Adhikarana atha visarpacikitsitannAma viMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ વિસર્પચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્શયઃ||૧||
अथातः विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्शयः||१||
🔊 Audio coming soon
ક્રમપ્રાપ્તસ્ય વિસર્પસ્ય ચિકિત્સં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||
Adhikarana purvarUpeShvevopacArakramaH (2) · Śloka 2
પુર્વરૂપેષ્વેવ સર્વવિસર્પાણાં લઙ્ઘનં રૂક્ષણં સિરામોક્ષણ મુલ્લેખનં વિરેચનઞ્ચ કુર્યાત્| ન તુ કદાચિદપિ સ્નેહનમ્||૨||
पुर्वरूपेष्वेव सर्वविसर्पाणां लङ्घनं रूक्षणं सिरामोक्षण मुल्लेखनं विरेचनञ्च कुर्यात्| न तु कदाचिदपि स्नेहनम्||२||
🔊 Audio coming soon
વિસર્પાણામાશુ બાધાવહત્વાત્ પૂર્વરૂપદર્શન એવ લઙ્ઘનાદિકં કુર્યાત્| રૂક્ષં યત્કિઞ્ચિત્| ઉલ્લેખનં વમનમ્|| ૨||
Adhikarana nirAme kShINakaphe upacArAH (3) · Śloka 3
નિરામેષુ ક્ષીણકફેષુ ચ શીતવીર્યાણિ સર્પીષિ તિક્ત કત્રાયમાણાઘૃતાદીનિ પાને દદ્યાત્| તત્ર મદનેન્દ્રયવપટોલ પિચુમન્દમધુકેક્ષુરસાન્ વમનેઽવચારયેત્| દ્રાક્ષાત્રિવૃત્ત્રિ ફલાત્રાયમાણા વિરેચને| મુસ્તદેવદારુકુષ્ઠશતાહ્વાવારાહીધાન્યાકકૃષ્ણગન્ધાવં શાર્તગલાન્ લેપસેકેષ્વનિલજે હ્રસ્વવઢ્રવલ્લીકણ્ટક પઞ્ચમૂલાનિ ચ| નિરામે ક્ષીણકફે ચ તિક્તકાદીનિ શીતવીર્યાણિ ઘૃતાનિ ક્વાથાદિના દદ્યાત્| વિસર્પે ચ યદા વમનં તદા મદના દિભિરેવ| વિરેચનં દ્રાક્ષાદિભિઃ||૩||
निरामेषु क्षीणकफेषु च शीतवीर्याणि सर्पीषि तिक्त कत्रायमाणाघृतादीनि पाने दद्यात्| तत्र मदनेन्द्रयवपटोल पिचुमन्दमधुकेक्षुरसान् वमनेऽवचारयेत्| द्राक्षात्रिवृत्त्रि फलात्रायमाणा विरेचने| मुस्तदेवदारुकुष्ठशताह्वावाराहीधान्याककृष्णगन्धावं शार्तगलान् लेपसेकेष्वनिलजे ह्रस्ववढ्रवल्लीकण्टक पञ्चमूलानि च| निरामे क्षीणकफे च तिक्तकादीनि शीतवीर्याणि घृतानि क्वाथादिना दद्यात्| विसर्पे च यदा वमनं तदा मदना दिभिरेव| विरेचनं द्राक्षादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
મુસ્તાદીનિ લેપે સેકે ચ| (નિ) 'ગૃષ્ટિર્વિષ્વક્સેનકાન્તા વારાહી વરમાલિકા|' કૃષ્ણગન્ધા શોભાઞ્જનઃ| આર્તગલઃ સહચરો નીલઃ| હિન્તાલ ઇતિ કેચિત્| અનિલજે હ્રસ્વપઞ્ચમૂલમ્| વઢ્રપઞ્ચમૂલં કણ્ટકપઞ્ચમૂલં ચ લેપસેકેશુ| ચશબ્દોઽનિલે મુસ્તાદિસમુચ્ચયાય||૩||
