Adhikarana atha visarpacikitsitannAma viMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ വിസര്പചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ശയഃ||൧||
अथातः विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्शयः||१||
🔊 Audio coming soon
ക്രമപ്രാപ്തസ്യ വിസര്പസ്യ ചികിത്സം പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ||൧||
Adhikarana purvarUpeShvevopacArakramaH (2) · Śloka 2
പുര്വരൂപേഷ്വേവ സര്വവിസര്പാണാം ലങ്ഘനം രൂക്ഷണം സിരാമോക്ഷണ മുല്ലേഖനം വിരേചനഞ്ച കുര്യാത്| ന തു കദാചിദപി സ്നേഹനമ്||൨||
पुर्वरूपेष्वेव सर्वविसर्पाणां लङ्घनं रूक्षणं सिरामोक्षण मुल्लेखनं विरेचनञ्च कुर्यात्| न तु कदाचिदपि स्नेहनम्||२||
🔊 Audio coming soon
വിസര്പാണാമാശു ബാധാവഹത്വാത് പൂര്വരൂപദര്ശന ഏവ ലങ്ഘനാദികം കുര്യാത്| രൂക്ഷം യത്കിഞ്ചിത്| ഉല്ലേഖനം വമനമ്|| ൨||
Adhikarana nirAme kShINakaphe upacArAH (3) · Śloka 3
നിരാമേഷു ക്ഷീണകഫേഷു ച ശീതവീര്യാണി സര്പീഷി തിക്ത കത്രായമാണാഘൃതാദീനി പാനേ ദദ്യാത്| തത്ര മദനേന്ദ്രയവപടോല പിചുമന്ദമധുകേക്ഷുരസാന് വമനേऽവചാരയേത്| ദ്രാക്ഷാത്രിവൃത്ത്രി ഫലാത്രായമാണാ വിരേചനേ| മുസ്തദേവദാരുകുഷ്ഠശതാഹ്വാവാരാഹീധാന്യാകകൃഷ്ണഗന്ധാവം ശാര്തഗലാന് ലേപസേകേഷ്വനിലജേ ഹ്രസ്വവഢ്രവല്ലീകണ്ടക പഞ്ചമൂലാനി ച| നിരാമേ ക്ഷീണകഫേ ച തിക്തകാദീനി ശീതവീര്യാണി ഘൃതാനി ക്വാഥാദിനാ ദദ്യാത്| വിസര്പേ ച യദാ വമനം തദാ മദനാ ദിഭിരേവ| വിരേചനം ദ്രാക്ഷാദിഭിഃ||൩||
निरामेषु क्षीणकफेषु च शीतवीर्याणि सर्पीषि तिक्त कत्रायमाणाघृतादीनि पाने दद्यात्| तत्र मदनेन्द्रयवपटोल पिचुमन्दमधुकेक्षुरसान् वमनेऽवचारयेत्| द्राक्षात्रिवृत्त्रि फलात्रायमाणा विरेचने| मुस्तदेवदारुकुष्ठशताह्वावाराहीधान्याककृष्णगन्धावं शार्तगलान् लेपसेकेष्वनिलजे ह्रस्ववढ्रवल्लीकण्टक पञ्चमूलानि च| निरामे क्षीणकफे च तिक्तकादीनि शीतवीर्याणि घृतानि क्वाथादिना दद्यात्| विसर्पे च यदा वमनं तदा मदना दिभिरेव| विरेचनं द्राक्षादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
മുസ്താദീനി ലേപേ സേകേ ച| (നി) 'ഗൃഷ്ടിര്വിഷ്വക്സേനകാന്താ വാരാഹീ വരമാലികാ|' കൃഷ്ണഗന്ധാ ശോഭാഞ്ജനഃ| ആര്തഗലഃ സഹചരോ നീലഃ| ഹിന്താല ഇതി കേചിത്| അനിലജേ ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലമ്| വഢ്രപഞ്ചമൂലം കണ്ടകപഞ്ചമൂലം ച ലേപസേകേശു| ചശബ്ദോऽനിലേ മുസ്താദിസമുച്ചയായ||൩||
