧||

દ્વિકાલમેવ મહિષીમૂત્રનિર્વાપણાદુષ્ણૈઃ || ૧૧ ||

Adhikarana harItakIpAkavidhiH (12) · Śloka 12

અથ હરીતકીપાકવિધિઃ| સજાલમૂલં જીમૂતકમન્તર્ધૂમં દહેત્| તસ્ય ભસ્મનોર્દ્ધાઢકં ગોમૂત્રપાત્રદ્વયેનૈકવિંશતિકૃત્વો ગાલયેત્| તતસ્તેન ક્ષારમૂત્રેણ કુટજચિત્રકવ્યાધિઘાતચૂર્ણપ્રસૃતત્રયાન્વિતેન પથ્યાશતદ્વયમાઘનીભાવાત્ પચેત્| અવતીર્ણઞ્ચ તમવલેહં વ્યોષરજઃપ્રસૃતયુક્તં ઘૃતભાવિતે ભાજને નિદધ્યાત્| સ લેહઃ સાવલેહવિજયાદ્વયોપયોગમભ્યસ્યમાનો ગુદજજઠરજઘનવઙ્ક્ષણશૂલગરાનાહગુલ્મપાણ્ડુરોગાશ્મરીશર્કરાશ્વાસકાસાન્ નિયચ્છતિ||૧૨||

એકવિંશતિકૃત્વઃ એકવિંશતિવારાન્ દ્વે પલે પ્રસૃતઃ | પ્રસૃતત્રયં ષટ્પલાનિ | સહાવલેહેન યદ્વર્તતે હરીતકીદ્વયં તત્તથોક્તમ્ | તદુપયોગમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ | અનેન પથ્યાશતદ્વયમપિ લેહેનાન્વિતં પ્રયોજ્યમિત્યુક્તં ભવતિ || ૧૨ ||

Adhikarana punaH punaH shodhanaM srAvaNa~jca (13) · Śloka 13

સદા ચ પત્રભઙ્ગોદકેન કોષ્ણેનામ્બુના વા શૌચમાચરેત્| અપ્રવર્ત્તમાનઞ્ચ રુધિરમુચ્છૂનકઠિનેષ્વર્શઃ સુ જલૌકાભિઃ સૂચીકૂર્ચેન વા પ્રવર્તયેત્||૧૩||

સુબોધમ્ | પત્રભઙ્ગં ભઙ્ગપત્રમાહુઃ | ઉચ્છૂનકઠિનત્વં રક્તવિસ્રાવણહેતુઃ | સૂચીકૂર્ચઃ શસ્ત્રવિધાવુક્તઃ || ૧૩ ||

Adhikarana agnisAdAdau vidhiH (14) · Śloka 14

અગ્નિસાદે ગુદશોફશૂલાર્તૌ ચ હિઙ્ગ્વર્ધકર્ષં સૌવર્ચલયવક્ષારેન્દ્રયવપિપ્પલીનાં પૃથક્કર્ષ મૂર્વાર્ધપલં પાઠાપલં શુણ્ઠીદ્વિપલં ચૈકત્ર ચૂર્ણિતમુષ્ણામ્બુસર્પિર્મદ્યાદ્યૈરુપયોજ્યમ્| ત્રિલવણાદિચૂર્ણં વા| હિઙ્ગ્વતિવિષાવષ્ઠસ્વર્જિ કાક્ષારબિડ્લવણાનિ વા દ્વિગુણોત્તરાણિ પ્રયોજયેત્| પ્રાણદાં વા તક્રાનુપાનાં સગુડામ્| પ્રાતઃ પ્રાગ્ભક્તં વા નિરન્નો વા તક્રમહરહસ્તસ્મિન્ જીર્ણે તક્રે સાયં તક્રપેયાં સસૈન્ધવાં પિબેત્| તક્રેણૈવ વા લાજાસક્તૂનવલિહ્યાત્| પીલૂનિ વા તક્રાનુપાનાનિ પ્રાતઃ પક્ષં પક્ષાર્ધં વા પ્રયોજયેત્| કટુકિકામૂલકલ્કં વા પ્રાતસ્તક્રેણ| શુણ્ઠીચિત્રકપુનર્નવાક્વાથસિદ્ધં વા ક્ષીરમ્| ગોમૂત્રપરિસ્રુતે વા બહુકૃત્વો જીમૂતકક્ષાર ઉષિતા હરીતકીઃ| ગોમૂત્રાર્ધદ્રોણસિદ્ધં વા ક્ષૌદ્રવદભયાશતમ્| વાસિષ્ઠહરીતકીર્વા| ભલ્લાતકાનિ વા રસાયનોપદેશેન પુનર્નવાલમ્બુસાં વા શોફોક્તવિધિના ગુડાર્દ્રકં વા||૧૪||

હિઙ્ગ્વાદિકમુષ્ણામ્બ્વાદીનામન્યતમેન યોજયેદગ્નિસાદાદિષુ | ત્રિલવણાદિકં ગુલ્મે વક્ષ્યતે | હિઙ્ગ્વતિવિષાદિકમપ્યુષ્ણામ્બ્વાદિભિરેવ | સગુડાં હરીતકીં તક્રાનુપાનાં કૃત્વા | અહરહઃ કેવલં પ્રાતઃ પ્રાગ્ભક્તં વા તક્રમ્ | સુબોધમ્ | કટુકિકા પ્રસિદ્ધા | શુણ્ઠ્યાદિક્વાથેન સહ સિદ્ધં ક્ષીરમ્ | જીમૂતકક્ષારોદકે પૂર્વવત્ સ્રુતે ઉષિતા હરીતક્યા મૃદુભાવાત્ | ક્ષૌદ્રેણ યુક્તં ક્ષૌદ્રવત્ | વાસિષ્ઠહરીતક્યઃ કાસવિધાવુક્તાઃ | પુનર્નવાલમ્બુસે રસાયનોદેશેન ||