Adhikarana pittavisarpe (4) · Śloka 4
પિત્તે તુ કમલોત્પલશૈવાલપઙ્કદૂર્વામૃણાલશૃઙ્ગાટક કશેરુકશર્કરાહ્રીબેરકુચન્દનમુક્તામણિગૈરિકપયસ્યા પ્રપૌણ્ડરીકમધુપદ્મઘૃતક્ષીરાણિ ન્યગોધાદિ ચ||૪||
पित्ते तु कमलोत्पलशैवालपङ्कदूर्वामृणालशृङ्गाटक कशेरुकशर्कराह्रीबेरकुचन्दनमुक्तामणिगैरिकपयस्या प्रपौण्डरीकमधुपद्मघृतक्षीराणि न्यगोधादि च||४||
🔊 Audio coming soon
પિત્તે કમલાદિ ન્યગ્રોધાદિ ચ લેપસેકેષુ| પઙ્કકર્દમઃ પ્રસિદ્ધઃ| અમૃણાલમુશીરં મૃણાલં વિસાઙ્કુરં વા| હ્રીબેરં વાલકમ્| પયસ્યા ક્ષીરિકા|| ૪||
Adhikarana shleShmavisarpe (5) · Śloka 5
શ્લેષ્મણ્યજગન્ધાશ્વગન્ધાસરલકાલૈકૈષિકાગરુચોચ રાસ્નાવચાશીતશિવેન્દ્રવલ્લીગોમૂત્રાણિ વરણાદિ ચ||૫||
श्लेष्मण्यजगन्धाश्वगन्धासरलकालैकैषिकागरुचोच रास्नावचाशीतशिवेन्द्रवल्लीगोमूत्राणि वरणादि च||५||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્મણિ વિસર્પે અજગન્ધાદીનિ વરણાદિગણં ચ| સરલં દેવદારુસમં પીડાખ્યમ્| કાલા મઞ્જિષ્ઠા| એકૈષિકા માંસી| શીતશિવો મિસિઃ| ઇન્દ્રવલ્લી શાકવિશેષઃ|| ૫||
Adhikarana saMsargajavisarpe (6) · Śloka 6
સંસર્ગે યથાદોષબલં વિકલ્પયેત્||૬||
संसर्गे यथादोषबलं विकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
એતદેવ પૃથગ્દોષચિકિત્સિતં દોષબલાનુગુણ્યેન વિકલ્પયેત્| સંસર્ગો યત્ર દોષયોર્મિશ્રીભાવમાત્રમ્| ન ત્વગ્નિવિસર્પાદિપ્રાદુર્ભાવઃ યસ્માદ્ દ્વન્દ્વજેષ્વિતિ પુનર્વક્ષ્યતિ| તત્રાગ્નિવિસર્પાદયોઽભિમતાઃ| અન્યથા વિશેષેણેત્યાદિના નિર્ધારણં ન યુજ્યતે|| ૬||
Adhikarana pralepAdivisheShaH (7) · Śloka 7
તત્ર કફસ્થાનાશ્રિતે સામે પિત્તસ્થાનગતે ચ રક્ષા વિશીતાઃ પ્રલેપપરિષેકાઃ| પિત્તે તનવઃ સુશીતાઃ સઘૃતા વસ્ત્રાન્તરિતાઃ ક્ષણે ક્ષણે ચાપનીયાન્યે પ્રયોજ્યાઃ||૭||
तत्र कफस्थानाश्रिते सामे पित्तस्थानगते च रक्षा विशीताः प्रलेपपरिषेकाः| पित्ते तनवः सुशीताः सघृता वस्त्रान्तरिताः क्षणे क्षणे चापनीयान्ये प्रयोज्याः||७||
🔊 Audio coming soon
તત્ર કફસ્થાનાશ્રિતે સામે વિસર્પે પિત્તસ્થાનગતે વા સામે વિસર્પે રૂક્ષા વિશીતાશ્ચ પ્રલેપાદ્યા હિતાઃ| વિશીતા ઇતિ સ્પર્શેઽમ્બુવત્ શીતાનાં પ્રતિષેધઃ| ઉષ્ણપ્રતિષેધો વિસર્પત્વાદેવ| તેનાનુષ્ણાશીતત્વમભિમતમ્| પિત્તેઽધિકે યદા લેપાદયો યુજ્યન્તે તદા તનવ ઇત્યાદિકાઃ| વસ્ત્રાન્તરિતા ઇલ્યઙ્ગે વસ્ત્રં દત્વા વસ્ત્રાન્તરિતો લેપઃ શીતો લઘુશ્ચ| ઊષ્માણઞ્ચ ન નિગૃહ્ણાતીત્યવગન્તવ્યમ્| અન્યે પ્રયોજ્યાઃ પૂર્વદત્તાંસ્ત્યક્ત્વા|| ૭||