Adhikarana pittavisarpe (4) · Śloka 4
പിത്തേ തു കമലോത്പലശൈവാലപങ്കദൂര്വാമൃണാലശൃങ്ഗാടക കശേരുകശര്കരാഹ്രീബേരകുചന്ദനമുക്താമണിഗൈരികപയസ്യാ പ്രപൌണ്ഡരീകമധുപദ്മഘൃതക്ഷീരാണി ന്യഗോധാദി ച||൪||
पित्ते तु कमलोत्पलशैवालपङ्कदूर्वामृणालशृङ्गाटक कशेरुकशर्कराह्रीबेरकुचन्दनमुक्तामणिगैरिकपयस्या प्रपौण्डरीकमधुपद्मघृतक्षीराणि न्यगोधादि च||४||
🔊 Audio coming soon
പിത്തേ കമലാദി ന്യഗ്രോധാദി ച ലേപസേകേഷു| പങ്കകര്ദമഃ പ്രസിദ്ധഃ| അമൃണാലമുശീരം മൃണാലം വിസാങ്കുരം വാ| ഹ്രീബേരം വാലകമ്| പയസ്യാ ക്ഷീരികാ|| ൪||
Adhikarana shleShmavisarpe (5) · Śloka 5
ശ്ലേഷ്മണ്യജഗന്ധാശ്വഗന്ധാസരലകാലൈകൈഷികാഗരുചോച രാസ്നാവചാശീതശിവേന്ദ്രവല്ലീഗോമൂത്രാണി വരണാദി ച||൫||
श्लेष्मण्यजगन्धाश्वगन्धासरलकालैकैषिकागरुचोच रास्नावचाशीतशिवेन्द्रवल्लीगोमूत्राणि वरणादि च||५||
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മണി വിസര്പേ അജഗന്ധാദീനി വരണാദിഗണം ച| സരലം ദേവദാരുസമം പീഡാഖ്യമ്| കാലാ മഞ്ജിഷ്ഠാ| ഏകൈഷികാ മാംസീ| ശീതശിവോ മിസിഃ| ഇന്ദ്രവല്ലീ ശാകവിശേഷഃ|| ൫||
Adhikarana saMsargajavisarpe (6) · Śloka 6
സംസര്ഗേ യഥാദോഷബലം വികല്പയേത്||൬||
संसर्गे यथादोषबलं विकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവ പൃഥഗ്ദോഷചികിത്സിതം ദോഷബലാനുഗുണ്യേന വികല്പയേത്| സംസര്ഗോ യത്ര ദോഷയോര്മിശ്രീഭാവമാത്രമ്| ന ത്വഗ്നിവിസര്പാദിപ്രാദുര്ഭാവഃ യസ്മാദ് ദ്വന്ദ്വജേഷ്വിതി പുനര്വക്ഷ്യതി| തത്രാഗ്നിവിസര്പാദയോऽഭിമതാഃ| അന്യഥാ വിശേഷേണേത്യാദിനാ നിര്ധാരണം ന യുജ്യതേ|| ൬||
Adhikarana pralepAdivisheShaH (7) · Śloka 7
തത്ര കഫസ്ഥാനാശ്രിതേ സാമേ പിത്തസ്ഥാനഗതേ ച രക്ഷാ വിശീതാഃ പ്രലേപപരിഷേകാഃ| പിത്തേ തനവഃ സുശീതാഃ സഘൃതാ വസ്ത്രാന്തരിതാഃ ക്ഷണേ ക്ഷണേ ചാപനീയാന്യേ പ്രയോജ്യാഃ||൭||
तत्र कफस्थानाश्रिते सामे पित्तस्थानगते च रक्षा विशीताः प्रलेपपरिषेकाः| पित्ते तनवः सुशीताः सघृता वस्त्रान्तरिताः क्षणे क्षणे चापनीयान्ये प्रयोज्याः||७||
🔊 Audio coming soon
തത്ര കഫസ്ഥാനാശ്രിതേ സാമേ വിസര്പേ പിത്തസ്ഥാനഗതേ വാ സാമേ വിസര്പേ രൂക്ഷാ വിശീതാശ്ച പ്രലേപാദ്യാ ഹിതാഃ| വിശീതാ ഇതി സ്പര്ശേऽമ്ബുവത് ശീതാനാം പ്രതിഷേധഃ| ഉഷ്ണപ്രതിഷേധോ വിസര്പത്വാദേവ| തേനാനുഷ്ണാശീതത്വമഭിമതമ്| പിത്തേऽധികേ യദാ ലേപാദയോ യുജ്യന്തേ തദാ തനവ ഇത്യാദികാഃ| വസ്ത്രാന്തരിതാ ഇല്യങ്ഗേ വസ്ത്രം ദത്വാ വസ്ത്രാന്തരിതോ ലേപഃ ശീതോ ലഘുശ്ച| ഊഷ്മാണഞ്ച ന നിഗൃഹ്ണാതീത്യവഗന്തവ്യമ്| അന്യേ പ്രയോജ്യാഃ പൂര്വദത്താംസ്ത്യക്ത്വാ|| ൭||
