Adhikarana atha visarpacikitsitannAma viMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః విసర్పచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్శయః||1||
अथातः विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्शयः||१||
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తస్య విసర్పస్య చికిత్సం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana purvarUpeShvevopacArakramaH (2) · Śloka 2
పుర్వరూపేష్వేవ సర్వవిసర్పాణాం లంఘనం రూక్షణం సిరామోక్షణ ముల్లేఖనం విరేచనంచ కుర్యాత్| న తు కదాచిదపి స్నేహనం||2||
पुर्वरूपेष्वेव सर्वविसर्पाणां लङ्घनं रूक्षणं सिरामोक्षण मुल्लेखनं विरेचनञ्च कुर्यात्| न तु कदाचिदपि स्नेहनम्||२||
🔊 Audio coming soon
విసర్పాణామాశు బాధావహత్వాత్ పూర్వరూపదర్శన ఏవ లంఘనాదికం కుర్యాత్| రూక్షం యత్కించిత్| ఉల్లేఖనం వమనం|| 2||
Adhikarana nirAme kShINakaphe upacArAH (3) · Śloka 3
నిరామేషు క్షీణకఫేషు చ శీతవీర్యాణి సర్పీషి తిక్త కత్రాయమాణాఘృతాదీని పానే దద్యాత్| తత్ర మదనేంద్రయవపటోల పిచుమందమధుకేక్షురసాన్ వమనేఽవచారయేత్| ద్రాక్షాత్రివృత్త్రి ఫలాత్రాయమాణా విరేచనే| ముస్తదేవదారుకుష్ఠశతాహ్వావారాహీధాన్యాకకృష్ణగంధావం శార్తగలాన్ లేపసేకేష్వనిలజే హ్రస్వవఢ్రవల్లీకంటక పంచమూలాని చ| నిరామే క్షీణకఫే చ తిక్తకాదీని శీతవీర్యాణి ఘృతాని క్వాథాదినా దద్యాత్| విసర్పే చ యదా వమనం తదా మదనా దిభిరేవ| విరేచనం ద్రాక్షాదిభిః||3||
निरामेषु क्षीणकफेषु च शीतवीर्याणि सर्पीषि तिक्त कत्रायमाणाघृतादीनि पाने दद्यात्| तत्र मदनेन्द्रयवपटोल पिचुमन्दमधुकेक्षुरसान् वमनेऽवचारयेत्| द्राक्षात्रिवृत्त्रि फलात्रायमाणा विरेचने| मुस्तदेवदारुकुष्ठशताह्वावाराहीधान्याककृष्णगन्धावं शार्तगलान् लेपसेकेष्वनिलजे ह्रस्ववढ्रवल्लीकण्टक पञ्चमूलानि च| निरामे क्षीणकफे च तिक्तकादीनि शीतवीर्याणि घृतानि क्वाथादिना दद्यात्| विसर्पे च यदा वमनं तदा मदना दिभिरेव| विरेचनं द्राक्षादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
ముస్తాదీని లేపే సేకే చ| (ని) 'గృష్టిర్విష్వక్సేనకాంతా వారాహీ వరమాలికా|' కృష్ణగంధా శోభాంజనః| ఆర్తగలః సహచరో నీలః| హింతాల ఇతి కేచిత్| అనిలజే హ్రస్వపంచమూలం| వఢ్రపంచమూలం కంటకపంచమూలం చ లేపసేకేశు| చశబ్దోఽనిలే ముస్తాదిసముచ్చయాయ||3||
Adhikarana pittavisarpe (4) · Śloka 4
పిత్తే తు కమలోత్పలశైవాలపంకదూర్వామృణాలశృంగాటక కశేరుకశర్కరాహ్రీబేరకుచందనముక్తామణిగైరికపయస్యా ప్రపౌండరీకమధుపద్మఘృతక్షీరాణి న్యగోధాది చ||4||