Adhikarana saMsargavisheSheShu karma (8) · Śloka 8
દ્વન્દ્વજેષુ યથાયથં દોષાંશ્ચિકિત્સેત્| વિશેષેણાગ્નિવિસર્પે મહાતિક્તકં પિબેત્| ગ્રન્થિવિસર્પે રક્તપિત્તસંસર્ગમવેક્ષ્ય પ્રાઘ્લઙ્ઘનાદીનિ વિરેચનાન્તાનિ શમનાનિ ચ યોજયેત્| તતો વાતશ્લેષ્મહરં કર્મ||૮||
द्वन्द्वजेषु यथायथं दोषांश्चिकित्सेत्| विशेषेणाग्निविसर्पे महातिक्तकं पिबेत्| ग्रन्थिविसर्पे रक्तपित्तसंसर्गमवेक्ष्य प्राघ्लङ्घनादीनि विरेचनान्तानि शमनानि च योजयेत्| ततो वातश्लेष्महरं कर्म||८||
🔊 Audio coming soon
દ્વન્દ્વજેષુ દોષાનુગુણ્યેન ચિકિત્સેત્| સુબોધમ્| ગ્રન્થિવિસર્પે પ્રાગ્લઙ્ઘનાદીનિ વિસર્પપૂર્વરૂપોક્તાનિ યોજયેત્| તેશુ યોજિતેષુ વાતશ્લેષ્મઘ્નં કર્મ|| ૮||
Adhikarana sashUleShu granthiShu (9) · Śloka 9
શૂલે ચ તદા સ્નિગ્ધામ્લોષ્ણાભિરુત્કારિકાભિર્ગ્રન્થીનામુપ નાહનમ્| વાતકફવિસર્પોક્તૈશ્ચ લેપસ્તૈરેવ વા સિદ્ધેન તૈલેન તોયેન વા પરિષેકઃ| લિમ્પેદ્વા શુષ્કમૂલકસ્ય કલ્કેન નક્તમાલત્વચા વા| બિભીતકેન વા વિજયા ક્ષનાગબલાગ્નિમન્થભૂર્જગ્રન્થિવંશપત્રાણાં વા||૯||
शूले च तदा स्निग्धाम्लोष्णाभिरुत्कारिकाभिर्ग्रन्थीनामुप नाहनम्| वातकफविसर्पोक्तैश्च लेपस्तैरेव वा सिद्धेन तैलेन तोयेन वा परिषेकः| लिम्पेद्वा शुष्कमूलकस्य कल्केन नक्तमालत्वचा वा| बिभीतकेन वा विजया क्षनागबलाग्निमन्थभूर्जग्रन्थिवंशपत्राणां वा||९||
🔊 Audio coming soon
શૂલે ગ્રન્થીનામુત્કારિકાબન્ધઃ| ઉત્કારિકા પિષ્ટપિણ્ડી| ઉપનાહો બન્ધઃ| તૈરિતિ વાતશ્લેષ્મોક્તૈઃ| સુબોધમ્| વિજયાદીનાં વા કલ્કેન| વિજયા હરીતકી|| ૯||
Adhikarana granthibhedanam (10) · Śloka 10
દન્તીચિત્રકમૂલત્વક્કાસીસાર્કસ્નુહીક્ષીરભલ્લાતકાસ્થિ ભિરુષ્ણોર્લેપઃ શિલામપિ ભિનત્તિ| દીર્ઘકાલપ્રસક્તે તુ ગ્રન્થૌ ત્રિફલાં પ્રયુઞ્જીત| મધુપિપ્પલીર્Vવા| મુસ્તાસક્તુ ભલ્લાતકાનિ વા| શીધુમધુશર્કરાં વા| માતુલુઙ્ગરસા નુવિદ્ધાં મદિરાં વા| ગિરિજતુ વા ગુલ્મભેદનં વા| તપ્ત લોહોપલાદિપીડનં વા| જત્રૂર્ધ્વગતે તીક્ષ્ણધૂમવમનાનિ ચ||૧૦||