Adhikarana vividhAstakraprayogAH (15) · Śloka 15

સક્તુમન્થં વા ભલ્લાતકચૂર્ણયુક્તં નાતિલવણં તક્રેણ| તક્રેણ વાષાઢકાર્તિકમાર્ગશીર્ષાણાં માસાનામન્યતમસ્મિન્ પુષ્યયોગે સમુદ્ધૃતં ચિત્રકમથવા મસ્તુયૂષક્ષીરઘૃતતૈલાદ્યન્યતમેન| ચિત્રકમૂલક્વાથં વા લેહતાં ગતં સમધુગુડં તક્રાશી શીલયેત્| કલશે વાન્નશ્ચિત્રકમૂલત્વક્લિપ્તશુષ્કે જાતં દધિ કાલશેયં વા પાનભોજનેષુ| એવં ભાર્ઙ્ગ્યાસ્ફોતગુડૂચીપઞ્ચકોલેષુ તક્રકલ્પઃ| ઘૃતઘટે વા હપુષોપકુઞ્ચિકાધાનકાજમોદાજાજીશઠીકારવીયવાનીચિત્રકપિપ્પલીદ્વયપિપ્પલીમૂલચૂર્ણાસુતં જાતં તક્રમ્| તક્રમેવ વાતિમન્દવહ્નિનઃ સત્તાહમર્ધમાસં વા માસમપિ વા કાલાદ્યપેક્ષયા રૂક્ષં સસ્નેહમમ્લમનમ્લં વા સાન્નમનલં વા શીલયેત્| તતસ્તક્રસિદ્ધાનિ ક્રમશોઽર્શોઘ્નલઘુદીપનીયદ્રવ્યધાન્યપિશિતશાકોપકલ્પિતાનિ પેયાયૂષરસવ્યઞ્જનાનિ| તક્રં હિ પરમૌષધમનિલકફાર્તીનાં વિશેષાજ્જઠરાશ્રિતાનામ્| તત્રાપિ વિશેષેણ દુર્નામ્નામ્| ન હિ તદ્વિહતાન્યર્શાંસિ પુનઃ પ્રરોહન્તિ| ભૂમાવપિ તન્નિષિચ્યમાનમહરહઃ સમૂલમુચ્છિનન્તિ તૃણજાલમપ્સ્વપિ ચ શૈવાલમ્| તદ્વિશોધિતેષુ પુનર્દેહસ્રોતઃ સૂપચીયમાનોઽન્નરસઃ પુષ્ટિબલવર્ણૌજસામાશુ વૃદ્ધયે સમ્પદ્યતે||૧૫||

તક્રેણ નાતિલવણં ભલ્લાતકચૂર્ણયુક્તં સક્તુમન્થં યોજયેત્ | તક્રેણ મસ્ત્વાદિભિર્વા આષાઢાદિગૃહીતત્વાદિયુક્તં ચિત્રકમ્ | ચિત્રકમૂલક્વાથોઽઘનો ઘનત્વાપાદનેનાવલેહીભૂતઃ | મધુગુડયુક્તઃ તક્રાશિનો યોજ્યઃ | આદૌલિપ્તઃ પશ્ચાચ્છુષ્કો લિપ્તશુષ્કઃ તથાવિધે ઘટે જાતં દધિં તક્રં વા | ચિત્રકમૂલવત્ ભાર્ઙ્ગ્યાદિષ્વપિ કલ્પઃ | આસ્ફોત અર્કઃ | હપુષાદિચૂર્ણં દોષાદ્યપેક્ષં તક્રસંસ્કારાદિયોગ્યં ઘૃતકુમ્ભ આસુતં જાતમ્ | કેવલમેવ વા તક્રં મન્દાગ્નેઃ કાલાપેક્ષયા | દ્વિવિધોઽપિ કાલો વિવક્ષિતઃ | તત ઇતિ હપુષાદિક્રપ્રયોગાત્ | કેવલાદ્વા તક્રપ્રયોગાદનન્તરમ્ | ક્રમશ ઇતિ પેયાદિક્રમેણ | અર્શોઘ્નત્વેનૈવ તક્રમાહાત્મ્યં સુબોધમ્ ||

Adhikarana madyapena sevyam (16) · Śloka 16

મદ્યપશ્ચ સેવેત ચવ્યચિત્રકાજાજીચૂર્ણાનુવિદ્ધં સીધું ગૌડં વા| સૌવર્ચલહપુષાન્વિતાં વા સુરામ્||૧૬||

મદ્યપશ્ચ વક્ષ્યમાણાનાસવાનપિ સેવેત | ચવ્યાદિચૂર્ણાનુવિદ્ધં ગૌડં સીધું વા | સુરાં સૌવર્ચલહપુષાન્વિતામ્ || ૧૬ ||

Adhikarana aBayAriShTaH (17) · Śloka 17

અભયાપલાષ્ટકં દ્વિગુણામલકમિન્દ્રવારુણીપલપઞ્ચકઞ્ચ દ્વિગુણકપિત્થમધ્યં લોધ્રવિડઙ્ગૈલવાલુકપિપ્પલીમરિચાનિ દ્વિપલાંશાનિ જર્જરિતાન્યુદકભારે વિપાચ્ય પાદશેષં રસં પૂતશીતં ગુડતુલાદ્વયેન ધાતકીપલાષ્ટકેન સંયોજ્ય ઘૃતભાજનેઽર્ધમાસસ્થં પ્રાતરન્નકાલે વોપયુઞ્જીત| અયમભયારિષ્ટોઽર્શોગ્રહણીપાણ્ડુહૃદ્રોગકામિલાયક્ષ્મવિષમજ્વરપ્લીહગુલ્મોદરશ્વયથુકુષ્ઠકૃમિગ્રન્થ્યર્બુદઘ્નોઽગ્નિરુચિવર્ણકરશ્ચ||૧૭||

અભયાદ્યં સુબોધમ્ | ઇન્દ્રવારુણી ગવાક્ષી | જર્જરિતાનિ તાનિ સર્વાણિ ક્ષુણ્ણાનિ | ભારં પલશતાનિ વિંશતિઃ | પાદશ્ચતુર્થો ભાગઃ ||

Adhikarana dantyariShTaH, durAlaBariShTaH (18) · Śloka 18

દન્તીચિત્રકત્રિફલાદશમૂલાનિ પાલિકાન્યુદકદ્રોણે સાધયિત્વા પાદશેષે પૂતશીતે તસ્મિન્ ગુડતુલાર્ધધાતકીકુડવઞ્ચ પ્રક્ષિપ્ય ઘૃતભાજને માસમુષિતો દન્ત્યરિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ| દુરાલભાયાઃ પ્રસ્થમભયામલકવૃષપાઠાચિત્રકદન્તીમહૌષધીનાં પ્રત્યેકં દ્વિપલમમ્ભસાં દ્રોણે પૂર્વવત્સિદ્ધં પૂતશીતં શર્કરાતુલયોન્મિશ્રં મધુઘૃતપ્રિયઙ્ગુપિપ્પલીચવિકાકલ્કલિપ્તે ઘૃતકુમ્ભે પક્ષં નિધાપયેત્| અયં દુરાલભારિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ||૧૮||

દન્ત્યરિષ્ટઃ સુબોધં | દુરાલભારિષ્ટશ્ચ સુબોધઃ | કુમ્ભલેપોઽર્ધાઙ્ગુલમાત્રઃ પૂર્વવદિતિ દન્ત્યરિષ્ટવત્ || ૧૮ ||

Adhikarana AmalakAriShTaH (19) · Śloka 19

નવામલકપલશતં પિપ્પલીનાગપુષ્પકુડવદ્વયં પાલિકાનિ ચવ્યચિત્રકક્રમુકલોધ્રપાઠામરિચવિડઙ્ગમઞ્જિષ્ઠૈલવાલુકપિપ્પલીમૂલાન્યર્ધપલાંશકાનિ દાર્વીશતાહ્વેન્દ્રાહ્વાશારિવાદ્વયમુસ્તકુષ્ઠાન્યૈકધ્યઞ્ચ જલદ્રોણદ્વયેઽર્ધાવશેષં સાધયેત્| સ રસઃ પૂતશીતઃ સમદ્રાક્ષાસ્વરસઃ સિતાપલશતદ્વયેન ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થેન પૃથક્કાર્ષિકેણ ચ ત્વગેલાલોધ્રકુટન્નટામ્બુસેવ્યક્રમુકરકેસરચૂર્ણેન યુક્તો ગુડ-શર્કરાધૂપિતે ઘૃતભાણ્ડે પ્રક્ષિપ્ય પક્ષમુપેક્ષિતોઽયમામલકારિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ| અકાલવલીપલિતખલતિશમનશ્છ||૧૯||