पित्ते तु कमलोत्पलशैवालपङ्कदूर्वामृणालशृङ्गाटक कशेरुकशर्कराह्रीबेरकुचन्दनमुक्तामणिगैरिकपयस्या प्रपौण्डरीकमधुपद्मघृतक्षीराणि न्यगोधादि च||४||
🔊 Audio coming soon
పిత్తే కమలాది న్యగ్రోధాది చ లేపసేకేషు| పంకకర్దమః ప్రసిద్ధః| అమృణాలముశీరం మృణాలం విసాంకురం వా| హ్రీబేరం వాలకం| పయస్యా క్షీరికా|| 4||
Adhikarana shleShmavisarpe (5) · Śloka 5
శ్లేష్మణ్యజగంధాశ్వగంధాసరలకాలైకైషికాగరుచోచ రాస్నావచాశీతశివేంద్రవల్లీగోమూత్రాణి వరణాది చ||5||
श्लेष्मण्यजगन्धाश्वगन्धासरलकालैकैषिकागरुचोच रास्नावचाशीतशिवेन्द्रवल्लीगोमूत्राणि वरणादि च||५||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మణి విసర్పే అజగంధాదీని వరణాదిగణం చ| సరలం దేవదారుసమం పీడాఖ్యం| కాలా మంజిష్ఠా| ఏకైషికా మాంసీ| శీతశివో మిసిః| ఇంద్రవల్లీ శాకవిశేషః|| 5||
Adhikarana saMsargajavisarpe (6) · Śloka 6
సంసర్గే యథాదోషబలం వికల్పయేత్||6||
संसर्गे यथादोषबलं विकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవ పృథగ్దోషచికిత్సితం దోషబలానుగుణ్యేన వికల్పయేత్| సంసర్గో యత్ర దోషయోర్మిశ్రీభావమాత్రం| న త్వగ్నివిసర్పాదిప్రాదుర్భావః యస్మాద్ ద్వంద్వజేష్వితి పునర్వక్ష్యతి| తత్రాగ్నివిసర్పాదయోఽభిమతాః| అన్యథా విశేషేణేత్యాదినా నిర్ధారణం న యుజ్యతే|| 6||
Adhikarana pralepAdivisheShaH (7) · Śloka 7
తత్ర కఫస్థానాశ్రితే సామే పిత్తస్థానగతే చ రక్షా విశీతాః ప్రలేపపరిషేకాః| పిత్తే తనవః సుశీతాః సఘృతా వస్త్రాంతరితాః క్షణే క్షణే చాపనీయాన్యే ప్రయోజ్యాః||7||
तत्र कफस्थानाश्रिते सामे पित्तस्थानगते च रक्षा विशीताः प्रलेपपरिषेकाः| पित्ते तनवः सुशीताः सघृता वस्त्रान्तरिताः क्षणे क्षणे चापनीयान्ये प्रयोज्याः||७||
🔊 Audio coming soon
తత్ర కఫస్థానాశ్రితే సామే విసర్పే పిత్తస్థానగతే వా సామే విసర్పే రూక్షా విశీతాశ్చ ప్రలేపాద్యా హితాః| విశీతా ఇతి స్పర్శేఽంబువత్ శీతానాం ప్రతిషేధః| ఉష్ణప్రతిషేధో విసర్పత్వాదేవ| తేనానుష్ణాశీతత్వమభిమతం| పిత్తేఽధికే యదా లేపాదయో యుజ్యంతే తదా తనవ ఇత్యాదికాః| వస్త్రాంతరితా ఇల్యంగే వస్త్రం దత్వా వస్త్రాంతరితో లేపః శీతో లఘుశ్చ| ఊష్మాణంచ న నిగృహ్ణాతీత్యవగంతవ్యం| అన్యే ప్రయోజ్యాః పూర్వదత్తాంస్త్యక్త్వా|| 7||
Adhikarana saMsargavisheSheShu karma (8) · Śloka 8
ద్వంద్వజేషు యథాయథం దోషాంశ్చికిత్సేత్| విశేషేణాగ్నివిసర్పే మహాతిక్తకం పిబేత్| గ్రంథివిసర్పే రక్తపిత్తసంసర్గమవేక్ష్య ప్రాఘ్లంఘనాదీని విరేచనాంతాని శమనాని చ యోజయేత్| తతో వాతశ్లేష్మహరం కర్మ||8||
