Adhikarana athA~arshasA~jcikitsitannAma dashamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'rśasāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽर्शसां चिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptānāmarśasāṁ cikitsāpradarśanārthamadhyāya ārabhyatē ||1||
Adhikarana utpIDya dahanam (2) · Śloka 2
atha khalu balavantamarśōbhirupadrutaṁ yathārhasnēhōpasnigdhasvinnamanilavēdanāvr̥ddhiśamanārthaṁ snigdhamuṣṇamalpamannaṁ dravaprāyaṁ bhuktavantaṁ śuciṁ kr̥tasvastyayanaṁ muktaviṇmūtramavyathaṁ samē śucau viviktē dēśē sādhāraṇē vyabhrē kālēśayyāyāṁ samē phalakē vā pratyādityagudamanyasyōtsaṅgē niṣaṇṇaparva- kāyamuttānamunnatakaṭīdēśaṁ yantraṇaśāṭakēna parikṣiptagrīvāsakthisandhimalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigr̥hītaṁ kr̥tvā tatō'smai ghr̥tābhyaktagudāya ghr̥tābhyaktaṁ yantramr̥jvanusukhaṁ śanaiḥ pāyau praṇidadhyāt| pravāhaṇapraviṣṭaṁ cārśō'bhi- vīkṣya picuplōtakayōranyatarēṇāvaguṇṭhitayā śalākayōtpīḍya yathōktavidhinā'gnikṣārābhyāmupācarētsamyaṅnirvāpayēcca||2||
अथ खलु बलवन्तमर्शोभिरुपद्रुतं यथार्हस्नेहोपस्निग्धस्विन्नमनिलवेदनावृद्धिशमनार्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तं शुचिं कृतस्वस्त्ययनं मुक्तविण्मूत्रमव्यथं समे शुचौ विविक्ते देशे साधारणे व्यभ्रे कालेशय्यायां समे फलके वा प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्सङ्गे निषण्णपर्व- कायमुत्तानमुन्नतकटीदेशं यन्त्रणशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिसन्धिमलज्जार्हैराप्तपरिचारकैः सुपरिगृहीतं कृत्वा ततोऽस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुसुखं शनैः पायौ प्रणिदध्यात्| प्रवाहणप्रविष्टं चार्शोऽभि- वीक्ष्य पिचुप्लोतकयोरन्यतरेणावगुण्ठितया शलाकयोत्पीड्य यथोक्तविधिनाऽग्निक्षाराभ्यामुपाचरेत्सम्यङ्निर्वापयेच्च||२||
🔊 Audio coming soon
athētyādi gadyaṁ saṅkīrṇavastusukhāvabōdhāya | balavantamityabalasya kṣārapratiṣēdhapradarśanam | yathārhasnēhō dōṣādyapēkṣayā | pratyādityagudamādityābhimukhamupaviṣṭaṁ santamuttānaṁ niṣaṇṇasya grīvāṁ sakthinī caikēna yantraṇaśāṭakēna parivēṣṭitam | sarvaṁ subōdhatvānna vyākhyāyatē | anusukhaṁ sukhānuguṇyēna yantrakamubhayapārśvacchidraṁ yantravidhāvuktam | pravāhaṇēna tasmin yantrē pārśvacchidrēṇa praviṣṭamarśō'bhisamīkṣya dahēditi sambandhaḥ | picuḥ kārpāsalēśaḥ | prōtakaścailakhaṇḍam | yathōktēna sūtrasthānapradarśitēna vidhinā | nirvāpayēt saṁśamayēt | agnidagdhāni snigdhaśītēna | kṣāradagdhānyamlēna || 2 ||
Adhikarana saMsthAnaBedAnusAraM vidhiBedaH (3) · Śloka 3
mahānti prāṇavataśchitvā dahēt| chatrākārāṇyūrdhvavistr̥tāni kṣārasūtrēṇa baddhvā||3||
महान्ति प्राणवतश्छित्वा दहेत्| छत्राकाराण्यूर्ध्वविस्तृतानि क्षारसूत्रेण बद्ध्वा||३||
🔊 Audio coming soon
mahāntyarśāṁsi prāṇavataḥ puruṣasya prathamaṁ śastrēṇa chindyāttatō dahēt | kṣāraliptasūtrēṇa badhyāditi sambandhaḥ || 3 ||
Adhikarana dAhottaraM karma (4) · Śloka 4
tatō yantramapanīyōtthāpyāturaṁ svabhyaktagudajaghanavaṅkṣaṇaṁ yathākālamuṣṇōdakakōṣṭhē'vagāhayēt| tatō nivātamagāraṁ pravēśyācārikamupadiśēt||4||
ततो यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरं स्वभ्यक्तगुदजघनवङ्क्षणं यथाकालमुष्णोदककोष्ठेऽवगाहयेत्| ततो निवातमगारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
tata iti dagdhēṣvarśaḥsu śītē kālē uṣṇēnōṣṇē śītēnōdakēna| kōṣṭhō jalādhāraḥ| tata ityavagāhanasya paścāt| ācārikamuṣṇōdakōpacārī syādityādi||4||
Adhikarana dahanavikalpAH (5) · Śloka 5
sāvaśēṣaṁ punardahēt| ēvaṁ saptarātrāt saptarātrādēkaikamupakramēt| bahuṣu tu prāgdakṣiṇaṁ tatō vāmaṁ vāmātpr̥ṣṭhāgrajam| ēkāhāttu sarvāṇi dahatō'tiyōgōktō dōṣaḥ| tatra śuṣkāṇyagninā kṣārēṇa vā sādhayēt| kṣārēṇaiva mr̥dunā''rdrāṇi| ēṣa sarvapradēśēṣvarśasāṁ dahanavikalpaḥ| tr̥tīyē tu gudabalau pratyākhyāyōpacarēnna vētyēkē||5||
सावशेषं पुनर्दहेत्| एवं सप्तरात्रात् सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत्| बहुषु तु प्राग्दक्षिणं ततो वामं वामात्पृष्ठाग्रजम्| एकाहात्तु सर्वाणि दहतोऽतियोगोक्तो दोषः| तत्र शुष्काण्यग्निना क्षारेण वा साधयेत्| क्षारेणैव मृदुनाऽऽर्द्राणि| एष सर्वप्रदेशेष्वर्शसां दहनविकल्पः| तृतीये तु गुदबलौ प्रत्याख़्यायोपचरेन्न वेत्येके||५||
🔊 Audio coming soon
sāvaśēṣamarśaḥ| vāmādanu pr̥ṣṭhajaṁ tata agrajam| agnikṣārayōratiyōgaḥ sūtrōktaḥ| mr̥duḥ kṣāraḥ sūtrōktaḥ| sarvapradēṣu nāsākarṇādiṣu| tr̥tīyā balī pravāhiṇī| ēkē ācāryā nōpacarēdityāhuḥ||5||
Adhikarana samyagdAhAdilakShaNAni (6) · Śloka 6
atha samyagdagdhē vātānulōmyamannābhiruciragnērdīptirlāghavamindriyaprasādō yathōktōpadravanivr̥ttirbalavarṇōpapattiśca| asamyagdāhē tu kṣāragnikarmaṇōrvidhimīkṣēta||6||
अथ सम्यग्दग्धे वातानुलोम्यमन्नाभिरुचिरग्नेर्दीप्तिर्लाघवमिन्द्रियप्रसादो यथोक्तोपद्रवनिवृत्तिर्बलवर्णोपपत्तिश्च| असम्यग्दाहे तु क्षारग्निकर्मणोर्विधिमीक्षेत||६||
🔊 Audio coming soon
vātānulōmyādi samyagyōgalakṣaṇam | upadravāḥ kāsapipāsādayaḥ | asamyagdāhō hīnādilakṣaṇaḥ sūtrasthānāt jñātavyaḥ |
Adhikarana bastivedanAdyupadravANAM cikitsA (7) · Śloka 7
bastivēdanāyāṁ kuṣṭhaśatapuṣpādēvadārūsurabhipunarnavāgarukalkēna nābhēradhaḥ sarvamālimpēt| mūtrapurīṣapratīghātē varaṇālambusairaṇḍapunarnavāśvadaṁṣṭrāsurabhīsuṣavīkaṣāyaṁ sukhōṣṇaṁ svabhyaktapr̥ṣṭhakaṭīvaṁkṣaṇagudasya pariṣēkē'vagāhē vā yōjayēt| kṣīraṁ sasnēhaṁ tailamēva vā| dagdhēṣu cārśaḥ su śakr̥t chaithilyārthaṁ trivr̥dvāstukōpōdakācañcuparṇīśākayukta- mannamaśnīyāt||7||
बस्तिवेदनायां कुष्ठशतपुष्पादेवदारूसुरभिपुनर्नवागरुकल्केन नाभेरधः सर्वमालिम्पेत्| मूत्रपुरीषप्रतीघाते वरणालम्बुसैरण्डपुनर्नवाश्वदंष्ट्रासुरभीसुषवीकषायं सुखोष्णं स्वभ्यक्तपृष्ठकटीवंक्षणगुदस्य परिषेकेऽवगाहे वा योजयेत्| क्षीरं सस्नेहं तैलमेव वा| दग्धेषु चार्शः सु शकृत् छैथिल्यार्थं त्रिवृद्वास्तुकोपोदकाचञ्चुपर्णीशाकयुक्त- मन्नमश्नीयात्||७||
🔊 Audio coming soon
bastivēdanāyāṁ kuṣṭhādikalkēna nābhēradhō lēpaḥ | surabhirgandhasurā | subōdham || 7 ||
Adhikarana sArvadaihikI cikitsA (8) · Śloka 8
anilānalarakṣaṇōttējanārthaṁ dēhapuṣṭayē ca snēhādīn samyagāsēvēta| saṁśōdhanāḥ pralēpādyāḥ kaṣāyāstailayuktayaḥ| vraṇādhikāramālōcya yōktavyā hatanāmasu||8||
अनिलानलरक्षणोत्तेजनार्थं देहपुष्टये च स्नेहादीन् सम्यगासेवेत| संशोधनाः प्रलेपाद्याः कषायास्तैलयुक्तयः| व्रणाधिकारमालोच्य योक्तव्या हतनामसु||८||
🔊 Audio coming soon
anilasya rakṣārthaṁ kōpāt | agnēruttējanārtham | saṁśōdhanādikaṁ vraṇapratiṣēdhōktaprakārēṇa yathāyōgyaṁ prayuñjīta | hatanāma durnāma |