આમલકારિષ્ટઃ સુબોધઃ | શુષ્કસ્ય કુડવં ચતુષ્પલામ્ | માક્ષિકસ્યાર્ધપ્રસ્થઃ ષોડશપલાનિ || ૧૯ ||

Adhikarana guggulvAsavaH (20) · Śloka 20

ગુગ્ગુલુપલચતુષ્ટયમામલકપ્રસ્થં ધાતકીપ્રસ્થમભયા શતમક્ષશતઞ્ચ ગુડપલશતદ્વયં પાલિકાનિ પઞ્ચકોલાકાજાજમોદાચતુર્જાતકકટ્ફલમુસ્તમરિચાનિ દશપલિકાનિ ચ ખણ્ડદ્રાક્ષાદાડિમાનિ સર્વમૈકધ્યમમ્ભસાપ્લાવ્યાલોડ્ય ચ પુરાણે જતુસૃતે દ્રોણક્ષમે ભાજને નિઃક્ષિપ્ય સ્થાપયેત્| ગન્ધવર્ણરસોપપન્નં ચાસવમભિસમીક્ષ્ય તં કુમ્ભમિક્ષુરસસ્ય પૂરયેત્| એષ ષણ્માસસ્થિતો ગુગ્ગુલ્વાસવઃ સમાનઃ પૂર્વેણ||૨૦||

ગુગ્ગુલ્વાસવો નામ સુબોધઃ | આપ્લાવ્યેતિ બહુનામ્ભસા સંયોજ્યાલોડ્યેત્યૂર્ધ્વમધશ્ચ સમ્મિશ્ર્ય | દ્રોણ ઇતીક્ષુરસેન પૂરણાદ્ દ્રોણો ભાણ્ડો ભવતિ || ૨૦ ||

Adhikarana amadyapena sevyam (21) · Śloka 21

અમદ્યપો વા પિબેચ્ચ શૃતશીતમલ્પમુદકં શૃતં ધાન્યનાગરાભ્યામ્| લઘુના પઞ્ચમૂલેન વા| પઞ્ચકોલકાજાજીકારવીગજશૌણ્ડીબિલ્વશલાટુપાઠાતુમ્બુરુધાન્યકૈર્વા| એભિશ્ચ ફલામ્લાન્યમકસ્નિગ્ધાન્પેયા યૂષરસાદીન્ કુર્યાત્| એભિરેવ ઘૃતં સાધયેત્| પિબેદ્વા મસ્તુધાન્યામ્લં મધુશુક્તોદકં વા||૨૧||

અમદ્યપ ઇત્યાદિ સુબોધમ્ | પઞ્ચકોલાદિભિર્વા શૃતમમ્બુ પિબેત્ | કારવી શતપુષ્પા | ગજશૌણ્ડી હસ્તિપિપ્પલી | બિલ્વશલાટુર્બાલબિલ્વમ્ | એભિશ્ચ ધાન્યનાગરકાદિભિરમ્ભઃ | સાધનૈરમ્ભપ્રયોગવત્ | પેયાદીનન્નપ્રકારાન્ કુર્યાત્ | તાંશ્ચ ફલૈર્દાડિમતિન્તિણીકાદિભિરમ્લાન્ યમકેન સ્નેહદ્વયેન યથાયોગ્યેન સ્નિગ્ધાન્ | એભિરેવ ચ ધાન્યનાગરકાદિભિર્ઘૃતં સાધયેત્ | અથવાર્શસો મસ્ત્વાદિકં પિબેત્ | મધુશુક્તાભ્યાં સમ્મિશ્રમુદકં તત્તથોક્તમ્ || ૨૧ ||

Adhikarana kara~jjashuktaH, pIlushuktaH (22) · Śloka 22

પૂતીકરઞ્જત્વક્પલશતદ્વયં શુષ્કમુદકદ્રોણે ક્વાથયેત્| પાદશેષે ચ તસ્મિન્ પૂતશીતે ગુડપલાન્યશીતિં વ્યોષાર્ધપ્રસ્થચૂર્ ણઞ્ચદત્વા યવપલ્લે ઘૃતકુમ્ભસ્થં માસં નિધાપયેત્| એતત્ કરઞ્જશુક્તમભ્યસ્યમાનમલમનલજનનમર્શોગુલ્માનાહપ્લીહગરોદરઘ્નઞ્ચ| પીલુતુલાં તુલ્યગુડાં મસ્તુનસ્તક્રસ્ય વા દ્રોણેઽભિષુણુયાત્| તત્ર પાલિકાનામભયાતિવિષાપાઠામુસ્તકટુકાદેવદારૂહિંસ્રાજીરકારૂશ્કરચવ્યાજમોદૈલાચિત્રકગજપિપ્પલીવ્યોષવિડઙ્ગશતાહ્વાહરેણુચિરિબિલ્વત્વક્કુષ્ઠકુટજબીજ ત્રિવૃત્ પિપ્પલીમૂલોપકુઞ્ચિકાનાં ચૂર્ણં ક્ષિપ્ત્વા પૂર્વવન્નિધાપયેત્ તદધિકગુણં પૂર્વસ્માત્||૨૨||

કરઞ્જશુક્તઃ સુબોધઃ | યવપલ્લઃ યવરાશિઃ | પીલુફલશુક્તઃ સુબોધઃ | પૂર્વવદિતિ યવપલ્લે ઘૃતકુમ્ભે માસં નિધાપયેત્ || ૨૨ ||

Adhikarana gaNDIrakA~jjikam (23) · Śloka 23

સુતક્ષિતાનામિક્ષુગણ્ડિકાનાં દ્રોણમુદકદ્રોણેન ઘૃતભાવિતે ભાજનેઽભિષુણુયાત્| આવપેચ્ચાત્ર જર્જરીકૃતા યવાનીયવાનકકુસ્તુમ્બરીપૃથ્વીકાઃ પૃથક્કુડવાંશાસ્તથા દ્વિપલોન્મિતાસ્તેજોવતીપઞ્ચકોલકાજાજીરકદ્વયકારવીઃ ક્ષૌદ્રકુડવં ચ પ્રક્ષિપ્ય તતો દશરાત્રેણ સઞ્જાતાન્ તસ્માન્માત્રાં સૌવર્ચલાર્દ્રકભૂસ્તૃણૈઃ સુરભીકૃતં ભુઞ્જાનઃ પિબેત્| પુનઃ પુનશ્ચાત્ર પાનીયં પ્રક્ષિપેદિક્ષુગણ્ડિકાદિકઞ્ચ સમ્ભારમ્| તત્ ગણ્ડીરાખ્યં કાઞ્જિકં પરં રુચિકરમગ્નિદીપનમર્શોગ્રહણીવિકારોદરગરકૃમિગુલ્મમદાત્યય પાણ્ડુરોગઘ્નમ્||૨૩||