Adhikarana saMsargavisheSheShu karma (8) · Śloka 8
ദ്വന്ദ്വജേഷു യഥായഥം ദോഷാംശ്ചികിത്സേത്| വിശേഷേണാഗ്നിവിസര്പേ മഹാതിക്തകം പിബേത്| ഗ്രന്ഥിവിസര്പേ രക്തപിത്തസംസര്ഗമവേക്ഷ്യ പ്രാഘ്ലങ്ഘനാദീനി വിരേചനാന്താനി ശമനാനി ച യോജയേത്| തതോ വാതശ്ലേഷ്മഹരം കര്മ||൮||
द्वन्द्वजेषु यथायथं दोषांश्चिकित्सेत्| विशेषेणाग्निविसर्पे महातिक्तकं पिबेत्| ग्रन्थिविसर्पे रक्तपित्तसंसर्गमवेक्ष्य प्राघ्लङ्घनादीनि विरेचनान्तानि शमनानि च योजयेत्| ततो वातश्लेष्महरं कर्म||८||
🔊 Audio coming soon
ദ്വന്ദ്വജേഷു ദോഷാനുഗുണ്യേന ചികിത്സേത്| സുബോധമ്| ഗ്രന്ഥിവിസര്പേ പ്രാഗ്ലങ്ഘനാദീനി വിസര്പപൂര്വരൂപോക്താനി യോജയേത്| തേശു യോജിതേഷു വാതശ്ലേഷ്മഘ്നം കര്മ|| ൮||
Adhikarana sashUleShu granthiShu (9) · Śloka 9
ശൂലേ ച തദാ സ്നിഗ്ധാമ്ലോഷ്ണാഭിരുത്കാരികാഭിര്ഗ്രന്ഥീനാമുപ നാഹനമ്| വാതകഫവിസര്പോക്തൈശ്ച ലേപസ്തൈരേവ വാ സിദ്ധേന തൈലേന തോയേന വാ പരിഷേകഃ| ലിമ്പേദ്വാ ശുഷ്കമൂലകസ്യ കല്കേന നക്തമാലത്വചാ വാ| ബിഭീതകേന വാ വിജയാ ക്ഷനാഗബലാഗ്നിമന്ഥഭൂര്ജഗ്രന്ഥിവംശപത്രാണാം വാ||൯||
शूले च तदा स्निग्धाम्लोष्णाभिरुत्कारिकाभिर्ग्रन्थीनामुप नाहनम्| वातकफविसर्पोक्तैश्च लेपस्तैरेव वा सिद्धेन तैलेन तोयेन वा परिषेकः| लिम्पेद्वा शुष्कमूलकस्य कल्केन नक्तमालत्वचा वा| बिभीतकेन वा विजया क्षनागबलाग्निमन्थभूर्जग्रन्थिवंशपत्राणां वा||९||
🔊 Audio coming soon
ശൂലേ ഗ്രന്ഥീനാമുത്കാരികാബന്ധഃ| ഉത്കാരികാ പിഷ്ടപിണ്ഡീ| ഉപനാഹോ ബന്ധഃ| തൈരിതി വാതശ്ലേഷ്മോക്തൈഃ| സുബോധമ്| വിജയാദീനാം വാ കല്കേന| വിജയാ ഹരീതകീ|| ൯||
Adhikarana granthibhedanam (10) · Śloka 10
ദന്തീചിത്രകമൂലത്വക്കാസീസാര്കസ്നുഹീക്ഷീരഭല്ലാതകാസ്ഥി ഭിരുഷ്ണോര്ലേപഃ ശിലാമപി ഭിനത്തി| ദീര്ഘകാലപ്രസക്തേ തു ഗ്രന്ഥൌ ത്രിഫലാം പ്രയുഞ്ജീത| മധുപിപ്പലീര്Vവാ| മുസ്താസക്തു ഭല്ലാതകാനി വാ| ശീധുമധുശര്കരാം വാ| മാതുലുങ്ഗരസാ നുവിദ്ധാം മദിരാം വാ| ഗിരിജതു വാ ഗുല്മഭേദനം വാ| തപ്ത ലോഹോപലാദിപീഡനം വാ| ജത്രൂര്ധ്വഗതേ തീക്ഷ്ണധൂമവമനാനി ച||൧൦||