Adhikarana anavacaraNIyashastrakShArAgneH karma (9) · Śloka 9
athānavacāraṇīyaśastrakṣārāgnērvātakaphōlbaṇāni dōṣasampūrṇatvānnirgatāni sastambhakaṇḍūśōphaśūlāni kṣāracitrakakuṣṭhabilvamūlakasiddhēna tailēna vā kr̥ṣṇāhibiḍālauṣṭhajalaukaḥ sūkaravasābhirvābhyajya piṇḍēna svēdayēd dravasvēdēna vā| dhūpayēcca saghr̥taśamī patrārkamūlamānuṣakēśāhinirmōkabiḍālacarmabhiḥ| kuñjaravarāhavr̥ṣaśakr̥tsaktusarjarasairvā| surasābr̥hatīpippalyaśvagandhābhirvā saghr̥tābhiḥ| ariṣṭaśigrupatrakulatthavacābhirvā| pradihyāccasnuhīkṣīrayuktēna haridrācūrṇēna| gōmūtrapiṣṭairvā kukkuṭaśakr̥nniśāpippalīguñjāmūlaiḥ| gōpittapiṣṭābhirvā dantīcitrakasuvarcikābhiḥ| sudhākṣīrapiṣṭairvā guḍakr̥ṣṇāsaindhavakuṣṭhaśirīṣabījaiḥ| tadvacca gajāsthitutthabhallātakalāṅgalīkulīraśr̥ṅgīvacābhayāhiṅgukuṣṭhabilvaśigrumūlakabījanimbāśvamārapatrapīlumūlaiḥ bastamūtrapiṣṭairvā sudhākāṇḍārkakṣīratumbaprasavakarañjaiḥ| pippalyādibhirvānuvāsānadravyaiḥ| ēbhirhi pradigdhānyarśāṁsi duṣṭamasr̥ksañcitaṁ picchāṁ ca vimucya praśāmyanti| ēbhiśca tailānyabhyaṅgārthamupakalpayēt||9||
अथानवचारणीयशस्त्रक्षाराग्नेर्वातकफोल्बणानि दोषसम्पूर्णत्वान्निर्गतानि सस्तम्भकण्डूशोफशूलानि क्षारचित्रककुष्ठबिल्वमूलकसिद्धेन तैलेन वा कृष्णाहिबिडालौष्ठजलौकः सूकरवसाभिर्वाभ्यज्य पिण्डेन स्वेदयेद् द्रवस्वेदेन वा| धूपयेच्च सघृतशमी पत्रार्कमूलमानुषकेशाहिनिर्मोकबिडालचर्मभिः| कुञ्जरवराहवृषशकृत्सक्तुसर्जरसैर्वा| सुरसाबृहतीपिप्पल्यश्वगन्धाभिर्वा सघृताभिः| अरिष्टशिग्रुपत्रकुलत्थवचाभिर्वा| प्रदिह्याच्चस्नुहीक्षीरयुक्तेन हरिद्राचूर्णेन| गोमूत्रपिष्टैर्वा कुक्कुटशकृन्निशापिप्पलीगुञ्जामूलैः| गोपित्तपिष्टाभिर्वा दन्तीचित्रकसुवर्चिकाभिः| सुधाक्षीरपिष्टैर्वा गुडकृष्णासैन्धवकुष्ठशिरीषबीजैः| तद्वच्च गजास्थितुत्थभल्लातकलाङ्गलीकुलीरशृङ्गीवचाभयाहिङ्गुकुष्ठबिल्वशिग्रुमूलकबीजनिम्बाश्वमारपत्रपीलुमूलैः बस्तमूत्रपिष्टैर्वा सुधाकाण्डार्कक्षीरतुम्बप्रसवकरञ्जैः| पिप्पल्यादिभिर्वानुवासानद्रव्यैः| एभिर्हि प्रदिग्धान्यर्शांसि दुष्टमसृक्सञ्चितं पिच्छां च विमुच्य प्रशाम्यन्ति| एभिश्च तैलान्यभ्यङ्गार्थमुपकल्पयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
athērtyādi subōdham | piṇḍasvēdaḥ sūtrē pradarśitaḥ | tadvad dravasvēdaḥ | subōdham | haridrācūrṇasnuhīkṣīrābhyāṁ pradēhaḥ | gajāsthiprabhr̥tīni sudhākṣīrēṇa piṣṭāni | guḍā sudhā picchā maṇḍaprāyam | ēbhiriti guḍakr̥ṣṇāsaindhavādibhiryathālābham || 9 ||
Adhikarana kAsIsAditailam (10) · Śloka 10
tathā kāsīsasaindhavālapippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgavidārīlāṅgalīkaravīrārdrakasvarṇakṣīrīdantīcitrakālarkasudhāpayōbhistailañcaturguṇamūtravipakvamapradūṣayadgudamabhyaṅgāt kṣāravadarśāṁsi śātayati||10||
तथा कासीससैन्धवालपिप्पलीकुष्ठशुण्ठीविडङ्गविदारीलाङ्गलीकरवीरार्द्रकस्वर्णक्षीरीदन्तीचित्रकालर्कसुधापयोभिस्तैलञ्चतुर्गुणमूत्रविपक्वमप्रदूषयद्गुदमभ्यङ्गात् क्षारवदर्शांसि शातयति||१०||
🔊 Audio coming soon
kāsīsādīnāṁ snēhāccaturthāṁśatvam | lāṅgalī garbhapātanī |
Adhikarana aBya~ggAdinA~arshaHshAtanam (11) · Śloka 11
tailābhyaktaṁ vā pāyupradēśaṁ pakvēṣṭakāśakalaistīkṣṇakōṭibhiragnivarṇairmahiṣīmūtranirvāpitairniṣpīḍayan dvikālaṁ saptadināni svēdayēt| anantarañca yathōktēnāvagāhanēna| tatō gatē saptarātrē pūjīkarañjapallavakalkēna sasaindhavēna snuhīpayasā vartiṁ kr̥tvā nātiśuṣkāṁ gudō vidadhyāt| kr̥taviṇmūtraṁ cāvagāhē sthāpayēt| prātaḥ sāyaṁ caiṣa vidhiḥ pratyahamēkāntaraṁ vā yāvat trirātram| tatō dēvadālīkṣāraharītakīḥ śīlayēt| ēvamarśāṁsi śīryantē||11||
तैलाभ्यक्तं वा पायुप्रदेशं पक्वेष्टकाशकलैस्तीक्ष्णकोटिभिरग्निवर्णैर्महिषीमूत्रनिर्वापितैर्निष्पीडयन् द्विकालं सप्तदिनानि स्वेदयेत्| अनन्तरञ्च यथोक्तेनावगाहनेन| ततो गते सप्तरात्रे पूजीकरञ्जपल्लवकल्केन ससैन्धवेन स्नुहीपयसा वर्तिं कृत्वा नातिशुष्कां गुदो विदध्यात्| कृतविण्मूत्रं चावगाहे स्थापयेत्| प्रातः सायं चैष विधिः प्रत्यहमेकान्तरं वा यावत् त्रिरात्रम्| ततो देवदालीक्षारहरीतकीः शीलयेत्| एवमर्शांसि शीर्यन्ते||११||
🔊 Audio coming soon
dvikālamēva mahiṣīmūtranirvāpaṇāduṣṇaiḥ || 11 ||
Adhikarana harItakIpAkavidhiH (12) · Śloka 12
atha harītakīpākavidhiḥ| sajālamūlaṁ jīmūtakamantardhūmaṁ dahēt| tasya bhasmanōrddhāḍhakaṁ gōmūtrapātradvayēnaikaviṁśatikr̥tvō gālayēt| tatastēna kṣāramūtrēṇa kuṭajacitrakavyādhighātacūrṇaprasr̥tatrayānvitēna pathyāśatadvayamāghanībhāvāt pacēt| avatīrṇañca tamavalēhaṁ vyōṣarajaḥprasr̥tayuktaṁ ghr̥tabhāvitē bhājanē nidadhyāt| sa lēhaḥ sāvalēhavijayādvayōpayōgamabhyasyamānō gudajajaṭharajaghanavaṅkṣaṇaśūlagarānāhagulmapāṇḍurōgāśmarīśarkarāśvāsakāsān niyacchati||12||
अथ हरीतकीपाकविधिः| सजालमूलं जीमूतकमन्तर्धूमं दहेत्| तस्य भस्मनोर्द्धाढकं गोमूत्रपात्रद्वयेनैकविंशतिकृत्वो गालयेत्| ततस्तेन क्षारमूत्रेण कुटजचित्रकव्याधिघातचूर्णप्रसृतत्रयान्वितेन पथ्याशतद्वयमाघनीभावात् पचेत्| अवतीर्णञ्च तमवलेहं व्योषरजःप्रसृतयुक्तं घृतभाविते भाजने निदध्यात्| स लेहः सावलेहविजयाद्वयोपयोगमभ्यस्यमानो गुदजजठरजघनवङ्क्षणशूलगरानाहगुल्मपाण्डुरोगाश्मरीशर्कराश्वासकासान् नियच्छति||१२||
🔊 Audio coming soon
ēkaviṁśatikr̥tvaḥ ēkaviṁśativārān dvē palē prasr̥taḥ | prasr̥tatrayaṁ ṣaṭpalāni | sahāvalēhēna yadvartatē harītakīdvayaṁ tattathōktam | tadupayōgamiti kriyāviśēṣaṇam | anēna pathyāśatadvayamapi lēhēnānvitaṁ prayōjyamityuktaṁ bhavati || 12 ||
Adhikarana punaH punaH shodhanaM srAvaNa~jca (13) · Śloka 13
sadā ca patrabhaṅgōdakēna kōṣṇēnāmbunā vā śaucamācarēt| apravarttamānañca rudhiramucchūnakaṭhinēṣvarśaḥ su jalaukābhiḥ sūcīkūrcēna vā pravartayēt||13||
सदा च पत्रभङ्गोदकेन कोष्णेनाम्बुना वा शौचमाचरेत्| अप्रवर्त्तमानञ्च रुधिरमुच्छूनकठिनेष्वर्शः सु जलौकाभिः सूचीकूर्चेन वा प्रवर्तयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
subōdham | patrabhaṅgaṁ bhaṅgapatramāhuḥ | ucchūnakaṭhinatvaṁ raktavisrāvaṇahētuḥ | sūcīkūrcaḥ śastravidhāvuktaḥ || 13 ||
Adhikarana agnisAdAdau vidhiH (14) · Śloka 14
agnisādē gudaśōphaśūlārtau ca hiṅgvardhakarṣaṁ sauvarcalayavakṣārēndrayavapippalīnāṁ pr̥thakkarṣa mūrvārdhapalaṁ pāṭhāpalaṁ śuṇṭhīdvipalaṁ caikatra cūrṇitamuṣṇāmbusarpirmadyādyairupayōjyam| trilavaṇādicūrṇaṁ vā| hiṅgvativiṣāvaṣṭhasvarji kākṣārabiḍlavaṇāni vā dviguṇōttarāṇi prayōjayēt| prāṇadāṁ vā takrānupānāṁ saguḍām| prātaḥ prāgbhaktaṁ vā nirannō vā takramaharahastasmin jīrṇē takrē sāyaṁ takrapēyāṁ sasaindhavāṁ pibēt| takrēṇaiva vā lājāsaktūnavalihyāt| pīlūni vā takrānupānāni prātaḥ pakṣaṁ pakṣārdhaṁ vā prayōjayēt| kaṭukikāmūlakalkaṁ vā prātastakrēṇa| śuṇṭhīcitrakapunarnavākvāthasiddhaṁ vā kṣīram| gōmūtraparisrutē vā bahukr̥tvō jīmūtakakṣāra uṣitā harītakīḥ| gōmūtrārdhadrōṇasiddhaṁ vā kṣaudravadabhayāśatam| vāsiṣṭhaharītakīrvā| bhallātakāni vā rasāyanōpadēśēna punarnavālambusāṁ vā śōphōktavidhinā guḍārdrakaṁ vā||14||