સુતક્ષિતાનામિત્યાદિના ગણ્ડીરાખ્યં કાઞ્જિકં સુબોધમ્ | સુતક્ષિતાનાં જર્જરિતાનામિક્ષુણાણિકાનાં દ્રોણઃ પઞ્ચપલશતાનિ દ્વાદશપલસહિતાનિ | જર્જરીકૃતાઃ ક્ષુણ્ણાઃ | યવાનકં યવાનીભેદઃ | પૃથ્વીકા હિઙ્ગુપત્રિકા | કુસ્તુમ્બરી ધાતકી | માત્રાં સ્તોકમ્ | સૂક્ષ્મૈઃ પત્રૈર્ભૂસ્તૃણઃ | યથા યથા હીયતે તથા તથા પાનીયમિક્ષુગણ્ડિકાદયશ્ચ તત્રૈવ ઘટે પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ || ૨૩ ||

Adhikarana rUkShakoShThArshasi ghRutAni, pAThAdighRutam (24) · Śloka 24

રૂક્ષકોષ્ઠશ્ચાર્શસો નગરક્ષારકૃષ્ણાજાજીધાન્યકારવીગર્ભં ફલામ્લં સફાણિતં સર્પિઃ પિબેત્| ગુલ્મોક્તાનિ વા ઘૃતાનિ| કિંશુકક્ષારોદકેન વા વિપક્વં વ્યોષગર્ભમ્| પાઠામરિચપઞ્ચકોલકક્ષારયવાનીકુસ્તુમ્બરૂહરીતકીબિલ્વવિડઙ્ગસૈન્ધવગર્ભચતુર્ગુણેન દધ્ના વિપક્વં સર્પિઃ પ્રવાહિકાગુદભ્રંશપિચ્છાસ્રાવાનાહગુલ્મપાયુપાર્શ્વવઙ્ક્ષણવેદનાગ્રહણીદોષહૃદ્રોગમૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નમ્||૨૪||

રૂક્ષકોષ્ઠસ્યાર્શસસ્ય સ્નેહપ્રયોગઃ સુબોધઃ | નાગરાદિચૂર્ણયુક્તં દાડિમાદ્યમ્લં ફાણિતેન ક્ષુદ્રગુડેન સંયુક્તં સર્પિઃ પિબેત્ | વ્યોષગર્ભકિંશુકક્ષારોદકસિદ્ધં ઘૃતમ્ | પાઠાદિગર્ભં દધ્ના સહ સિદ્ધં ઘૃતમ્ || ૨૪ ||

Adhikarana cA~ggerIghRutam (25) · Śloka 25

પિપ્પલીપાઠાનાગરગોક્ષુરકાણાં ત્રિપલિકાનાં નિર્યૂહે ગણ્ડીરમરિચપઞ્ચકોલકાન્યર્ધપલિકાનિ કલ્કીકૃત્ય ષડ્ગુણેન દધ્ના ચત્વારિંશત્ ઘૃતપલાનિ તુલ્યચાઙ્ગેરીરસાનિ પાચયેત્| તત્ સર્પિઃ સમાનં પૂર્વેણ| શોફોદરશ્વાસકાસહિધ્માઘ્નં ચ||૨૫||

પિપ્પલ્યાદિઘૃતં પૂર્વેણ પાઠાદિના સમાનમ્ | નિર્યૂહઃ ક્વાથઃ | ગણ્ડીરો મહાન્ કન્દપ્રાયઃ કાર્તિકેયપુરાદૌ ગિરિરાજભૂમિષુ પ્રસિદ્ધઃ | ચરકપાઠે તુ ગણ્ડીરાદિકં પિષ્ટ્વા કષાયે વિનયેત્ | ષડ્ગુણં દધિ ઘૃતાદિતિ || ૨૫ ||

Adhikarana baddhavarcasAdau visheShaH (26) · Śloka 26

બદ્ધવર્ચાંસિ ચાર્શાંસ્યુદાવર્તવદુપાચરેત્| ભિન્નવર્ચાંસિ ચાર્શાંસ્યતીસારવત્| અતિપ્રવૃત્તરક્તાનિ રક્તપિત્તાતિસારવત્| અશુદ્ધઞ્ચ કાલબલાપેક્ષી સ્રવદ્રુધિરમુપેક્ષેત| ઉભૌ ચ તત્રાનુબધ્યેતે શ્લેષ્માનિલો વા| તત્ર પિત્તશ્લેષ્મોલ્બણં પાચનદીપનદ્રવ્યૈરુપેક્ષયા ચ સંશોધ્ય શમયેત્| પિત્તાનિલોલ્બણમન્તર્બહિરૂર્ધ્વમધશ્ચ યથાગ્નિસ્નેહૈઃ| કેવલપિત્તોલ્બણમુષ્ણકાલે વિશેષતશ્ચ દુર્બલસ્ય સ્તમ્ભનૈઃ||૨૬||

ઉદાવર્તસ્યોપચારોઽત્રૈવ વક્ષ્યતે | અતિપ્રવર્ત્તમાનરક્તાન્યર્શાંસિ રક્તપિત્તવદ્રક્તાતિસારવચ્ચોપાચરેત્ | અશુદ્ધં સ્રવદ્રક્તમુપેક્ષેત ન સ્તમ્ભયેત્ | સુબોધમ્ | અન્તરિત્યાદીનાં સ્નેહૈરિતિ સમ્બન્ધઃ | અન્તઃપાનાદિના બહિરભ્યઙ્ગાદિના | ઊર્ધ્વમિતિ મુખેનાધ ઇતિ ગુદેન | કેવલેત્યાદિકં સ્તમ્ભનૈઃ |

Adhikarana shleShmolbaNe karma kuTajaprayogau, kuTajAvalehaH, kuTajAvalehaH ( aparaH ) (27) · Śloka 27

અથ શ્લેષ્મોલ્બણે કુટજત્વગ્વિશ્વભેષજક્વાથં પિબેત્| તણ્ડુલોદકેન વા કુટજત્વક્ફલાતિવિષારસાઞ્જનાનિ સક્ષૌદ્રાણિ| કુટજત્વક્પલશતમાર્દ્રં દિવ્યામ્બુના ક્વાથયેત્| મુક્તરસે ચ પૂતે તસ્મિન્ પાલિકાન્ સુશ્લક્ષ્ણપિષ્ટાન્ પ્રિયઙ્ગુસમઙ્ગામોચરસાન્ કુટજબીજત્રિપલઞ્ચ પ્રક્ષિપ્ય મૃદ્વગ્નિના પુનઃ સાધયેદાદર્વીલેપાત્| અયમવલેહશ્છગલીક્ષીરેણ પેયામણ્ડેન વા સહાજક્ષીરભુજઃ પ્રયુક્તો રક્તજાન્યર્શાંસ્યતીસારં રક્તપિત્તઞ્ચોર્ધ્વમધો વા પ્રવૃત્તમપહરતિ| કુટજત્વક્પલશતમુદકદ્રોણે અષ્ટભાગશેષં સાધયેત્| પરિસ્રાવ્ય તદુદકં કલ્કીકૃતૈર્વ્યોષરસાઞ્જનમોચરસમુસ્તાધાતકીફલબિલ્વશલાટુદાડિમશલાટુત્વક્સમઙ્ગાલોધ્રદ્વયૈઃ પલાશૈઃ પલૈશ્ચ કુટજત્વચો દશભિસ્તથા વિંશત્યા ઘૃતસ્ય ગુડસ્ય ચ ત્રિંશતા સંસૃષ્ટમધિશ્રયેત્| અથાવલેહતાં ગતમવતારિતં સપ્તાહમર્ધમાસં માસં વા ધાન્યમધ્યે સુગુપ્તં નિહિતમુપયુક્તમાશુ સર્વાર્શોગ્રહણીદોષશ્વાસકાસાનપોહતિ||૨૭||