दन्तीचित्रकमूलत्वक्कासीसार्कस्नुहीक्षीरभल्लातकास्थि भिरुष्णोर्लेपः शिलामपि भिनत्ति| दीर्घकालप्रसक्ते तु ग्रन्थौ त्रिफलां प्रयुञ्जीत| मधुपिप्पलीर्Vवा| मुस्तासक्तु भल्लातकानि वा| शीधुमधुशर्करां वा| मातुलुङ्गरसा नुविद्धां मदिरां वा| गिरिजतु वा गुल्मभेदनं वा| तप्त लोहोपलादिपीडनं वा| जत्रूर्ध्वगते तीक्ष्णधूमवमनानि च||१०||
🔊 Audio coming soon
ദന്ത്യാദിഭിരുഷ്ണൈഃ പ്രദേഹഃ ശിലാമപി ഭിനത്തി| കിം പുര്നര്ഗ്രന്ഥിമിത്യര്ഥഃ| ദീര്ഘത്യാദി സുബോധമ്| പ്രാധാന്യമുഖേന പ്രയോഗഃ| ഗിരിജതു ശിലാജതു| ജത്രോരുര്ധ്വഗതേ ഗ്രന്ഥിവിസര്പേ തീക്ഷ്ണാനി ധൂമാനി വമനാനി ച||൧൦||
Adhikarana kShArAdibhirdAraNam (11) · Śloka 11
തഥാപ്യഭേദേ ക്ഷാരേണാഗ്നിനാ വാ ദഹേത്| പാടയിത്വാ വാ ശസ്ത്രേണ പരിശോധയേത്| ഏവം പര്യായേണ രക്തപിത്തേ വാതശ്ലേഷ്മണി ചോത്തിഷ്ഠേത്||൧൧||
तथाप्यभेदे क्षारेणाग्निना वा दहेत्| पाटयित्वा वा शस्त्रेण परिशोधयेत्| एवं पर्यायेण रक्तपित्ते वातश्लेष्मणि चोत्तिष्ठेत्||११||
🔊 Audio coming soon
തഥാപീത്യാദിനാ സാമാന്യേന ഗ്രന്ഥിവിസര്പേ വിദഗ്ധം പാകാഭിമുഖം രക്തം തദപനയനം ഗ്രന്ഥീനാം സ്വേദൌഷധത്വാത്തദ്യോഗ്യതാപാദനായ| പര്യായേണ പരിവൃത്ത്യാ| പുനാ രക്താപിത്തേ പുനര്വാതശ്ലേഷ്മണി ച ഉത്തിഷ്ഠേത ചികിത്സായാം യത്നം കുര്യാത്|| ൧൧||
Adhikarana paryAgate visarpe (12) · Śloka 12
സര്വസ്മിന് വിസര്പേ പര്യാഗതേ വിദാരിതേ ച വ്രണവത്| തൈലഞ്ച ദാര്വീവിഡങ്ഗകമ്പില്ലകൈഃ ഗ്രന്ഥിവ്രണസാധനം സാധയേത്||൧൨||
सर्वस्मिन् विसर्पे पर्यागते विदारिते च व्रणवत्| तैलञ्च दार्वीविडङ्गकम्पिल्लकैः ग्रन्थिव्रणसाधनं साधयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
പര്യാഗതേऽതിപാകമ്പ്രാപ്തേ വ്രണവദുപാചരേദിതി സമ്ബന്ധനീയമ്| ദാര്വ്യാ-ദിഭിശ്ച തൈലം സാധയേത് പചേത്| തദ്ധി ഗ്രന്ഥിജാനാം വ്രണാനാം സാധനം ഉപശമോപായഃ|| ൧൨||
Adhikarana kardamavisarpe visheShaH (13) · Śloka 13
കര്ദമകേ ശീഘ്രതരം സുതരാം ച വമനാദീനി കൃത്വാ പുനര്ജലൌ കോഭിരസൃഗവസേചയേത്| അസൃക്പ്രക്ലേദാദ്ധി ത്വങ്മാംസസി രാസ്നാവസംക്ലേദോ ഭവതി| പിബേച്ച കഷായഘനപടോലപിചു മന്ദാനാമ്| ചന്ദനോത്പലയോഃ| പടോലാദിവര്ഗസ്യ വാ| ഘൃത മിശ്രം വാ ദാര്വീത്വക്തിക്താപടോലയഷ്ട്യാഹ്വാരിഷ്ടമസൂരത്രി ഫലാത്രായമാണാനാമ്| വിരേകാര്ഥഞ്ച ത്രിവൃച്ചൂര്ണം സര്പിഷാ പയസാ ദ്രാക്ഷാരസേന ഘര്മാ മ്ഭസാ വാ പായയേത്| ത്രായമാണാശൃതം പിത്തോദ്ദൃതൌ ക്ഷീരമിതി||൧൩||