अग्निसादे गुदशोफशूलार्तौ च हिङ्ग्वर्धकर्षं सौवर्चलयवक्षारेन्द्रयवपिप्पलीनां पृथक्कर्ष मूर्वार्धपलं पाठापलं शुण्ठीद्विपलं चैकत्र चूर्णितमुष्णाम्बुसर्पिर्मद्याद्यैरुपयोज्यम्| त्रिलवणादिचूर्णं वा| हिङ्ग्वतिविषावष्ठस्वर्जि काक्षारबिड्लवणानि वा द्विगुणोत्तराणि प्रयोजयेत्| प्राणदां वा तक्रानुपानां सगुडाम्| प्रातः प्राग्भक्तं वा निरन्नो वा तक्रमहरहस्तस्मिन् जीर्णे तक्रे सायं तक्रपेयां ससैन्धवां पिबेत्| तक्रेणैव वा लाजासक्तूनवलिह्यात्| पीलूनि वा तक्रानुपानानि प्रातः पक्षं पक्षार्धं वा प्रयोजयेत्| कटुकिकामूलकल्कं वा प्रातस्तक्रेण| शुण्ठीचित्रकपुनर्नवाक्वाथसिद्धं वा क्षीरम्| गोमूत्रपरिस्रुते वा बहुकृत्वो जीमूतकक्षार उषिता हरीतकीः| गोमूत्रार्धद्रोणसिद्धं वा क्षौद्रवदभयाशतम्| वासिष्ठहरीतकीर्वा| भल्लातकानि वा रसायनोपदेशेन पुनर्नवालम्बुसां वा शोफोक्तविधिना गुडार्द्रकं वा||१४||
🔊 Audio coming soon
hiṅgvādikamuṣṇāmbvādīnāmanyatamēna yōjayēdagnisādādiṣu | trilavaṇādikaṁ gulmē vakṣyatē | hiṅgvativiṣādikamapyuṣṇāmbvādibhirēva | saguḍāṁ harītakīṁ takrānupānāṁ kr̥tvā | aharahaḥ kēvalaṁ prātaḥ prāgbhaktaṁ vā takram | subōdham | kaṭukikā prasiddhā | śuṇṭhyādikvāthēna saha siddhaṁ kṣīram | jīmūtakakṣārōdakē pūrvavat srutē uṣitā harītakyā mr̥dubhāvāt | kṣaudrēṇa yuktaṁ kṣaudravat | vāsiṣṭhaharītakyaḥ kāsavidhāvuktāḥ | punarnavālambusē rasāyanōdēśēna ||
Adhikarana vividhAstakraprayogAH (15) · Śloka 15
saktumanthaṁ vā bhallātakacūrṇayuktaṁ nātilavaṇaṁ takrēṇa| takrēṇa vāṣāḍhakārtikamārgaśīrṣāṇāṁ māsānāmanyatamasmin puṣyayōgē samuddhr̥taṁ citrakamathavā mastuyūṣakṣīraghr̥tatailādyanyatamēna| citrakamūlakvāthaṁ vā lēhatāṁ gataṁ samadhuguḍaṁ takrāśī śīlayēt| kalaśē vānnaścitrakamūlatvakliptaśuṣkē jātaṁ dadhi kālaśēyaṁ vā pānabhōjanēṣu| ēvaṁ bhārṅgyāsphōtaguḍūcīpañcakōlēṣu takrakalpaḥ| ghr̥taghaṭē vā hapuṣōpakuñcikādhānakājamōdājājīśaṭhīkāravīyavānīcitrakapippalīdvayapippalīmūlacūrṇāsutaṁ jātaṁ takram| takramēva vātimandavahninaḥ sattāhamardhamāsaṁ vā māsamapi vā kālādyapēkṣayā rūkṣaṁ sasnēhamamlamanamlaṁ vā sānnamanalaṁ vā śīlayēt| tatastakrasiddhāni kramaśō'rśōghnalaghudīpanīyadravyadhānyapiśitaśākōpakalpitāni pēyāyūṣarasavyañjanāni| takraṁ hi paramauṣadhamanilakaphārtīnāṁ viśēṣājjaṭharāśritānām| tatrāpi viśēṣēṇa durnāmnām| na hi tadvihatānyarśāṁsi punaḥ prarōhanti| bhūmāvapi tanniṣicyamānamaharahaḥ samūlamucchinanti tr̥ṇajālamapsvapi ca śaivālam| tadviśōdhitēṣu punardēhasrōtaḥ sūpacīyamānō'nnarasaḥ puṣṭibalavarṇaujasāmāśu vr̥ddhayē sampadyatē||15||
सक्तुमन्थं वा भल्लातकचूर्णयुक्तं नातिलवणं तक्रेण| तक्रेण वाषाढकार्तिकमार्गशीर्षाणां मासानामन्यतमस्मिन् पुष्ययोगे समुद्धृतं चित्रकमथवा मस्तुयूषक्षीरघृततैलाद्यन्यतमेन| चित्रकमूलक्वाथं वा लेहतां गतं समधुगुडं तक्राशी शीलयेत्| कलशे वान्नश्चित्रकमूलत्वक्लिप्तशुष्के जातं दधि कालशेयं वा पानभोजनेषु| एवं भार्ङ्ग्यास्फोतगुडूचीपञ्चकोलेषु तक्रकल्पः| घृतघटे वा हपुषोपकुञ्चिकाधानकाजमोदाजाजीशठीकारवीयवानीचित्रकपिप्पलीद्वयपिप्पलीमूलचूर्णासुतं जातं तक्रम्| तक्रमेव वातिमन्दवह्निनः सत्ताहमर्धमासं वा मासमपि वा कालाद्यपेक्षया रूक्षं सस्नेहमम्लमनम्लं वा सान्नमनलं वा शीलयेत्| ततस्तक्रसिद्धानि क्रमशोऽर्शोघ्नलघुदीपनीयद्रव्यधान्यपिशितशाकोपकल्पितानि पेयायूषरसव्यञ्जनानि| तक्रं हि परमौषधमनिलकफार्तीनां विशेषाज्जठराश्रितानाम्| तत्रापि विशेषेण दुर्नाम्नाम्| न हि तद्विहतान्यर्शांसि पुनः प्ररोहन्ति| भूमावपि तन्निषिच्यमानमहरहः समूलमुच्छिनन्ति तृणजालमप्स्वपि च शैवालम्| तद्विशोधितेषु पुनर्देहस्रोतः सूपचीयमानोऽन्नरसः पुष्टिबलवर्णौजसामाशु वृद्धये सम्पद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
takrēṇa nātilavaṇaṁ bhallātakacūrṇayuktaṁ saktumanthaṁ yōjayēt | takrēṇa mastvādibhirvā āṣāḍhādigr̥hītatvādiyuktaṁ citrakam | citrakamūlakvāthō'ghanō ghanatvāpādanēnāvalēhībhūtaḥ | madhuguḍayuktaḥ takrāśinō yōjyaḥ | ādauliptaḥ paścācchuṣkō liptaśuṣkaḥ tathāvidhē ghaṭē jātaṁ dadhiṁ takraṁ vā | citrakamūlavat bhārṅgyādiṣvapi kalpaḥ | āsphōta arkaḥ | hapuṣādicūrṇaṁ dōṣādyapēkṣaṁ takrasaṁskārādiyōgyaṁ ghr̥takumbha āsutaṁ jātam | kēvalamēva vā takraṁ mandāgnēḥ kālāpēkṣayā | dvividhō'pi kālō vivakṣitaḥ | tata iti hapuṣādikraprayōgāt | kēvalādvā takraprayōgādanantaram | kramaśa iti pēyādikramēṇa | arśōghnatvēnaiva takramāhātmyaṁ subōdham ||
Adhikarana madyapena sevyam (16) · Śloka 16
madyapaśca sēvēta cavyacitrakājājīcūrṇānuviddhaṁ sīdhuṁ gauḍaṁ vā| sauvarcalahapuṣānvitāṁ vā surām||16||
मद्यपश्च सेवेत चव्यचित्रकाजाजीचूर्णानुविद्धं सीधुं गौडं वा| सौवर्चलहपुषान्वितां वा सुराम्||१६||
🔊 Audio coming soon
madyapaśca vakṣyamāṇānāsavānapi sēvēta | cavyādicūrṇānuviddhaṁ gauḍaṁ sīdhuṁ vā | surāṁ sauvarcalahapuṣānvitām || 16 ||
Adhikarana aBayAriShTaH (17) · Śloka 17
abhayāpalāṣṭakaṁ dviguṇāmalakamindravāruṇīpalapañcakañca dviguṇakapitthamadhyaṁ lōdhraviḍaṅgailavālukapippalīmaricāni dvipalāṁśāni jarjaritānyudakabhārē vipācya pādaśēṣaṁ rasaṁ pūtaśītaṁ guḍatulādvayēna dhātakīpalāṣṭakēna saṁyōjya ghr̥tabhājanē'rdhamāsasthaṁ prātarannakālē vōpayuñjīta| ayamabhayāriṣṭō'rśōgrahaṇīpāṇḍuhr̥drōgakāmilāyakṣmaviṣamajvaraplīhagulmōdaraśvayathukuṣṭhakr̥migranthyarbudaghnō'gnirucivarṇakaraśca||17||
अभयापलाष्टकं द्विगुणामलकमिन्द्रवारुणीपलपञ्चकञ्च द्विगुणकपित्थमध्यं लोध्रविडङ्गैलवालुकपिप्पलीमरिचानि द्विपलांशानि जर्जरितान्युदकभारे विपाच्य पादशेषं रसं पूतशीतं गुडतुलाद्वयेन धातकीपलाष्टकेन संयोज्य घृतभाजनेऽर्धमासस्थं प्रातरन्नकाले वोपयुञ्जीत| अयमभयारिष्टोऽर्शोग्रहणीपाण्डुहृद्रोगकामिलायक्ष्मविषमज्वरप्लीहगुल्मोदरश्वयथुकुष्ठकृमिग्रन्थ्यर्बुदघ्नोऽग्निरुचिवर्णकरश्च||१७||
🔊 Audio coming soon
abhayādyaṁ subōdham | indravāruṇī gavākṣī | jarjaritāni tāni sarvāṇi kṣuṇṇāni | bhāraṁ palaśatāni viṁśatiḥ | pādaścaturthō bhāgaḥ ||
Adhikarana dantyariShTaH, durAlaBariShTaH (18) · Śloka 18
dantīcitrakatriphalādaśamūlāni pālikānyudakadrōṇē sādhayitvā pādaśēṣē pūtaśītē tasmin guḍatulārdhadhātakīkuḍavañca prakṣipya ghr̥tabhājanē māsamuṣitō dantyariṣṭaḥ samānaḥ pūrvēṇa| durālabhāyāḥ prasthamabhayāmalakavr̥ṣapāṭhācitrakadantīmahauṣadhīnāṁ pratyēkaṁ dvipalamambhasāṁ drōṇē pūrvavatsiddhaṁ pūtaśītaṁ śarkarātulayōnmiśraṁ madhughr̥tapriyaṅgupippalīcavikākalkaliptē ghr̥takumbhē pakṣaṁ nidhāpayēt| ayaṁ durālabhāriṣṭaḥ samānaḥ pūrvēṇa||18||