दन्तीचित्रकमूलत्वक्कासीसार्कस्नुहीक्षीरभल्लातकास्थि भिरुष्णोर्लेपः शिलामपि भिनत्ति| दीर्घकालप्रसक्ते तु ग्रन्थौ त्रिफलां प्रयुञ्जीत| मधुपिप्पलीर्Vवा| मुस्तासक्तु भल्लातकानि वा| शीधुमधुशर्करां वा| मातुलुङ्गरसा नुविद्धां मदिरां वा| गिरिजतु वा गुल्मभेदनं वा| तप्त लोहोपलादिपीडनं वा| जत्रूर्ध्वगते तीक्ष्णधूमवमनानि च||१०||
🔊 Audio coming soon
દન્ત્યાદિભિરુષ્ણૈઃ પ્રદેહઃ શિલામપિ ભિનત્તિ| કિં પુર્નર્ગ્રન્થિમિત્યર્થઃ| દીર્ઘત્યાદિ સુબોધમ્| પ્રાધાન્યમુખેન પ્રયોગઃ| ગિરિજતુ શિલાજતુ| જત્રોરુર્ધ્વગતે ગ્રન્થિવિસર્પે તીક્ષ્ણાનિ ધૂમાનિ વમનાનિ ચ||૧૦||
Adhikarana kShArAdibhirdAraNam (11) · Śloka 11
તથાપ્યભેદે ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેત્| પાટયિત્વા વા શસ્ત્રેણ પરિશોધયેત્| એવં પર્યાયેણ રક્તપિત્તે વાતશ્લેષ્મણિ ચોત્તિષ્ઠેત્||૧૧||
तथाप्यभेदे क्षारेणाग्निना वा दहेत्| पाटयित्वा वा शस्त्रेण परिशोधयेत्| एवं पर्यायेण रक्तपित्ते वातश्लेष्मणि चोत्तिष्ठेत्||११||
🔊 Audio coming soon
તથાપીત્યાદિના સામાન્યેન ગ્રન્થિવિસર્પે વિદગ્ધં પાકાભિમુખં રક્તં તદપનયનં ગ્રન્થીનાં સ્વેદૌષધત્વાત્તદ્યોગ્યતાપાદનાય| પર્યાયેણ પરિવૃત્ત્યા| પુના રક્તાપિત્તે પુનર્વાતશ્લેષ્મણિ ચ ઉત્તિષ્ઠેત ચિકિત્સાયાં યત્નં કુર્યાત્|| ૧૧||
Adhikarana paryAgate visarpe (12) · Śloka 12
સર્વસ્મિન્ વિસર્પે પર્યાગતે વિદારિતે ચ વ્રણવત્| તૈલઞ્ચ દાર્વીવિડઙ્ગકમ્પિલ્લકૈઃ ગ્રન્થિવ્રણસાધનં સાધયેત્||૧૨||
सर्वस्मिन् विसर्पे पर्यागते विदारिते च व्रणवत्| तैलञ्च दार्वीविडङ्गकम्पिल्लकैः ग्रन्थिव्रणसाधनं साधयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
પર્યાગતેઽતિપાકમ્પ્રાપ્તે વ્રણવદુપાચરેદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| દાર્વ્યા-દિભિશ્ચ તૈલં સાધયેત્ પચેત્| તદ્ધિ ગ્રન્થિજાનાં વ્રણાનાં સાધનં ઉપશમોપાયઃ|| ૧૨||
Adhikarana kardamavisarpe visheShaH (13) · Śloka 13
કર્દમકે શીઘ્રતરં સુતરાં ચ વમનાદીનિ કૃત્વા પુનર્જલૌ કોભિરસૃગવસેચયેત્| અસૃક્પ્રક્લેદાદ્ધિ ત્વઙ્માંસસિ રાસ્નાવસંક્લેદો ભવતિ| પિબેચ્ચ કષાયઘનપટોલપિચુ મન્દાનામ્| ચન્દનોત્પલયોઃ| પટોલાદિવર્ગસ્ય વા| ઘૃત મિશ્રં વા દાર્વીત્વક્તિક્તાપટોલયષ્ટ્યાહ્વારિષ્ટમસૂરત્રિ ફલાત્રાયમાણાનામ્| વિરેકાર્થઞ્ચ ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સર્પિષા પયસા દ્રાક્ષારસેન ઘર્મા મ્ભસા વા પાયયેત્| ત્રાયમાણાશૃતં પિત્તોદ્દૃતૌ ક્ષીરમિતિ||૧૩||