અથેત્યાદિ સુબોધમ્ | વત્સકત્વગાદીનિ તણ્ડુલોદકેન સક્ષૌદ્રાણિ | કુટજાવલેહનં સુબોધમ્ | અતીસારમિતિ રક્તાતીસારમ્ | દ્વિતીયોઽપિ કુટજાવલેહઃ સુબોધઃ || ૨૭ ||

Adhikarana mocarasAdInAM pAnam (28) · Śloka 28

મોચરસસમઙ્ગાતિલલોધ્રચન્દનનીલોત્પલાનિ વા છાગપયસા પિબેત્| |૨૮|

Adhikarana shUle pAThAyogaH (28) · Śloka 28

| શૂલે તુ બિલ્વયવાનીનાગરરસાઞ્જનદુરાલભાવત્સકબીજાનામન્યતમેનાપિ યુક્તં પાઠાચૂર્ણં શૃતેન કોષ્ણેનામ્ભસા તક્રેણ વા| |૨૮|

Adhikarana shUle ghRutayogau (28) · Śloka 28

| શૂલે રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ચ લોધ્રધાતકીકુટજત્વગિન્દ્રયવકેસરનીલોત્પલકલ્કસિદ્ધં સર્પિર્દુગ્ધિકાનિદિગ્ધિકાકલ્કસિદ્ધં વા||૨૮||

| લોધ્રાદિસિદ્ધં સર્પિરિતિ | દુગ્ધિકાનિદિગ્ધિકાભ્યાં વા સિદ્ધં સર્પિઃ શૂલે રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ચ પિબેત્ || ૨૮ ||

Adhikarana vAtolbaNe raktArshasi visheShaH balAdiGRutam (29) · Śloka 29

વાતોલ્બણે તુ રક્તે બલાતિબલાબિલ્વત્રિફલાહસ્તિપિપ્પલીન્યગ્રોધકરઞ્જપત્રમધુકતિન્દુકોત્પલૈઃ કાર્ષિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થમજાક્ષીરે દશગુણે પચેત્| તત્ પરં રક્તાર્શોઘ્નમ્| |૨૯|

Adhikarana pAThAdikaM ghRutam (29) · Śloka 29

| પાઠાલોધ્રહ્રીબેરોત્પલચવ્યચન્દનસમઙ્ગાતિવિષાબિલ્વધાતકીમધુકદેવદારૂદાર્વીત્વઙ્મુસ્તામાંસીનાગરયવક્ષારચિત્રકકલ્કેન ચાઙ્ગેરીસ્વરસેન ચ સાધિતં સર્પિર્દોષત્રયઘ્નમર્શોઽતિસરપ્રવાહિકાબસ્ત્યાનાહગુદભ્રંશપિચ્છાસ્રુતિગ્રહણીપાણ્ડ્વામયજ્વરમૂત્રકૃચ્છ્રારોચકદુર્નામશૂલેષુ યોજ્યમ્| |૨૯|

Adhikarana balAdisarpiH (29) · Śloka 29

| બલાદાર્વ્યવાક્પુષ્પીગોક્ષુરકપૃશ્નિપર્ણીનામશ્વત્થોદુમ્બરન્યગ્રોધપ્લક્ષબદરીવેતસપ્રવાલાનાં ચ દ્વિપલોન્મિતાનાં કષાયેણ જીવન્તીકટુકાપઞ્ચકોલેન્દ્રયવદેવદારૂશાલ્મલીપુષ્પવીરાચન્દનાઞ્જનકટ્ફલમુસ્તશ્યામાસ્થિરાતિવિષાસઙ્ગાવ્યાઘ્રીમોચરસબિલ્વકમલોત્પલકિઞ્જલ્કાનાં ચાર્ધકર્ષોન્મિતાનાં કલ્કેન ચાઙ્ગેરીષુ નિષણ્ણકસ્વરસપ્રસ્થાભ્યાં ચ ઘૃતપ્રસ્થં પાયયેત્| તત્ સમાનં પૂર્વેણ||૨૯||

| બલાદિસર્પિઃ સુબોધમ્ || ૨૯ ||

Adhikarana raktastamBanopacArAH (30) · Śloka 30

રક્તસ્તમ્ભનાય ચ શીતાભ્યઙ્ગપ્રદેહસેકાવગાહાદીન્ પ્રયુઞ્જીત| તદશાન્તૌ યથોદિતાનિ ઘૃતાનિ કવોષ્ણાન્યવપીડકયોજનયા પાયયેત્| કવોષ્ણાનામેવ ચ ઘૃતતૈલક્ષીરરસકાનથવા સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્માંસરસૈર્ભોજયિત્વા ઘૃતમણ્ડેન કોષ્ણેનાનુવાસયેત્| શીતવીર્યદ્રવ્યસિદ્ધેન વા યથાસ્વં સ્નેહેન| શાલ્મલીપુષ્પયવાસકુશકાશમૂલન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાં દ્વિપલાંશાત્ ક્ષીરપ્રસ્થેન ત્રિગુણોદકેન સાધયિત્વા ક્ષીરાવશેષમવતારયેત્| સ નિર્યૂહઃ શાલ્મલીનિર્યાસસમઙ્ગાચન્દનોત્પલેન્દ્રયવપ્રિયઙ્ગુપદ્મકેસરકલ્કગર્ભો ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરોપેતઃ પિચ્છાબસ્તિર્ગુદભ્રંશપ્રવાહિકારક્તસ્રુતિજ્વરઘ્નઃ||૩૦||

રક્તસ્તમ્ભનાયેત્યાદ્યપિ સુબોધમ્ | અવપીડકસંજ્ઞં યોજનાદ્વયં રોગાનુત્પાદનીયે પૂર્વયુક્તમ્ | શીતવીર્યૈઃ | સિદ્ધેન યથાસ્વં દોષાપેક્ષયાન્યતમેન સ્નેહેનાનુવાસયેદિતિ સમ્બન્ધઃ | શાલ્મલીપુષ્પાદિના પિચ્છાબસ્તિઃ સુબોધઃ || ૩૦ ||