कर्दमके शीघ्रतरं सुतरां च वमनादीनि कृत्वा पुनर्जलौ कोभिरसृगवसेचयेत्| असृक्प्रक्लेदाद्धि त्वङ्मांससि रास्नावसंक्लेदो भवति| पिबेच्च कषायघनपटोलपिचु मन्दानाम्| चन्दनोत्पलयोः| पटोलादिवर्गस्य वा| घृत मिश्रं वा दार्वीत्वक्तिक्तापटोलयष्ट्याह्वारिष्टमसूरत्रि फलात्रायमाणानाम्| विरेकार्थञ्च त्रिवृच्चूर्णं सर्पिषा पयसा द्राक्षारसेन घर्मा म्भसा वा पाययेत्| त्रायमाणाशृतं पित्तोद्दृतौ क्षीरमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
കര്ദമാഖ്യേ വിസര്പേ വമനാദീന് ശീഘ്രതരം യോജയേത്| സുതരാമിത്യശേഷേണ ശ്ലേഷ്മദോഷനിര്ഹരണായ| കൃതേഷു വമനാദിഷു ജലൌകോഭീ രക്തമവസേചയേത്| അസൃക്പ്രക്ലേദാദിത്യനേന രക്തസ്രാവഹേതുഃ| ഘനമുസ്തചന്ദനപടോലാദികൃതാശ്ചത്വാരഃ പാചനകഷായാഃ| പഞ്ചമോ ദാര്വ്യാദീനാം ഘൃതമിശ്രഃ| ഘനോ മുസ്തമ്| പിചുമന്ദോ നിമ്ബഃ| തിക്താ തടുകാ| അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ| ഘൃതാദീനാമന്യതമേന ത്രിവൃച്ചൂര്ണം വിരേകായ| ഘര്മാമ്ബൂഷ്ണോദകമ്| പിത്തസ്യോദ്ദൃത്താവന്യാധിക്യേ ത്രായമാണാശ്രുതം ക്ഷീരമ്|| ൧൩||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14-20) · Śloka 20
ഭവതി ചാത്ര- ശ്രേഷ്ഠാസ്രസ്രുതിരേവാത്ര വിസര്പോ ഹ്യസൃഗാശ്രയഃ| യച്ച നാസാവസംസൃഷ്ടോ രക്തപിത്തേന ജായതേ| ന ഘൃതം ബഹുദോഷായ ദേയം യന്ന വിരേചനമ്| തേന ദോഷോ ഹ്യുപസ്തബ്ധസ്ത്വഗ്രക്തപിശിതം പചേത്||൧൪|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവ ഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിസര്പ ചികിത്സിതന്നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||
भवति चात्र- श्रेष्ठास्रस्रुतिरेवात्र विसर्पो ह्यसृगाश्रयः| यच्च नासावसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||१४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने विसर्प चिकित्सितन्नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon
ഗതാനുഗതികാ| അത്ര വിസര്പേऽസൃക്സ്രുതിരേവ ശ്രേഷ്ഠോऽന്യോപക്രമേഭ്യോ യതോ വിസര്പസ്യാശ്രയോ രക്തമ്| യച്ച യസ്മാച്ചാസൌ വിസര്പോ രക്തപിത്തേനാസംസൃഷ്ടോ ന ജായതേ| തത്കാരണമപി രക്തസ്യാശ്രയോ ഭവതി| അപി ച ബഹുദോഷായ വിസര്പിണേ യദ് ഘൃതം ന വിരേചയതി തത് കദാചിന്ന ദേയമ്| തേന ഹ്യവിരേചനേന ഘൃതേന പ്രാപ്തസ്തമ്ഭഃ സ ദോഷാസ്ത്വഗാദികം പചേദിതി|| ൧൪|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ മഷ്ടങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിംശോऽധ്യായഃ