दन्तीचित्रकत्रिफलादशमूलानि पालिकान्युदकद्रोणे साधयित्वा पादशेषे पूतशीते तस्मिन् गुडतुलार्धधातकीकुडवञ्च प्रक्षिप्य घृतभाजने मासमुषितो दन्त्यरिष्टः समानः पूर्वेण| दुरालभायाः प्रस्थमभयामलकवृषपाठाचित्रकदन्तीमहौषधीनां प्रत्येकं द्विपलमम्भसां द्रोणे पूर्ववत्सिद्धं पूतशीतं शर्करातुलयोन्मिश्रं मधुघृतप्रियङ्गुपिप्पलीचविकाकल्कलिप्ते घृतकुम्भे पक्षं निधापयेत्| अयं दुरालभारिष्टः समानः पूर्वेण||१८||
🔊 Audio coming soon
dantyariṣṭaḥ subōdhaṁ | durālabhāriṣṭaśca subōdhaḥ | kumbhalēpō'rdhāṅgulamātraḥ pūrvavaditi dantyariṣṭavat || 18 ||
Adhikarana AmalakAriShTaH (19) · Śloka 19
navāmalakapalaśataṁ pippalīnāgapuṣpakuḍavadvayaṁ pālikāni cavyacitrakakramukalōdhrapāṭhāmaricaviḍaṅgamañjiṣṭhailavālukapippalīmūlānyardhapalāṁśakāni dārvīśatāhvēndrāhvāśārivādvayamustakuṣṭhānyaikadhyañca jaladrōṇadvayē'rdhāvaśēṣaṁ sādhayēt| sa rasaḥ pūtaśītaḥ samadrākṣāsvarasaḥ sitāpalaśatadvayēna kṣaudrārdhaprasthēna pr̥thakkārṣikēṇa ca tvagēlālōdhrakuṭannaṭāmbusēvyakramukarakēsaracūrṇēna yuktō guḍa-śarkarādhūpitē ghr̥tabhāṇḍē prakṣipya pakṣamupēkṣitō'yamāmalakāriṣṭaḥ samānaḥ pūrvēṇa| akālavalīpalitakhalatiśamanaścha||19||
नवामलकपलशतं पिप्पलीनागपुष्पकुडवद्वयं पालिकानि चव्यचित्रकक्रमुकलोध्रपाठामरिचविडङ्गमञ्जिष्ठैलवालुकपिप्पलीमूलान्यर्धपलांशकानि दार्वीशताह्वेन्द्राह्वाशारिवाद्वयमुस्तकुष्ठान्यैकध्यञ्च जलद्रोणद्वयेऽर्धावशेषं साधयेत्| स रसः पूतशीतः समद्राक्षास्वरसः सितापलशतद्वयेन क्षौद्रार्धप्रस्थेन पृथक्कार्षिकेण च त्वगेलालोध्रकुटन्नटाम्बुसेव्यक्रमुकरकेसरचूर्णेन युक्तो गुड-शर्कराधूपिते घृतभाण्डे प्रक्षिप्य पक्षमुपेक्षितोऽयमामलकारिष्टः समानः पूर्वेण| अकालवलीपलितखलतिशमनश्छ||१९||
🔊 Audio coming soon
āmalakāriṣṭaḥ subōdhaḥ | śuṣkasya kuḍavaṁ catuṣpalām | mākṣikasyārdhaprasthaḥ ṣōḍaśapalāni || 19 ||
Adhikarana guggulvAsavaH (20) · Śloka 20
guggulupalacatuṣṭayamāmalakaprasthaṁ dhātakīprasthamabhayā śatamakṣaśatañca guḍapalaśatadvayaṁ pālikāni pañcakōlākājājamōdācaturjātakakaṭphalamustamaricāni daśapalikāni ca khaṇḍadrākṣādāḍimāni sarvamaikadhyamambhasāplāvyālōḍya ca purāṇē jatusr̥tē drōṇakṣamē bhājanē niḥkṣipya sthāpayēt| gandhavarṇarasōpapannaṁ cāsavamabhisamīkṣya taṁ kumbhamikṣurasasya pūrayēt| ēṣa ṣaṇmāsasthitō guggulvāsavaḥ samānaḥ pūrvēṇa||20||
गुग्गुलुपलचतुष्टयमामलकप्रस्थं धातकीप्रस्थमभया शतमक्षशतञ्च गुडपलशतद्वयं पालिकानि पञ्चकोलाकाजाजमोदाचतुर्जातककट्फलमुस्तमरिचानि दशपलिकानि च ख़ण्डद्राक्षादाडिमानि सर्वमैकध्यमम्भसाप्लाव्यालोड्य च पुराणे जतुसृते द्रोणक्षमे भाजने निःक्षिप्य स्थापयेत्| गन्धवर्णरसोपपन्नं चासवमभिसमीक्ष्य तं कुम्भमिक्षुरसस्य पूरयेत्| एष षण्मासस्थितो गुग्गुल्वासवः समानः पूर्वेण||२०||
🔊 Audio coming soon
guggulvāsavō nāma subōdhaḥ | āplāvyēti bahunāmbhasā saṁyōjyālōḍyētyūrdhvamadhaśca sammiśrya | drōṇa itīkṣurasēna pūraṇād drōṇō bhāṇḍō bhavati || 20 ||
Adhikarana amadyapena sevyam (21) · Śloka 21
amadyapō vā pibēcca śr̥taśītamalpamudakaṁ śr̥taṁ dhānyanāgarābhyām| laghunā pañcamūlēna vā| pañcakōlakājājīkāravīgajaśauṇḍībilvaśalāṭupāṭhātumburudhānyakairvā| ēbhiśca phalāmlānyamakasnigdhānpēyā yūṣarasādīn kuryāt| ēbhirēva ghr̥taṁ sādhayēt| pibēdvā mastudhānyāmlaṁ madhuśuktōdakaṁ vā||21||
अमद्यपो वा पिबेच्च शृतशीतमल्पमुदकं शृतं धान्यनागराभ्याम्| लघुना पञ्चमूलेन वा| पञ्चकोलकाजाजीकारवीगजशौण्डीबिल्वशलाटुपाठातुम्बुरुधान्यकैर्वा| एभिश्च फलाम्लान्यमकस्निग्धान्पेया यूषरसादीन् कुर्यात्| एभिरेव घृतं साधयेत्| पिबेद्वा मस्तुधान्याम्लं मधुशुक्तोदकं वा||२१||
🔊 Audio coming soon
amadyapa ityādi subōdham | pañcakōlādibhirvā śr̥tamambu pibēt | kāravī śatapuṣpā | gajaśauṇḍī hastipippalī | bilvaśalāṭurbālabilvam | ēbhiśca dhānyanāgarakādibhirambhaḥ | sādhanairambhaprayōgavat | pēyādīnannaprakārān kuryāt | tāṁśca phalairdāḍimatintiṇīkādibhiramlān yamakēna snēhadvayēna yathāyōgyēna snigdhān | ēbhirēva ca dhānyanāgarakādibhirghr̥taṁ sādhayēt | athavārśasō mastvādikaṁ pibēt | madhuśuktābhyāṁ sammiśramudakaṁ tattathōktam || 21 ||
Adhikarana kara~jjashuktaH, pIlushuktaH (22) · Śloka 22
pūtīkarañjatvakpalaśatadvayaṁ śuṣkamudakadrōṇē kvāthayēt| pādaśēṣē ca tasmin pūtaśītē guḍapalānyaśītiṁ vyōṣārdhaprasthacūr ṇañcadatvā yavapallē ghr̥takumbhasthaṁ māsaṁ nidhāpayēt| ētat karañjaśuktamabhyasyamānamalamanalajananamarśōgulmānāhaplīhagarōdaraghnañca| pīlutulāṁ tulyaguḍāṁ mastunastakrasya vā drōṇē'bhiṣuṇuyāt| tatra pālikānāmabhayātiviṣāpāṭhāmustakaṭukādēvadārūhiṁsrājīrakārūśkaracavyājamōdailācitrakagajapippalīvyōṣaviḍaṅgaśatāhvāharēṇuciribilvatvakkuṣṭhakuṭajabīja trivr̥t pippalīmūlōpakuñcikānāṁ cūrṇaṁ kṣiptvā pūrvavannidhāpayēt tadadhikaguṇaṁ pūrvasmāt||22||
पूतीकरञ्जत्वक्पलशतद्वयं शुष्कमुदकद्रोणे क्वाथयेत्| पादशेषे च तस्मिन् पूतशीते गुडपलान्यशीतिं व्योषार्धप्रस्थचूर् णञ्चदत्वा यवपल्ले घृतकुम्भस्थं मासं निधापयेत्| एतत् करञ्जशुक्तमभ्यस्यमानमलमनलजननमर्शोगुल्मानाहप्लीहगरोदरघ्नञ्च| पीलुतुलां तुल्यगुडां मस्तुनस्तक्रस्य वा द्रोणेऽभिषुणुयात्| तत्र पालिकानामभयातिविषापाठामुस्तकटुकादेवदारूहिंस्राजीरकारूश्करचव्याजमोदैलाचित्रकगजपिप्पलीव्योषविडङ्गशताह्वाहरेणुचिरिबिल्वत्वक्कुष्ठकुटजबीज त्रिवृत् पिप्पलीमूलोपकुञ्चिकानां चूर्णं क्षिप्त्वा पूर्ववन्निधापयेत् तदधिकगुणं पूर्वस्मात्||२२||
🔊 Audio coming soon
karañjaśuktaḥ subōdhaḥ | yavapallaḥ yavarāśiḥ | pīluphalaśuktaḥ subōdhaḥ | pūrvavaditi yavapallē ghr̥takumbhē māsaṁ nidhāpayēt || 22 ||
Adhikarana gaNDIrakA~jjikam (23) · Śloka 23
sutakṣitānāmikṣugaṇḍikānāṁ drōṇamudakadrōṇēna ghr̥tabhāvitē bhājanē'bhiṣuṇuyāt| āvapēccātra jarjarīkr̥tā yavānīyavānakakustumbarīpr̥thvīkāḥ pr̥thakkuḍavāṁśāstathā dvipalōnmitāstējōvatīpañcakōlakājājīrakadvayakāravīḥ kṣaudrakuḍavaṁ ca prakṣipya tatō daśarātrēṇa sañjātān tasmānmātrāṁ sauvarcalārdrakabhūstr̥ṇaiḥ surabhīkr̥taṁ bhuñjānaḥ pibēt| punaḥ punaścātra pānīyaṁ prakṣipēdikṣugaṇḍikādikañca sambhāram| tat gaṇḍīrākhyaṁ kāñjikaṁ paraṁ rucikaramagnidīpanamarśōgrahaṇīvikārōdaragarakr̥migulmamadātyaya pāṇḍurōgaghnam||23||
सुतक्षितानामिक्षुगण्डिकानां द्रोणमुदकद्रोणेन घृतभाविते भाजनेऽभिषुणुयात्| आवपेच्चात्र जर्जरीकृता यवानीयवानककुस्तुम्बरीपृथ्वीकाः पृथक्कुडवांशास्तथा द्विपलोन्मितास्तेजोवतीपञ्चकोलकाजाजीरकद्वयकारवीः क्षौद्रकुडवं च प्रक्षिप्य ततो दशरात्रेण सञ्जातान् तस्मान्मात्रां सौवर्चलार्द्रकभूस्तृणैः सुरभीकृतं भुञ्जानः पिबेत्| पुनः पुनश्चात्र पानीयं प्रक्षिपेदिक्षुगण्डिकादिकञ्च सम्भारम्| तत् गण्डीराख्यं काञ्जिकं परं रुचिकरमग्निदीपनमर्शोग्रहणीविकारोदरगरकृमिगुल्ममदात्यय पाण्डुरोगघ्नम्||२३||