Adhikarana peyAyogAH (31) · Śloka 31

અપિ ચ- લાજૈઃ પેયા પીતા ચુક્રીકાકેસરોત્પલૈઃ સિદ્ધા| હન્યાશુ રક્તરોગં તથા બલાપૃશ્નિપર્ણીભ્યામ્| હ્રીબેરબિલ્વનાગરનિર્યૂહે સાધિતાં સનવનીતામ્| વૃક્ષામ્લદાડિમામ્લામમ્લીકામ્લાં સકોલામ્લામ્| ગૃઞ્જનકસુરસસિદ્ધાં દદ્યાદ્યમકેન ભર્જિતાં પેયામ્| રક્તાતિસારગ્રહણીપ્રવાહિકાશોફનિગ્રહણીમ્||૩૧||

લાજૈરિત્યાદિના પેયાઃ સુબોધાઃ | તથેતિ હરન્ત્યાશુ રક્તરોગમિત્યર્થઃ | હ્નીબેરાદિકષાયસાધિતાયાં સનવનીતાયાં પેયાયાં વૃક્ષામ્લાદીનામમ્લત્વે વિકલ્પઃ | ગૃઞ્જનકાદિપેયા રક્તાતીસારાદિનિગ્રહણી || ૩૧ ||

Adhikarana KaDayogAH (32) · Śloka 32

કાશ્મર્યામલકાનાં સકચ્છુરાણાં ખડાન્ ફલામ્લાંશ્ચ| ગૃઞ્જનકશાલ્મલીનાં દુગ્ધીકાચુક્રિકાણાં ચ| ન્યગ્રોધશૃઙ્ગિકાનાં ખડાંસ્તથા કોવિદારપુષ્પાણામ્| દધ્નઃ સરેણ સિદ્ધાન્ દદ્યાદ્રક્તે પ્રવૃત્તેઽપિ||૩૨||

કાશ્મર્યાદિવિહિતાનાં ખડાનાં ફલામ્લાનાં પ્રયોગઃ | ખડઃ ફલયૂષઃ || ૩૨ ||

Adhikarana shAlyAdiBojanam (33) · Śloka 33

સિદ્ધં પલાણ્ડુશાકં તક્રેણોપોદકાં સબદરાઞ્ચ| રુધિરસ્રુતૌ પ્રદદ્યાન્મસૂરસૂપં સતક્રામ્લમ્| પયસા શૃતેન યૂષૈઃ સતીનમુદ્ગાઢકીમસૂરાણામ્| ભોજનમદ્યાદમ્લૈઃ શાલિશ્યામાકકોદ્રવજમ્| શશહરિણલાવમાંસૈઃ સકપિઞ્જલયોગકૈઃ સુસિદ્ધૈશ્ચ| શાલીનદ્યાન્મધુરૈરમ્લૈરીષત્સમરિચૈર્વા||૩૩||

શાલ્યાદિકં ભોજનં પયસા શૃતેનાદ્યાત્ | સતીનાદીનાં વા યૂષૈઃ શશાદીનાં માંસૈઃ સુસિદ્ધૈઃ શાલીનદ્યાત્ || ૩૩ ||

Adhikarana atisrAviShu dakSharasAdInAM prayogaH (34) · Śloka 34

દક્ષશિખિતિત્તિરસૈર્દ્વિકકુલ્લોપાકજૈશ્ચ મધુરામ્લૈઃ| અદ્યાદ્રસૈરતિવહેષ્વર્શઃ સ્વનિલોલ્બણશરીરઃ| છગલીપયઃ પ્રયુક્તં નિહન્તિ રક્તં સવાસ્તુકરસશ્ચ| ધન્વવિહગમૃગાણાં રસો નિરમ્લઃ કદમ્લો વા| રસખડશાકયવાગૂઘૃતયુક્તઃ કેવલોઽથવા જયતિ| રક્તમતિવર્તમાનં શૃતં ચ પલાણ્ડુરુપયુક્તઃ| છાગાન્તરાધિતરુણં સરુધિરમુપસાધિતં બહુપલાણ્ડુ||૩૪||

અતિવહેષ્વર્શઃસુ દ્વિકકુલ્લોપાકજૈ સસૈર્મધુરામ્લૈરદ્યાદનિલોલ્બણશરીરઃ સન્ | સુબોધમ્ | દ્વિકકુદુષ્ટ્રઃ | લોપાકો લોમધુનઃ | વિહઙ્ગાનાં મૃગાણાં ચ રસો નિરમ્લ ઈષદમ્લો વા રક્તં નિહન્તિ | કિમ્ભૂતઃ પલાણ્ડુરત આહ-રસખડાદિભિર્યુક્તઃ કેવલો વા સુબોધમ્ || ૩૪ ||

Adhikarana viTshoNitasa~gkShaye visheShaH (35) · Śloka 35

વ્યત્યાસાન્મધુરામ્લં વિટ્શોણિતસઙ્ક્ષયે યોજ્યમ્| નવનીતતિલાભ્યાસાત્ કેશરનવનીતશર્કરાભ્યાસાત્| દધિસરમથિતાભ્યાસાદ્ગુદજાઃ શામ્યન્તિ રક્તવહાઃ| નવનીતઘૃતં છાગં સપયોમાંસં સષષ્ટિકઃ શાલિઃ| તરુણશ્ચ સુરામણ્ડસ્તરુણીવ સુરા જયત્યસ્રમ્| પ્રાયેણ વાતબહુલાન્યર્શાંસિ ભવત્યતિસ્રુતે રક્તે| દૃષ્ટેઽપિ હિ કફપિત્તે તસ્માદનિલોઽધિકં જેયઃ| દૃષ્ટ્વા શોણિતપિત્તં પ્રબલં કફવાતરૂપમલ્પઞ્ચ| શીતાઃ ક્રિયાઃ પ્રયોજ્યા યથેરિતાઃ પિત્તરોગેષુ||૩૫||

વ્યત્યાસઃ પર્યાયકરણમ્ | નવનીતેત્યાદિ સુબોધમ્ | પિત્તરોગાઃ સર્વ એવ જ્વરાદયઃ || ૩૫ ||

Adhikarana udAvartacikitsA (36) · Śloka 36

ઉદાવર્તે તુ દોષવિલયનાય શીતજ્વરઘ્નતૈલાભ્યક્તસ્વિન્નસ્ય શ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલીનિકુમ્ભનીલિનીચૂર્ણં ગોમૂત્રપરિપીતં દ્વિગુણલવણગુડેન કરાઙ્ગુષ્ઠાકારાં વર્તિં કૃત્વા ઘૃતાભ્યક્તગુદસ્ય ગુદે વાતવિણ્મૂત્રાનુલોમનાર્થં નિદધ્યાત્| પિપ્પલીમદનફલસર્ષપાગારધૂમૈર્વા સમૂત્રગુડૈઃ| તુમ્બીકરઘાટકણાસિદ્ધાર્થકસૈન્ધવજીમૂતકૈર્વા એતેષામેવ વા ચૂર્ણં નાડ્યા પ્રધમેત્| તદ્વિઘાતે ત્વાનુલોમિકૌષધતૈલમૂત્રામ્લલવણક્ષારયુક્તં સુતીક્ષ્ણમાસ્થાપનં દદ્યાત્||૩૬||