कर्दमके शीघ्रतरं सुतरां च वमनादीनि कृत्वा पुनर्जलौ कोभिरसृगवसेचयेत्| असृक्प्रक्लेदाद्धि त्वङ्मांससि रास्नावसंक्लेदो भवति| पिबेच्च कषायघनपटोलपिचु मन्दानाम्| चन्दनोत्पलयोः| पटोलादिवर्गस्य वा| घृत मिश्रं वा दार्वीत्वक्तिक्तापटोलयष्ट्याह्वारिष्टमसूरत्रि फलात्रायमाणानाम्| विरेकार्थञ्च त्रिवृच्चूर्णं सर्पिषा पयसा द्राक्षारसेन घर्मा म्भसा वा पाययेत्| त्रायमाणाशृतं पित्तोद्दृतौ क्षीरमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
કર્દમાખ્યે વિસર્પે વમનાદીન્ શીઘ્રતરં યોજયેત્| સુતરામિત્યશેષેણ શ્લેષ્મદોષનિર્હરણાય| કૃતેષુ વમનાદિષુ જલૌકોભી રક્તમવસેચયેત્| અસૃક્પ્રક્લેદાદિત્યનેન રક્તસ્રાવહેતુઃ| ઘનમુસ્તચન્દનપટોલાદિકૃતાશ્ચત્વારઃ પાચનકષાયાઃ| પઞ્ચમો દાર્વ્યાદીનાં ઘૃતમિશ્રઃ| ઘનો મુસ્તમ્| પિચુમન્દો નિમ્બઃ| તિક્તા તટુકા| અરિષ્ટો નિમ્બઃ| ઘૃતાદીનામન્યતમેન ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં વિરેકાય| ઘર્મામ્બૂષ્ણોદકમ્| પિત્તસ્યોદ્દૃત્તાવન્યાધિક્યે ત્રાયમાણાશ્રુતં ક્ષીરમ્|| ૧૩||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14-20) · Śloka 20
ભવતિ ચાત્ર- શ્રેષ્ઠાસ્રસ્રુતિરેવાત્ર વિસર્પો હ્યસૃગાશ્રયઃ| યચ્ચ નાસાવસંસૃષ્ટો રક્તપિત્તેન જાયતે| ન ઘૃતં બહુદોષાય દેયં યન્ન વિરેચનમ્| તેન દોષો હ્યુપસ્તબ્ધસ્ત્વગ્રક્તપિશિતં પચેત્||૧૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વિસર્પ ચિકિત્સિતન્નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||
भवति चात्र- श्रेष्ठास्रस्रुतिरेवात्र विसर्पो ह्यसृगाश्रयः| यच्च नासावसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||१४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने विसर्प चिकित्सितन्नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon
ગતાનુગતિકા| અત્ર વિસર્પેઽસૃક્સ્રુતિરેવ શ્રેષ્ઠોઽન્યોપક્રમેભ્યો યતો વિસર્પસ્યાશ્રયો રક્તમ્| યચ્ચ યસ્માચ્ચાસૌ વિસર્પો રક્તપિત્તેનાસંસૃષ્ટો ન જાયતે| તત્કારણમપિ રક્તસ્યાશ્રયો ભવતિ| અપિ ચ બહુદોષાય વિસર્પિણે યદ્ ઘૃતં ન વિરેચયતિ તત્ કદાચિન્ન દેયમ્| તેન હ્યવિરેચનેન ઘૃતેન પ્રાપ્તસ્તમ્ભઃ સ દોષાસ્ત્વગાદિકં પચેદિતિ|| ૧૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વિંશોઽધ્યાયઃ