🔊 Audio coming soon
sutakṣitānāmityādinā gaṇḍīrākhyaṁ kāñjikaṁ subōdham | sutakṣitānāṁ jarjaritānāmikṣuṇāṇikānāṁ drōṇaḥ pañcapalaśatāni dvādaśapalasahitāni | jarjarīkr̥tāḥ kṣuṇṇāḥ | yavānakaṁ yavānībhēdaḥ | pr̥thvīkā hiṅgupatrikā | kustumbarī dhātakī | mātrāṁ stōkam | sūkṣmaiḥ patrairbhūstr̥ṇaḥ | yathā yathā hīyatē tathā tathā pānīyamikṣugaṇḍikādayaśca tatraiva ghaṭē prakṣēptavyāḥ || 23 ||
Adhikarana rUkShakoShThArshasi ghRutAni, pAThAdighRutam (24) · Śloka 24
rūkṣakōṣṭhaścārśasō nagarakṣārakr̥ṣṇājājīdhānyakāravīgarbhaṁ phalāmlaṁ saphāṇitaṁ sarpiḥ pibēt| gulmōktāni vā ghr̥tāni| kiṁśukakṣārōdakēna vā vipakvaṁ vyōṣagarbham| pāṭhāmaricapañcakōlakakṣārayavānīkustumbarūharītakībilvaviḍaṅgasaindhavagarbhacaturguṇēna dadhnā vipakvaṁ sarpiḥ pravāhikāgudabhraṁśapicchāsrāvānāhagulmapāyupārśvavaṅkṣaṇavēdanāgrahaṇīdōṣahr̥drōgamūtrakr̥cchraghnam||24||
रूक्षकोष्ठश्चार्शसो नगरक्षारकृष्णाजाजीधान्यकारवीगर्भं फलाम्लं सफाणितं सर्पिः पिबेत्| गुल्मोक्तानि वा घृतानि| किंशुकक्षारोदकेन वा विपक्वं व्योषगर्भम्| पाठामरिचपञ्चकोलकक्षारयवानीकुस्तुम्बरूहरीतकीबिल्वविडङ्गसैन्धवगर्भचतुर्गुणेन दध्ना विपक्वं सर्पिः प्रवाहिकागुदभ्रंशपिच्छास्रावानाहगुल्मपायुपार्श्ववङ्क्षणवेदनाग्रहणीदोषहृद्रोगमूत्रकृच्छ्रघ्नम्||२४||
🔊 Audio coming soon
rūkṣakōṣṭhasyārśasasya snēhaprayōgaḥ subōdhaḥ | nāgarādicūrṇayuktaṁ dāḍimādyamlaṁ phāṇitēna kṣudraguḍēna saṁyuktaṁ sarpiḥ pibēt | vyōṣagarbhakiṁśukakṣārōdakasiddhaṁ ghr̥tam | pāṭhādigarbhaṁ dadhnā saha siddhaṁ ghr̥tam || 24 ||
Adhikarana cA~ggerIghRutam (25) · Śloka 25
pippalīpāṭhānāgaragōkṣurakāṇāṁ tripalikānāṁ niryūhē gaṇḍīramaricapañcakōlakānyardhapalikāni kalkīkr̥tya ṣaḍguṇēna dadhnā catvāriṁśat ghr̥tapalāni tulyacāṅgērīrasāni pācayēt| tat sarpiḥ samānaṁ pūrvēṇa| śōphōdaraśvāsakāsahidhmāghnaṁ ca||25||
पिप्पलीपाठानागरगोक्षुरकाणां त्रिपलिकानां निर्यूहे गण्डीरमरिचपञ्चकोलकान्यर्धपलिकानि कल्कीकृत्य षड्गुणेन दध्ना चत्वारिंशत् घृतपलानि तुल्यचाङ्गेरीरसानि पाचयेत्| तत् सर्पिः समानं पूर्वेण| शोफोदरश्वासकासहिध्माघ्नं च||२५||
🔊 Audio coming soon
pippalyādighr̥taṁ pūrvēṇa pāṭhādinā samānam | niryūhaḥ kvāthaḥ | gaṇḍīrō mahān kandaprāyaḥ kārtikēyapurādau girirājabhūmiṣu prasiddhaḥ | carakapāṭhē tu gaṇḍīrādikaṁ piṣṭvā kaṣāyē vinayēt | ṣaḍguṇaṁ dadhi ghr̥tāditi || 25 ||
Adhikarana baddhavarcasAdau visheShaH (26) · Śloka 26
baddhavarcāṁsi cārśāṁsyudāvartavadupācarēt| bhinnavarcāṁsi cārśāṁsyatīsāravat| atipravr̥ttaraktāni raktapittātisāravat| aśuddhañca kālabalāpēkṣī sravadrudhiramupēkṣēta| ubhau ca tatrānubadhyētē ślēṣmānilō vā| tatra pittaślēṣmōlbaṇaṁ pācanadīpanadravyairupēkṣayā ca saṁśōdhya śamayēt| pittānilōlbaṇamantarbahirūrdhvamadhaśca yathāgnisnēhaiḥ| kēvalapittōlbaṇamuṣṇakālē viśēṣataśca durbalasya stambhanaiḥ||26||
बद्धवर्चांसि चार्शांस्युदावर्तवदुपाचरेत्| भिन्नवर्चांसि चार्शांस्यतीसारवत्| अतिप्रवृत्तरक्तानि रक्तपित्तातिसारवत्| अशुद्धञ्च कालबलापेक्षी स्रवद्रुधिरमुपेक्षेत| उभौ च तत्रानुबध्येते श्लेष्मानिलो वा| तत्र पित्तश्लेष्मोल्बणं पाचनदीपनद्रव्यैरुपेक्षया च संशोध्य शमयेत्| पित्तानिलोल्बणमन्तर्बहिरूर्ध्वमधश्च यथाग्निस्नेहैः| केवलपित्तोल्बणमुष्णकाले विशेषतश्च दुर्बलस्य स्तम्भनैः||२६||
🔊 Audio coming soon
udāvartasyōpacārō'traiva vakṣyatē | atipravarttamānaraktānyarśāṁsi raktapittavadraktātisāravaccōpācarēt | aśuddhaṁ sravadraktamupēkṣēta na stambhayēt | subōdham | antarityādīnāṁ snēhairiti sambandhaḥ | antaḥpānādinā bahirabhyaṅgādinā | ūrdhvamiti mukhēnādha iti gudēna | kēvalētyādikaṁ stambhanaiḥ |
Adhikarana shleShmolbaNe karma kuTajaprayogau, kuTajAvalehaH, kuTajAvalehaH ( aparaH ) (27) · Śloka 27
atha ślēṣmōlbaṇē kuṭajatvagviśvabhēṣajakvāthaṁ pibēt| taṇḍulōdakēna vā kuṭajatvakphalātiviṣārasāñjanāni sakṣaudrāṇi| kuṭajatvakpalaśatamārdraṁ divyāmbunā kvāthayēt| muktarasē ca pūtē tasmin pālikān suślakṣṇapiṣṭān priyaṅgusamaṅgāmōcarasān kuṭajabījatripalañca prakṣipya mr̥dvagninā punaḥ sādhayēdādarvīlēpāt| ayamavalēhaśchagalīkṣīrēṇa pēyāmaṇḍēna vā sahājakṣīrabhujaḥ prayuktō raktajānyarśāṁsyatīsāraṁ raktapittañcōrdhvamadhō vā pravr̥ttamapaharati| kuṭajatvakpalaśatamudakadrōṇē aṣṭabhāgaśēṣaṁ sādhayēt| parisrāvya tadudakaṁ kalkīkr̥tairvyōṣarasāñjanamōcarasamustādhātakīphalabilvaśalāṭudāḍimaśalāṭutvaksamaṅgālōdhradvayaiḥ palāśaiḥ palaiśca kuṭajatvacō daśabhistathā viṁśatyā ghr̥tasya guḍasya ca triṁśatā saṁsr̥ṣṭamadhiśrayēt| athāvalēhatāṁ gatamavatāritaṁ saptāhamardhamāsaṁ māsaṁ vā dhānyamadhyē suguptaṁ nihitamupayuktamāśu sarvārśōgrahaṇīdōṣaśvāsakāsānapōhati||27||
अथ श्लेष्मोल्बणे कुटजत्वग्विश्वभेषजक्वाथं पिबेत्| तण्डुलोदकेन वा कुटजत्वक्फलातिविषारसाञ्जनानि सक्षौद्राणि| कुटजत्वक्पलशतमार्द्रं दिव्याम्बुना क्वाथयेत्| मुक्तरसे च पूते तस्मिन् पालिकान् सुश्लक्ष्णपिष्टान् प्रियङ्गुसमङ्गामोचरसान् कुटजबीजत्रिपलञ्च प्रक्षिप्य मृद्वग्निना पुनः साधयेदादर्वीलेपात्| अयमवलेहश्छगलीक्षीरेण पेयामण्डेन वा सहाजक्षीरभुजः प्रयुक्तो रक्तजान्यर्शांस्यतीसारं रक्तपित्तञ्चोर्ध्वमधो वा प्रवृत्तमपहरति| कुटजत्वक्पलशतमुदकद्रोणे अष्टभागशेषं साधयेत्| परिस्राव्य तदुदकं कल्कीकृतैर्व्योषरसाञ्जनमोचरसमुस्ताधातकीफलबिल्वशलाटुदाडिमशलाटुत्वक्समङ्गालोध्रद्वयैः पलाशैः पलैश्च कुटजत्वचो दशभिस्तथा विंशत्या घृतस्य गुडस्य च त्रिंशता संसृष्टमधिश्रयेत्| अथावलेहतां गतमवतारितं सप्ताहमर्धमासं मासं वा धान्यमध्ये सुगुप्तं निहितमुपयुक्तमाशु सर्वार्शोग्रहणीदोषश्वासकासानपोहति||२७||
🔊 Audio coming soon
athētyādi subōdham | vatsakatvagādīni taṇḍulōdakēna sakṣaudrāṇi | kuṭajāvalēhanaṁ subōdham | atīsāramiti raktātīsāram | dvitīyō'pi kuṭajāvalēhaḥ subōdhaḥ || 27 ||
Adhikarana mocarasAdInAM pAnam (28) · Śloka 28
mōcarasasamaṅgātilalōdhracandananīlōtpalāni vā chāgapayasā pibēt| |28|
मोचरससमङ्गातिललोध्रचन्दननीलोत्पलानि वा छागपयसा पिबेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUle pAThAyogaH (28) · Śloka 28
| śūlē tu bilvayavānīnāgararasāñjanadurālabhāvatsakabījānāmanyatamēnāpi yuktaṁ pāṭhācūrṇaṁ śr̥tēna kōṣṇēnāmbhasā takrēṇa vā| |28|
| शूले तु बिल्वयवानीनागररसाञ्जनदुरालभावत्सकबीजानामन्यतमेनापि युक्तं पाठाचूर्णं शृतेन कोष्णेनाम्भसा तक्रेण वा| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUle ghRutayogau (28) · Śloka 28
| śūlē raktātipravr̥ttau ca lōdhradhātakīkuṭajatvagindrayavakēsaranīlōtpalakalkasiddhaṁ sarpirdugdhikānidigdhikākalkasiddhaṁ vā||28||