ઉદાવર્ત ઇત્યાદિનોદાવર્તચિકિત્સા | શીતજ્વરનાશનૈસ્તૈલૈર્યોઽભ્યક્તઃ | પશ્ચાચ્ચ સ્વિન્નસ્તસ્ય ગોમૂત્રપરિપીતં ગોમૂત્રં દત્વા પુનઃ પુનઃ શોષિતમ્ | પિપ્પલ્યાદિભિઃ | સમૂત્રગુડૈર્વા | નાડ્યા વિધમેત્ ગુદ ઇતિ પ્રકરણાલ્લભ્યતે | તદ્વિઘાતે વર્ત્યા મલસ્યાપ્રવૃત્તાવમ્લાનિ કાઞ્જિકાદીનિ || ૩૬ ||

Adhikarana kalyANakakShAraH (37) · Śloka 37

ત્રિફલાત્રિકટુત્રિલવણદન્તીચિત્રકભલ્લાતકાનિ જર્જરિતાનિ સસ્નેહમૂત્રાણિ શરાવદ્વયકોષ્ઠે મૃલ્લિપ્તે ગોમયાગ્નિના વિપચેત્| સ કલ્યાણકાખ્યઃ ક્ષારઃ ક્ષીરમાંસરસાશિના ઘૃતેન પીતોઽન્નપાને વા પ્રણીતોઽર્શોગુલ્મપાણ્ડુહૃદ્રોગોદાવર્તગ્રહણીમૂત્રવિબન્ધાશ્મરીકૃમિશ્વયથુહિધ્માશ્વાસકાસશૂલાનાહપ્લીહમેહાપહઃ||૩૭||

ત્રિફલાદિકસ્ય ક્ષારઃ કલ્યાણકાખ્યઃ સુબોધઃ || ૩૭ ||

Adhikarana vairecanikakShAraH (38) · Śloka 38

વૈરેચનિકમૂત્રફલાનિ સહિંસ્રાર્કમૂલદશમૂલગુડાદ્વીપિદ્વિપુનર્નવાનિ સર્વૈશ્ચ તુલ્યાનિ પઞ્ચલવણાનિ ક્ષારઃ પુર્વવત્ કૃતઃ કાઙ્કાયનોક્તોઽધિકગુણઃ પૂર્વસ્માત્||૩૮||

વિરેચનૌષધાદીનાં ક્ષારઃ સુબોધઃ | કાઙ્કાયનનામ્ના મુનિના ઉક્તઃ ||૩૮||

Adhikarana hi~ggvAdimahAkShAraH (39) · Śloka 39

હિઙ્ગુપાઠાત્ર્યૂષણત્રિફલાકટભીબિલ્વમધયાયોરજઃ કટુકાપઞ્ચકોલકમુસ્તકુષ્ઠક્ષારદ્વયમુષ્કકમધુકોગ્રગન્ધાવિડઙ્ગમૂર્વાજમોદેન્દ્રયવગુડૂચીદેવદારૂણિ કાર્ષિકાણિ| પૃથક્પલાંશાનિ પઞ્ચલવણાન્યૈકધ્યમાપોથ્ય ઘૃતતૈલકુડવેન દધિકુડવેન ચ સંયોજ્ય કલ્યાણકવિધિના દગ્ધો મહાક્ષારસ્તત્તુલ્યઃ| સર્વગરવિષનિબર્હણશ્ચ| પ્રાગ્ભક્તં વા વિતરેત્ ઘૃતગુડયવક્ષારાન્||૩૯||

હિઙ્ગ્વાદિકો મહાક્ષારઃ સુબોધઃ | આપોથ્ય જર્જરીકૃત્ય સુબોધમ્ || ૩૯ ||

Adhikarana BojanaM pAna~jca (40) · Śloka 40

દાડિમરસં વા સયવાનીપાઠામહૌષધલવણગુડતક્રમ્| યમકસ્નેહભૃષ્ટાન્ વા સક્તુયુક્તાન્ કરઞ્જપ્રસવાન્| દધિદાડિમામ્લબદરતિન્તિણીકમાતુલુઙ્ગલવણસુરાં યમકસંસ્કૃતામ્| ત્રિવૃદ્દન્તીગુડચિત્રકચાઙ્ગેરીબાલમુલકલોણીકાસુવર્ચલોપોદકાચઞ્ચુપર્ણીવીરાવાસ્તુકપલ્લવાસ્તથા દક્ષશિખિશ્વાવિડ્ગોધામાર્જારષ્ટ્રલોપાકકૂર્મશલ્યકમાંસાન્ માંસરસાન્ યવપ્રાયં ચાન્નં ભોજનાર્થે| પાનાર્થે તુ સપિપ્પલીચૂર્ણં ગૌડમચ્છસુરાં સલવણાનાસવાંશ્ચ દીપનીયવાતહરાનારનાલં મસ્તુ વા સંસ્કૃતમ્||૪૦||

યવાન્યાદિભિસ્તક્રાન્તૈર્યુક્તો દાડિમરસઃ | કરઞ્જપ્રસવઃ કરઞ્જપત્રાઙ્કુરઃ | દધ્યાદ્યન્યતમેન સંસ્કૃતાન્ ત્રિવૃતાદ્યન્યતમપલ્લવાન્ | દક્ષાદિમાંસાન્ માંસરસાન્યવભૂયિષ્ઠં ચાન્નમુદાવર્તિનો ભોજનાર્થે શસ્તમ્ | પાનાર્થ ઇત્યાદિ સુબોધમ્ || ૪૦ ||

Adhikarana anubandhe cikitsA (41) · Śloka 41

અનુબન્ધે તુ ભૂયો મદિરામસ્તુમૂત્રયુક્તં વિરેકમ્| સપિપ્પલીં વા ઘૃતભૃષ્ટાં સગુડાં હરીતકીં સકુમ્ભનિકુમ્ભાં વા| દ્વિવિધોપક્રમણીયોદિતાન્ વા તર્પણપ્રયોગાન્| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં વા ત્રિફલારસાનુવિદધમ્| અભયામલકવિડઙ્ગાન્ વા સમત્રિવૃતાન્ સગુડાન્ માણિભદ્રકાખ્યાન્| મિશ્રકસ્નેહં સુકુમારકં નીલિનીઘૃતં વા કલ્પોદિતાનિ વા વિરેચનાન્યવચારયેત્ ગુદાશ્રયે હિ દોષેઽપહૃતે વ્યાધયોઽપિ તજ્જાઃ પ્રશામ્યન્તિ||૪૧||

અનુબન્ધોઽનન્તરોક્તયા ચિકિત્સયાઽનુપશમઃ | દન્ત્યા વા દ્રવન્ત્યા વા | પિપ્પલીભિર્વા સહ હરીતકીઘૃતેન ભૃષ્ટા વિરેકે શસ્યતે | તર્પણપ્રયોગઃ સક્તુપ્રયોગઃ સમત્રિવૃતં અભયાદીનામેકમ્ | માણિભદ્રવટકાન્ કુષ્ઠચિકિત્સિતે વક્ષ્યમાણાન્ સગુડાનવચારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ | મિશ્રકસ્નેહો ગુલ્મે વક્ષ્યતે | ગુદાશ્રય ઇત્યાદિના વિરેચનપ્રયોગે હેતુમાહ || ૪૧ ||