| शूले रक्तातिप्रवृत्तौ च लोध्रधातकीकुटजत्वगिन्द्रयवकेसरनीलोत्पलकल्कसिद्धं सर्पिर्दुग्धिकानिदिग्धिकाकल्कसिद्धं वा||२८||
🔊 Audio coming soon
| lōdhrādisiddhaṁ sarpiriti | dugdhikānidigdhikābhyāṁ vā siddhaṁ sarpiḥ śūlē raktātipravr̥ttau ca pibēt || 28 ||
Adhikarana vAtolbaNe raktArshasi visheShaH balAdiGRutam (29) · Śloka 29
vātōlbaṇē tu raktē balātibalābilvatriphalāhastipippalīnyagrōdhakarañjapatramadhukatindukōtpalaiḥ kārṣikairghr̥taprasthamajākṣīrē daśaguṇē pacēt| tat paraṁ raktārśōghnam| |29|
वातोल्बणे तु रक्ते बलातिबलाबिल्वत्रिफलाहस्तिपिप्पलीन्यग्रोधकरञ्जपत्रमधुकतिन्दुकोत्पलैः कार्षिकैर्घृतप्रस्थमजाक्षीरे दशगुणे पचेत्| तत् परं रक्तार्शोघ्नम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAThAdikaM ghRutam (29) · Śloka 29
| pāṭhālōdhrahrībērōtpalacavyacandanasamaṅgātiviṣābilvadhātakīmadhukadēvadārūdārvītvaṅmustāmāṁsīnāgarayavakṣāracitrakakalkēna cāṅgērīsvarasēna ca sādhitaṁ sarpirdōṣatrayaghnamarśō'tisarapravāhikābastyānāhagudabhraṁśapicchāsrutigrahaṇīpāṇḍvāmayajvaramūtrakr̥cchrārōcakadurnāmaśūlēṣu yōjyam| |29|
| पाठालोध्रह्रीबेरोत्पलचव्यचन्दनसमङ्गातिविषाबिल्वधातकीमधुकदेवदारूदार्वीत्वङ्मुस्तामांसीनागरयवक्षारचित्रककल्केन चाङ्गेरीस्वरसेन च साधितं सर्पिर्दोषत्रयघ्नमर्शोऽतिसरप्रवाहिकाबस्त्यानाहगुदभ्रंशपिच्छास्रुतिग्रहणीपाण्ड्वामयज्वरमूत्रकृच्छ्रारोचकदुर्नामशूलेषु योज्यम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAdisarpiH (29) · Śloka 29
| balādārvyavākpuṣpīgōkṣurakapr̥śniparṇīnāmaśvatthōdumbaranyagrōdhaplakṣabadarīvētasapravālānāṁ ca dvipalōnmitānāṁ kaṣāyēṇa jīvantīkaṭukāpañcakōlēndrayavadēvadārūśālmalīpuṣpavīrācandanāñjanakaṭphalamustaśyāmāsthirātiviṣāsaṅgāvyāghrīmōcarasabilvakamalōtpalakiñjalkānāṁ cārdhakarṣōnmitānāṁ kalkēna cāṅgērīṣu niṣaṇṇakasvarasaprasthābhyāṁ ca ghr̥taprasthaṁ pāyayēt| tat samānaṁ pūrvēṇa||29||
| बलादार्व्यवाक्पुष्पीगोक्षुरकपृश्निपर्णीनामश्वत्थोदुम्बरन्यग्रोधप्लक्षबदरीवेतसप्रवालानां च द्विपलोन्मितानां कषायेण जीवन्तीकटुकापञ्चकोलेन्द्रयवदेवदारूशाल्मलीपुष्पवीराचन्दनाञ्जनकट्फलमुस्तश्यामास्थिरातिविषासङ्गाव्याघ्रीमोचरसबिल्वकमलोत्पलकिञ्जल्कानां चार्धकर्षोन्मितानां कल्केन चाङ्गेरीषु निषण्णकस्वरसप्रस्थाभ्यां च घृतप्रस्थं पाययेत्| तत् समानं पूर्वेण||२९||
🔊 Audio coming soon
| balādisarpiḥ subōdham || 29 ||
Adhikarana raktastamBanopacArAH (30) · Śloka 30
raktastambhanāya ca śītābhyaṅgapradēhasēkāvagāhādīn prayuñjīta| tadaśāntau yathōditāni ghr̥tāni kavōṣṇānyavapīḍakayōjanayā pāyayēt| kavōṣṇānāmēva ca ghr̥tatailakṣīrarasakānathavā snigdhōṣṇairmāṁsarasairbhōjayitvā ghr̥tamaṇḍēna kōṣṇēnānuvāsayēt| śītavīryadravyasiddhēna vā yathāsvaṁ snēhēna| śālmalīpuṣpayavāsakuśakāśamūlanyagrōdhōdumbarāśvatthaśuṅgāṁ dvipalāṁśāt kṣīraprasthēna triguṇōdakēna sādhayitvā kṣīrāvaśēṣamavatārayēt| sa niryūhaḥ śālmalīniryāsasamaṅgācandanōtpalēndrayavapriyaṅgupadmakēsarakalkagarbhō ghr̥takṣaudraśarkarōpētaḥ picchābastirgudabhraṁśapravāhikāraktasrutijvaraghnaḥ||30||
रक्तस्तम्भनाय च शीताभ्यङ्गप्रदेहसेकावगाहादीन् प्रयुञ्जीत| तदशान्तौ यथोदितानि घृतानि कवोष्णान्यवपीडकयोजनया पाययेत्| कवोष्णानामेव च घृततैलक्षीररसकानथवा स्निग्धोष्णैर्मांसरसैर्भोजयित्वा घृतमण्डेन कोष्णेनानुवासयेत्| शीतवीर्यद्रव्यसिद्धेन वा यथास्वं स्नेहेन| शाल्मलीपुष्पयवासकुशकाशमूलन्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गां द्विपलांशात् क्षीरप्रस्थेन त्रिगुणोदकेन साधयित्वा क्षीरावशेषमवतारयेत्| स निर्यूहः शाल्मलीनिर्याससमङ्गाचन्दनोत्पलेन्द्रयवप्रियङ्गुपद्मकेसरकल्कगर्भो घृतक्षौद्रशर्करोपेतः पिच्छाबस्तिर्गुदभ्रंशप्रवाहिकारक्तस्रुतिज्वरघ्नः||३०||
🔊 Audio coming soon
raktastambhanāyētyādyapi subōdham | avapīḍakasaṁjñaṁ yōjanādvayaṁ rōgānutpādanīyē pūrvayuktam | śītavīryaiḥ | siddhēna yathāsvaṁ dōṣāpēkṣayānyatamēna snēhēnānuvāsayēditi sambandhaḥ | śālmalīpuṣpādinā picchābastiḥ subōdhaḥ || 30 ||
Adhikarana peyAyogAH (31) · Śloka 31
api ca- lājaiḥ pēyā pītā cukrīkākēsarōtpalaiḥ siddhā| hanyāśu raktarōgaṁ tathā balāpr̥śniparṇībhyām| hrībērabilvanāgaraniryūhē sādhitāṁ sanavanītām| vr̥kṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṁ sakōlāmlām| gr̥ñjanakasurasasiddhāṁ dadyādyamakēna bharjitāṁ pēyām| raktātisāragrahaṇīpravāhikāśōphanigrahaṇīm||31||
अपि च- लाजैः पेया पीता चुक्रीकाकेसरोत्पलैः सिद्धा| हन्याशु रक्तरोगं तथा बलापृश्निपर्णीभ्याम्| ह्रीबेरबिल्वनागरनिर्यूहे साधितां सनवनीताम्| वृक्षाम्लदाडिमाम्लामम्लीकाम्लां सकोलाम्लाम्| गृञ्जनकसुरससिद्धां दद्याद्यमकेन भर्जितां पेयाम्| रक्तातिसारग्रहणीप्रवाहिकाशोफनिग्रहणीम्||३१||
🔊 Audio coming soon
lājairityādinā pēyāḥ subōdhāḥ | tathēti harantyāśu raktarōgamityarthaḥ | hnībērādikaṣāyasādhitāyāṁ sanavanītāyāṁ pēyāyāṁ vr̥kṣāmlādīnāmamlatvē vikalpaḥ | gr̥ñjanakādipēyā raktātīsārādinigrahaṇī || 31 ||
Adhikarana KaDayogAH (32) · Śloka 32
kāśmaryāmalakānāṁ sakacchurāṇāṁ khaḍān phalāmlāṁśca| gr̥ñjanakaśālmalīnāṁ dugdhīkācukrikāṇāṁ ca| nyagrōdhaśr̥ṅgikānāṁ khaḍāṁstathā kōvidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sarēṇa siddhān dadyādraktē pravr̥ttē'pi||32||
काश्मर्यामलकानां सकच्छुराणां ख़डान् फलाम्लांश्च| गृञ्जनकशाल्मलीनां दुग्धीकाचुक्रिकाणां च| न्यग्रोधशृङ्गिकानां ख़डांस्तथा कोविदारपुष्पाणाम्| दध्नः सरेण सिद्धान् दद्याद्रक्ते प्रवृत्तेऽपि||३२||
🔊 Audio coming soon
kāśmaryādivihitānāṁ khaḍānāṁ phalāmlānāṁ prayōgaḥ | khaḍaḥ phalayūṣaḥ || 32 ||
Adhikarana shAlyAdiBojanam (33) · Śloka 33
siddhaṁ palāṇḍuśākaṁ takrēṇōpōdakāṁ sabadarāñca| rudhirasrutau pradadyānmasūrasūpaṁ satakrāmlam| payasā śr̥tēna yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām| bhōjanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakōdravajam| śaśahariṇalāvamāṁsaiḥ sakapiñjalayōgakaiḥ susiddhaiśca| śālīnadyānmadhurairamlairīṣatsamaricairvā||33||
सिद्धं पलाण्डुशाकं तक्रेणोपोदकां सबदराञ्च| रुधिरस्रुतौ प्रदद्यान्मसूरसूपं सतक्राम्लम्| पयसा शृतेन यूषैः सतीनमुद्गाढकीमसूराणाम्| भोजनमद्यादम्लैः शालिश्यामाककोद्रवजम्| शशहरिणलावमांसैः सकपिञ्जलयोगकैः सुसिद्धैश्च| शालीनद्यान्मधुरैरम्लैरीषत्समरिचैर्वा||३३||
🔊 Audio coming soon
śālyādikaṁ bhōjanaṁ payasā śr̥tēnādyāt | satīnādīnāṁ vā yūṣaiḥ śaśādīnāṁ māṁsaiḥ susiddhaiḥ śālīnadyāt || 33 ||
Adhikarana atisrAviShu dakSharasAdInAM prayogaH (34) · Śloka 34
dakṣaśikhitittirasairdvikakullōpākajaiśca madhurāmlaiḥ| adyādrasairativahēṣvarśaḥ svanilōlbaṇaśarīraḥ| chagalīpayaḥ prayuktaṁ nihanti raktaṁ savāstukarasaśca| dhanvavihagamr̥gāṇāṁ rasō niramlaḥ kadamlō vā| rasakhaḍaśākayavāgūghr̥tayuktaḥ kēvalō'thavā jayati| raktamativartamānaṁ śr̥taṁ ca palāṇḍurupayuktaḥ| chāgāntarādhitaruṇaṁ sarudhiramupasādhitaṁ bahupalāṇḍu||34||
दक्षशिखितित्तिरसैर्द्विककुल्लोपाकजैश्च मधुराम्लैः| अद्याद्रसैरतिवहेष्वर्शः स्वनिलोल्बणशरीरः| छगलीपयः प्रयुक्तं निहन्ति रक्तं सवास्तुकरसश्च| धन्वविहगमृगाणां रसो निरम्लः कदम्लो वा| रसखडशाकयवागूघृतयुक्तः केवलोऽथवा जयति| रक्तमतिवर्तमानं शृतं च पलाण्डुरुपयुक्तः| छागान्तराधितरुणं सरुधिरमुपसाधितं बहुपलाण्डु||३४||
🔊 Audio coming soon
ativahēṣvarśaḥsu dvikakullōpākajai sasairmadhurāmlairadyādanilōlbaṇaśarīraḥ san | subōdham | dvikakuduṣṭraḥ | lōpākō lōmadhunaḥ | vihaṅgānāṁ mr̥gāṇāṁ ca rasō niramla īṣadamlō vā raktaṁ nihanti | kimbhūtaḥ palāṇḍurata āha-rasakhaḍādibhiryuktaḥ kēvalō vā subōdham || 34 ||
Adhikarana viTshoNitasa~gkShaye visheShaH (35) · Śloka 35
vyatyāsānmadhurāmlaṁ viṭśōṇitasaṅkṣayē yōjyam| navanītatilābhyāsāt kēśaranavanītaśarkarābhyāsāt| dadhisaramathitābhyāsādgudajāḥ śāmyanti raktavahāḥ| navanītaghr̥taṁ chāgaṁ sapayōmāṁsaṁ saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇīva surā jayatyasram| prāyēṇa vātabahulānyarśāṁsi bhavatyatisrutē raktē| dr̥ṣṭē'pi hi kaphapittē tasmādanilō'dhikaṁ jēyaḥ| dr̥ṣṭvā śōṇitapittaṁ prabalaṁ kaphavātarūpamalpañca| śītāḥ kriyāḥ prayōjyā yathēritāḥ pittarōgēṣu||35||
व्यत्यासान्मधुराम्लं विट्शोणितसङ्क्षये योज्यम्| नवनीततिलाभ्यासात् केशरनवनीतशर्कराभ्यासात्| दधिसरमथिताभ्यासाद्गुदजाः शाम्यन्ति रक्तवहाः| नवनीतघृतं छागं सपयोमांसं सषष्टिकः शालिः| तरुणश्च सुरामण्डस्तरुणीव सुरा जयत्यस्रम्| प्रायेण वातबहुलान्यर्शांसि भवत्यतिस्रुते रक्ते| दृष्टेऽपि हि कफपित्ते तस्मादनिलोऽधिकं जेयः| दृष्ट्वा शोणितपित्तं प्रबलं कफवातरूपमल्पञ्च| शीताः क्रियाः प्रयोज्या यथेरिताः पित्तरोगेषु||३५||
🔊 Audio coming soon
vyatyāsaḥ paryāyakaraṇam | navanītētyādi subōdham | pittarōgāḥ sarva ēva jvarādayaḥ || 35 ||
Adhikarana udAvartacikitsA (36) · Śloka 36
udāvartē tu dōṣavilayanāya śītajvaraghnatailābhyaktasvinnasya śyāmātrivr̥tpippalīnikumbhanīlinīcūrṇaṁ gōmūtraparipītaṁ dviguṇalavaṇaguḍēna karāṅguṣṭhākārāṁ vartiṁ kr̥tvā ghr̥tābhyaktagudasya gudē vātaviṇmūtrānulōmanārthaṁ nidadhyāt| pippalīmadanaphalasarṣapāgāradhūmairvā samūtraguḍaiḥ| tumbīkaraghāṭakaṇāsiddhārthakasaindhavajīmūtakairvā ētēṣāmēva vā cūrṇaṁ nāḍyā pradhamēt| tadvighātē tvānulōmikauṣadhatailamūtrāmlalavaṇakṣārayuktaṁ sutīkṣṇamāsthāpanaṁ dadyāt||36||
उदावर्ते तु दोषविलयनाय शीतज्वरघ्नतैलाभ्यक्तस्विन्नस्य श्यामात्रिवृत्पिप्पलीनिकुम्भनीलिनीचूर्णं गोमूत्रपरिपीतं द्विगुणलवणगुडेन कराङ्गुष्ठाकारां वर्तिं कृत्वा घृताभ्यक्तगुदस्य गुदे वातविण्मूत्रानुलोमनार्थं निदध्यात्| पिप्पलीमदनफलसर्षपागारधूमैर्वा समूत्रगुडैः| तुम्बीकरघाटकणासिद्धार्थकसैन्धवजीमूतकैर्वा एतेषामेव वा चूर्णं नाड्या प्रधमेत्| तद्विघाते त्वानुलोमिकौषधतैलमूत्राम्ललवणक्षारयुक्तं सुतीक्ष्णमास्थापनं दद्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
udāvarta ityādinōdāvartacikitsā | śītajvaranāśanaistailairyō'bhyaktaḥ | paścācca svinnastasya gōmūtraparipītaṁ gōmūtraṁ datvā punaḥ punaḥ śōṣitam | pippalyādibhiḥ | samūtraguḍairvā | nāḍyā vidhamēt guda iti prakaraṇāllabhyatē | tadvighātē vartyā malasyāpravr̥ttāvamlāni kāñjikādīni || 36 ||
Adhikarana kalyANakakShAraH (37) · Śloka 37
triphalātrikaṭutrilavaṇadantīcitrakabhallātakāni jarjaritāni sasnēhamūtrāṇi śarāvadvayakōṣṭhē mr̥lliptē gōmayāgninā vipacēt| sa kalyāṇakākhyaḥ kṣāraḥ kṣīramāṁsarasāśinā ghr̥tēna pītō'nnapānē vā praṇītō'rśōgulmapāṇḍuhr̥drōgōdāvartagrahaṇīmūtravibandhāśmarīkr̥miśvayathuhidhmāśvāsakāsaśūlānāhaplīhamēhāpahaḥ||37||
त्रिफलात्रिकटुत्रिलवणदन्तीचित्रकभल्लातकानि जर्जरितानि सस्नेहमूत्राणि शरावद्वयकोष्ठे मृल्लिप्ते गोमयाग्निना विपचेत्| स कल्याणकाख्यः क्षारः क्षीरमांसरसाशिना घृतेन पीतोऽन्नपाने वा प्रणीतोऽर्शोगुल्मपाण्डुहृद्रोगोदावर्तग्रहणीमूत्रविबन्धाश्मरीकृमिश्वयथुहिध्माश्वासकासशूलानाहप्लीहमेहापहः||३७||
🔊 Audio coming soon
triphalādikasya kṣāraḥ kalyāṇakākhyaḥ subōdhaḥ || 37 ||
Adhikarana vairecanikakShAraH (38) · Śloka 38
vairēcanikamūtraphalāni sahiṁsrārkamūladaśamūlaguḍādvīpidvipunarnavāni sarvaiśca tulyāni pañcalavaṇāni kṣāraḥ purvavat kr̥taḥ kāṅkāyanōktō'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt||38||
वैरेचनिकमूत्रफलानि सहिंस्रार्कमूलदशमूलगुडाद्वीपिद्विपुनर्नवानि सर्वैश्च तुल्यानि पञ्चलवणानि क्षारः पुर्ववत् कृतः काङ्कायनोक्तोऽधिकगुणः पूर्वस्मात्||३८||
🔊 Audio coming soon
virēcanauṣadhādīnāṁ kṣāraḥ subōdhaḥ | kāṅkāyananāmnā muninā uktaḥ ||38||
Adhikarana hi~ggvAdimahAkShAraH (39) · Śloka 39
hiṅgupāṭhātryūṣaṇatriphalākaṭabhībilvamadhayāyōrajaḥ kaṭukāpañcakōlakamustakuṣṭhakṣāradvayamuṣkakamadhukōgragandhāviḍaṅgamūrvājamōdēndrayavaguḍūcīdēvadārūṇi kārṣikāṇi| pr̥thakpalāṁśāni pañcalavaṇānyaikadhyamāpōthya ghr̥tatailakuḍavēna dadhikuḍavēna ca saṁyōjya kalyāṇakavidhinā dagdhō mahākṣārastattulyaḥ| sarvagaraviṣanibarhaṇaśca| prāgbhaktaṁ vā vitarēt ghr̥taguḍayavakṣārān||39||
हिङ्गुपाठात्र्यूषणत्रिफलाकटभीबिल्वमधयायोरजः कटुकापञ्चकोलकमुस्तकुष्ठक्षारद्वयमुष्ककमधुकोग्रगन्धाविडङ्गमूर्वाजमोदेन्द्रयवगुडूचीदेवदारूणि कार्षिकाणि| पृथक्पलांशानि पञ्चलवणान्यैकध्यमापोथ्य घृततैलकुडवेन दधिकुडवेन च संयोज्य कल्याणकविधिना दग्धो महाक्षारस्तत्तुल्यः| सर्वगरविषनिबर्हणश्च| प्राग्भक्तं वा वितरेत् घृतगुडयवक्षारान्||३९||
🔊 Audio coming soon
hiṅgvādikō mahākṣāraḥ subōdhaḥ | āpōthya jarjarīkr̥tya subōdham || 39 ||
Adhikarana BojanaM pAna~jca (40) · Śloka 40
dāḍimarasaṁ vā sayavānīpāṭhāmahauṣadhalavaṇaguḍatakram| yamakasnēhabhr̥ṣṭān vā saktuyuktān karañjaprasavān| dadhidāḍimāmlabadaratintiṇīkamātuluṅgalavaṇasurāṁ yamakasaṁskr̥tām| trivr̥ddantīguḍacitrakacāṅgērībālamulakalōṇīkāsuvarcalōpōdakācañcuparṇīvīrāvāstukapallavāstathā dakṣaśikhiśvāviḍgōdhāmārjāraṣṭralōpākakūrmaśalyakamāṁsān māṁsarasān yavaprāyaṁ cānnaṁ bhōjanārthē| pānārthē tu sapippalīcūrṇaṁ gauḍamacchasurāṁ salavaṇānāsavāṁśca dīpanīyavātaharānāranālaṁ mastu vā saṁskr̥tam||40||
दाडिमरसं वा सयवानीपाठामहौषधलवणगुडतक्रम्| यमकस्नेहभृष्टान् वा सक्तुयुक्तान् करञ्जप्रसवान्| दधिदाडिमाम्लबदरतिन्तिणीकमातुलुङ्गलवणसुरां यमकसंस्कृताम्| त्रिवृद्दन्तीगुडचित्रकचाङ्गेरीबालमुलकलोणीकासुवर्चलोपोदकाचञ्चुपर्णीवीरावास्तुकपल्लवास्तथा दक्षशिख़िश्वाविड्गोधामार्जारष्ट्रलोपाककूर्मशल्यकमांसान् मांसरसान् यवप्रायं चान्नं भोजनार्थे| पानार्थे तु सपिप्पलीचूर्णं गौडमच्छसुरां सलवणानासवांश्च दीपनीयवातहरानारनालं मस्तु वा संस्कृतम्||४०||