Adhikarana rUkShajeShu shUlAdiShUpakramaH (42) · Śloka 42

રૂક્ષતયા ચ વિડ્વાતવિબન્ધેન શૂલોદાવર્તસમ્ભવઃ| તસ્માત્તત્રાશુતરં સ્નેહનમનુવાસનં વિદધ્યાત્| પિપ્પલીમદનબિલ્વવચામધુકશતપુષ્પાશઠીકુષ્ઠપુષ્કરમૂલદ્વીપિદેવદારુભિઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈર્દ્વિગુણપયસ્તૈલં સિદ્ધમર્શોગુદભ્રંશયોનિશૂલવઙ્ક્ષણાનાહગુદશોફોત્થાનપ્રવાહિકાપિચ્છાસ્રાવોરૂકટીપૃષ્ઠદૌર્બલ્યવૈવર્ણ્યમૂત્રકૃચ્છ્રનિષૂદનં વાતમૂત્રશકૃત્પિત્તશ્લેષ્માનુલોમકરં ચ| વાતાનુલોમ્યે હિ સતિ ધ્રુવમનલો યાતિ દીપ્તિમર્શાંસિ ચાતઃ સઙ્કોચમિતિ||૪૨||

ઉદાવર્તસ્ય શૂલસ્ય ચ રૂક્ષતયા યો વિડ્વાતવિબન્ધસ્તેન સમ્ભવો યતસ્તતઃ શીઘ્રતરં સ્નેહનમનુવાસનં વિદધ્યાત્ | પિપ્પલ્યાદિકલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન | તૈલાદ્ દ્વિગુણં ક્ષીરમ્ | વાતાનુલોમ્યેત્યાદિનાન્યેષામપ્યાનુલોમ્યકરણાત્ પ્રયોગમનુશાસ્તિ || ૪૨ ||

Adhikarana saMkShepataH upakramAdik (43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- અર્શાંસિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિલેપાભ્યઙ્ગૈરુપાચરેત્| દૃશ્યાન્યદૃશ્યાનિ પુનઃ સદાઽન્તઃપરિમાર્જનૈઃ| અલ્પકાલોત્થિતેષ્વલ્પલિઙ્ગદોષેષુ ચૌષધમ્| નાત્યુચ્છ્રિતેષુ મૃદુષુ ક્ષારોઽસ્રસ્રુતિમત્સુ ચ| ઉચ્છ્રિતેષ્વલ્પમૂલેષુ શસ્તં શસ્ત્રં કુનામસુ| યુક્તેષુ સ્થૈર્યકાઠિન્યકાર્કશ્યૈઃ શસ્ત્રપાવકૌ| યોજ્યો મહત્સુ વા ક્ષારઃ પાટયિત્વા વિકુટ્ય વા| સૂચીકૂર્ચેન તદ્વચ્ચ બડિશં તેષુ શસ્ત્રકમ્||૪૩||

દૃશ્યાન્યર્શાંસિ શસ્ત્રૈરુપાચરેત્ | અદૃશ્યાન્યન્તઃપરિમાર્જનૈર્વમનાદિભિઃ | અલ્પકાલોત્થિતત્વાદિકયુક્તેષુ કુનામસ્વર્શઃસુ ઔષધમ્ | નાત્યુચ્છ્રિતત્વાદિયુક્તેષુ ક્ષારઃ | ઉચ્છ્રિતત્વાદિયુક્તેષુ શસ્ત્રમ્ | સ્થૈર્યાદિયુક્તેષુ શસ્ત્રપાવકૌ યોજ્યૌ | મહત્સુ ચ યદા ક્ષારો યોજ્યસ્તદા વિપાટ્ય સૂચીકૂર્ચેન વિકુટ્ય વા || ૪૩ ||

Adhikarana yantradoShAsteShAM parihAryatvam (44) · Śloka 44

અતિસ્થૂલાદિદીર્ઘે તુ યન્ત્રકે મર્મઘટ્ટનમ્| અણુચ્છિદ્રે મહદ્રૂપમેકદેશેઽવશિષ્યતે| અતિચ્છિદ્રેઽધિકં રૂપાદવતીર્ણં પ્રવાહણાત્| સ્થૂલાન્ત્રમપિ હિંસ્યાચ્ચ યથોક્તં યોજયેદતઃ||૪૪||

અતિસ્થૂલેત્યાદિના યન્ત્રદોષા ઉચ્યન્તે | મર્મણો ગુદસ્ય ઘટ્ટનમ્ | અણુચ્છિદ્રે યન્ત્રમહતોઽર્શસ એકદેશોઽવશિષ્યતે ન દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ | અતિચ્છિદ્રે પુનઃ પ્રવાહણાત્ પ્રેરણાદ્રૂપાદર્શસોઽધિકમપ્યવતીર્ણં યતો ભવત્યતસ્તદ્યન્ત્રં સ્થૂલાન્ત્રમપિ હિંસ્યાદતો યથોક્તં યન્ત્રં શીલયેત્ || ૪૪ ||

Adhikarana arshassu sadA hitadravyANi (45) · Śloka 45

શુષ્કેષુ ભલ્લાતકમગ્ર્યમુક્તમ્ભૈષજ્યમાર્દ્રેષુ તુ વત્સકત્વક્| સર્વેષુ સર્વર્તુષુ કાલશેયમર્શસ્સુ બલ્યઞ્ચ મલાપહઞ્ચ| ભિત્વા વિબન્ધાનનુલોમનાય યન્મારુતસ્યાગ્નિબલાય યચ્ચ| તદન્નપાનૌષધમર્શસેન સેવ્યં વિવર્જ્યં વિપરીતમસ્માત્||૪૫||

શુષ્કેષ્વિત્યાદિ સુબોધમ્ | કાલશેયં તક્રમ્ | વિબન્ધાન્ ભિત્વા યદનુલોમનાયાન્નપાનૌષધં સ્યાત્તત્ સેવ્યમ્ | તદ્વિપરીતં વર્જ્યમ્ ||૪૫||

Adhikarana arshAdInAM parasparanidAnabhUtatvam (46-47) · Śloka 47

અર્શોઽતિસારગ્રહણીવિકારાઃ પ્રાયેણ ચાન્યોન્યનિદાનભૂતાઃ| સન્નેઽનલે સન્તિ ન સન્તિ દીપ્તે રક્ષેદતસ્તેષુ વિશેષતોઽગ્નિમ્||૪૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાનેઽર્શસાં ચિકિત્સિતન્નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૪૭||

અર્શઃપ્રભૃતયઃ પરસ્પરેણ નિદાનભૂતાઃ | રોગશ્ચ રોગસ્ય હેતુર્ભવતીત્યુક્તમ્ | તે ચ સર્વે મન્દેઽગ્નૌ યતો ભવન્ત્યતો વિશેષતોઽગ્નિં રક્ષેદિતિ || ૪૬ || ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને દશમોઽધ્યાયઃ