🔊 Audio coming soon
yavānyādibhistakrāntairyuktō dāḍimarasaḥ | karañjaprasavaḥ karañjapatrāṅkuraḥ | dadhyādyanyatamēna saṁskr̥tān trivr̥tādyanyatamapallavān | dakṣādimāṁsān māṁsarasānyavabhūyiṣṭhaṁ cānnamudāvartinō bhōjanārthē śastam | pānārtha ityādi subōdham || 40 ||
Adhikarana anubandhe cikitsA (41) · Śloka 41
anubandhē tu bhūyō madirāmastumūtrayuktaṁ virēkam| sapippalīṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭāṁ saguḍāṁ harītakīṁ sakumbhanikumbhāṁ vā| dvividhōpakramaṇīyōditān vā tarpaṇaprayōgān| trivr̥ccūrṇaṁ vā triphalārasānuvidadham| abhayāmalakaviḍaṅgān vā samatrivr̥tān saguḍān māṇibhadrakākhyān| miśrakasnēhaṁ sukumārakaṁ nīlinīghr̥taṁ vā kalpōditāni vā virēcanānyavacārayēt gudāśrayē hi dōṣē'pahr̥tē vyādhayō'pi tajjāḥ praśāmyanti||41||
अनुबन्धे तु भूयो मदिरामस्तुमूत्रयुक्तं विरेकम्| सपिप्पलीं वा घृतभृष्टां सगुडां हरीतकीं सकुम्भनिकुम्भां वा| द्विविधोपक्रमणीयोदितान् वा तर्पणप्रयोगान्| त्रिवृच्चूर्णं वा त्रिफलारसानुविदधम्| अभयामलकविडङ्गान् वा समत्रिवृतान् सगुडान् माणिभद्रकाख्यान्| मिश्रकस्नेहं सुकुमारकं नीलिनीघृतं वा कल्पोदितानि वा विरेचनान्यवचारयेत् गुदाश्रये हि दोषेऽपहृते व्याधयोऽपि तज्जाः प्रशाम्यन्ति||४१||
🔊 Audio coming soon
anubandhō'nantarōktayā cikitsayā'nupaśamaḥ | dantyā vā dravantyā vā | pippalībhirvā saha harītakīghr̥tēna bhr̥ṣṭā virēkē śasyatē | tarpaṇaprayōgaḥ saktuprayōgaḥ samatrivr̥taṁ abhayādīnāmēkam | māṇibhadravaṭakān kuṣṭhacikitsitē vakṣyamāṇān saguḍānavacārayēditi sambandhaḥ | miśrakasnēhō gulmē vakṣyatē | gudāśraya ityādinā virēcanaprayōgē hētumāha || 41 ||
Adhikarana rUkShajeShu shUlAdiShUpakramaH (42) · Śloka 42
rūkṣatayā ca viḍvātavibandhēna śūlōdāvartasambhavaḥ| tasmāttatrāśutaraṁ snēhanamanuvāsanaṁ vidadhyāt| pippalīmadanabilvavacāmadhukaśatapuṣpāśaṭhīkuṣṭhapuṣkaramūladvīpidēvadārubhiḥ ślakṣṇapiṣṭairdviguṇapayastailaṁ siddhamarśōgudabhraṁśayōniśūlavaṅkṣaṇānāhagudaśōphōtthānapravāhikāpicchāsrāvōrūkaṭīpr̥ṣṭhadaurbalyavaivarṇyamūtrakr̥cchraniṣūdanaṁ vātamūtraśakr̥tpittaślēṣmānulōmakaraṁ ca| vātānulōmyē hi sati dhruvamanalō yāti dīptimarśāṁsi cātaḥ saṅkōcamiti||42||
रूक्षतया च विड्वातविबन्धेन शूलोदावर्तसम्भवः| तस्मात्तत्राशुतरं स्नेहनमनुवासनं विदध्यात्| पिप्पलीमदनबिल्ववचामधुकशतपुष्पाशठीकुष्ठपुष्करमूलद्वीपिदेवदारुभिः श्लक्ष्णपिष्टैर्द्विगुणपयस्तैलं सिद्धमर्शोगुदभ्रंशयोनिशूलवङ्क्षणानाहगुदशोफोत्थानप्रवाहिकापिच्छास्रावोरूकटीपृष्ठदौर्बल्यवैवर्ण्यमूत्रकृच्छ्रनिषूदनं वातमूत्रशकृत्पित्तश्लेष्मानुलोमकरं च| वातानुलोम्ये हि सति ध्रुवमनलो याति दीप्तिमर्शांसि चातः सङ्कोचमिति||४२||
🔊 Audio coming soon
udāvartasya śūlasya ca rūkṣatayā yō viḍvātavibandhastēna sambhavō yatastataḥ śīghrataraṁ snēhanamanuvāsanaṁ vidadhyāt | pippalyādikalkaḥ snēhāccaturthāṁśēna | tailād dviguṇaṁ kṣīram | vātānulōmyētyādinānyēṣāmapyānulōmyakaraṇāt prayōgamanuśāsti || 42 ||
Adhikarana saMkShepataH upakramAdik (43) · Śloka 43
bhavanti cātra- arśāṁsi śastrakṣārāgnilēpābhyaṅgairupācarēt| dr̥śyānyadr̥śyāni punaḥ sadā'ntaḥparimārjanaiḥ| alpakālōtthitēṣvalpaliṅgadōṣēṣu cauṣadham| nātyucchritēṣu mr̥duṣu kṣārō'srasrutimatsu ca| ucchritēṣvalpamūlēṣu śastaṁ śastraṁ kunāmasu| yuktēṣu sthairyakāṭhinyakārkaśyaiḥ śastrapāvakau| yōjyō mahatsu vā kṣāraḥ pāṭayitvā vikuṭya vā| sūcīkūrcēna tadvacca baḍiśaṁ tēṣu śastrakam||43||
भवन्ति चात्र- अर्शांसि शस्त्रक्षाराग्निलेपाभ्यङ्गैरुपाचरेत्| दृश्यान्यदृश्यानि पुनः सदाऽन्तःपरिमार्जनैः| अल्पकालोत्थितेष्वल्पलिङ्गदोषेषु चौषधम्| नात्युच्छ्रितेषु मृदुषु क्षारोऽस्रस्रुतिमत्सु च| उच्छ्रितेष्वल्पमूलेषु शस्तं शस्त्रं कुनामसु| युक्तेषु स्थैर्यकाठिन्यकार्कश्यैः शस्त्रपावकौ| योज्यो महत्सु वा क्षारः पाटयित्वा विकुट्य वा| सूचीकूर्चेन तद्वच्च बडिशं तेषु शस्त्रकम्||४३||
🔊 Audio coming soon
dr̥śyānyarśāṁsi śastrairupācarēt | adr̥śyānyantaḥparimārjanairvamanādibhiḥ | alpakālōtthitatvādikayuktēṣu kunāmasvarśaḥsu auṣadham | nātyucchritatvādiyuktēṣu kṣāraḥ | ucchritatvādiyuktēṣu śastram | sthairyādiyuktēṣu śastrapāvakau yōjyau | mahatsu ca yadā kṣārō yōjyastadā vipāṭya sūcīkūrcēna vikuṭya vā || 43 ||
Adhikarana yantradoShAsteShAM parihAryatvam (44) · Śloka 44
atisthūlādidīrghē tu yantrakē marmaghaṭṭanam| aṇucchidrē mahadrūpamēkadēśē'vaśiṣyatē| aticchidrē'dhikaṁ rūpādavatīrṇaṁ pravāhaṇāt| sthūlāntramapi hiṁsyācca yathōktaṁ yōjayēdataḥ||44||
अतिस्थूलादिदीर्घे तु यन्त्रके मर्मघट्टनम्| अणुच्छिद्रे महद्रूपमेकदेशेऽवशिष्यते| अतिच्छिद्रेऽधिकं रूपादवतीर्णं प्रवाहणात्| स्थूलान्त्रमपि हिंस्याच्च यथोक्तं योजयेदतः||४४||
🔊 Audio coming soon
atisthūlētyādinā yantradōṣā ucyantē | marmaṇō gudasya ghaṭṭanam | aṇucchidrē yantramahatō'rśasa ēkadēśō'vaśiṣyatē na dr̥śyata ityarthaḥ | aticchidrē punaḥ pravāhaṇāt prēraṇādrūpādarśasō'dhikamapyavatīrṇaṁ yatō bhavatyatastadyantraṁ sthūlāntramapi hiṁsyādatō yathōktaṁ yantraṁ śīlayēt || 44 ||
Adhikarana arshassu sadA hitadravyANi (45) · Śloka 45
śuṣkēṣu bhallātakamagryamuktambhaiṣajyamārdrēṣu tu vatsakatvak| sarvēṣu sarvartuṣu kālaśēyamarśassu balyañca malāpahañca| bhitvā vibandhānanulōmanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca| tadannapānauṣadhamarśasēna sēvyaṁ vivarjyaṁ viparītamasmāt||45||
शुष्केषु भल्लातकमग्र्यमुक्तम्भैषज्यमार्द्रेषु तु वत्सकत्वक्| सर्वेषु सर्वर्तुषु कालशेयमर्शस्सु बल्यञ्च मलापहञ्च| भित्वा विबन्धाननुलोमनाय यन्मारुतस्याग्निबलाय यच्च| तदन्नपानौषधमर्शसेन सेव्यं विवर्ज्यं विपरीतमस्मात्||४५||
🔊 Audio coming soon
śuṣkēṣvityādi subōdham | kālaśēyaṁ takram | vibandhān bhitvā yadanulōmanāyānnapānauṣadhaṁ syāttat sēvyam | tadviparītaṁ varjyam ||45||
Adhikarana arshAdInAM parasparanidAnabhUtatvam (46-47) · Śloka 47
arśō'tisāragrahaṇīvikārāḥ prāyēṇa cānyōnyanidānabhūtāḥ| sannē'nalē santi na santi dīptē rakṣēdatastēṣu viśēṣatō'gnim||46|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē'rśasāṁ cikitsitannāma daśamō'dhyāyaḥ||47||
अर्शोऽतिसारग्रहणीविकाराः प्रायेण चान्योन्यनिदानभूताः| सन्नेऽनले सन्ति न सन्ति दीप्ते रक्षेदतस्तेषु विशेषतोऽग्निम्||४६|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थानेऽर्शसां चिकित्सितन्नाम दशमोऽध्यायः||४७||
🔊 Audio coming soon
arśaḥprabhr̥tayaḥ parasparēṇa nidānabhūtāḥ | rōgaśca rōgasya hēturbhavatītyuktam | tē ca sarvē mandē'gnau yatō bhavantyatō viśēṣatō'gniṁ rakṣēditi || 46 || iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē daśamō'dhyāyaḥ