द्वन्द्वजेषु यथायथं दोषांश्चिकित्सेत्| विशेषेणाग्निविसर्पे महातिक्तकं पिबेत्| ग्रन्थिविसर्पे रक्तपित्तसंसर्गमवेक्ष्य प्राघ्लङ्घनादीनि विरेचनान्तानि शमनानि च योजयेत्| ततो वातश्लेष्महरं कर्म||८||
🔊 Audio coming soon
ద్వంద్వజేషు దోషానుగుణ్యేన చికిత్సేత్| సుబోధం| గ్రంథివిసర్పే ప్రాగ్లంఘనాదీని విసర్పపూర్వరూపోక్తాని యోజయేత్| తేశు యోజితేషు వాతశ్లేష్మఘ్నం కర్మ|| 8||
Adhikarana sashUleShu granthiShu (9) · Śloka 9
శూలే చ తదా స్నిగ్ధామ్లోష్ణాభిరుత్కారికాభిర్గ్రంథీనాముప నాహనం| వాతకఫవిసర్పోక్తైశ్చ లేపస్తైరేవ వా సిద్ధేన తైలేన తోయేన వా పరిషేకః| లింపేద్వా శుష్కమూలకస్య కల్కేన నక్తమాలత్వచా వా| బిభీతకేన వా విజయా క్షనాగబలాగ్నిమంథభూర్జగ్రంథివంశపత్రాణాం వా||9||
शूले च तदा स्निग्धाम्लोष्णाभिरुत्कारिकाभिर्ग्रन्थीनामुप नाहनम्| वातकफविसर्पोक्तैश्च लेपस्तैरेव वा सिद्धेन तैलेन तोयेन वा परिषेकः| लिम्पेद्वा शुष्कमूलकस्य कल्केन नक्तमालत्वचा वा| बिभीतकेन वा विजया क्षनागबलाग्निमन्थभूर्जग्रन्थिवंशपत्राणां वा||९||
🔊 Audio coming soon
శూలే గ్రంథీనాముత్కారికాబంధః| ఉత్కారికా పిష్టపిండీ| ఉపనాహో బంధః| తైరితి వాతశ్లేష్మోక్తైః| సుబోధం| విజయాదీనాం వా కల్కేన| విజయా హరీతకీ|| 9||
Adhikarana granthibhedanam (10) · Śloka 10
దంతీచిత్రకమూలత్వక్కాసీసార్కస్నుహీక్షీరభల్లాతకాస్థి భిరుష్ణోర్లేపః శిలామపి భినత్తి| దీర్ఘకాలప్రసక్తే తు గ్రంథౌ త్రిఫలాం ప్రయుంజీత| మధుపిప్పలీర్వ్వా| ముస్తాసక్తు భల్లాతకాని వా| శీధుమధుశర్కరాం వా| మాతులుంగరసా నువిద్ధాం మదిరాం వా| గిరిజతు వా గుల్మభేదనం వా| తప్త లోహోపలాదిపీడనం వా| జత్రూర్ధ్వగతే తీక్ష్ణధూమవమనాని చ||10||
दन्तीचित्रकमूलत्वक्कासीसार्कस्नुहीक्षीरभल्लातकास्थि भिरुष्णोर्लेपः शिलामपि भिनत्ति| दीर्घकालप्रसक्ते तु ग्रन्थौ त्रिफलां प्रयुञ्जीत| मधुपिप्पलीर्Vवा| मुस्तासक्तु भल्लातकानि वा| शीधुमधुशर्करां वा| मातुलुङ्गरसा नुविद्धां मदिरां वा| गिरिजतु वा गुल्मभेदनं वा| तप्त लोहोपलादिपीडनं वा| जत्रूर्ध्वगते तीक्ष्णधूमवमनानि च||१०||
🔊 Audio coming soon
దంత్యాదిభిరుష్ణైః ప్రదేహః శిలామపి భినత్తి| కిం పుర్నర్గ్రంథిమిత్యర్థః| దీర్ఘత్యాది సుబోధం| ప్రాధాన్యముఖేన ప్రయోగః| గిరిజతు శిలాజతు| జత్రోరుర్ధ్వగతే గ్రంథివిసర్పే తీక్ష్ణాని ధూమాని వమనాని చ||10||
Adhikarana kShArAdibhirdAraNam (11) · Śloka 11
తథాప్యభేదే క్షారేణాగ్నినా వా దహేత్| పాటయిత్వా వా శస్త్రేణ పరిశోధయేత్| ఏవం పర్యాయేణ రక్తపిత్తే వాతశ్లేష్మణి చోత్తిష్ఠేత్||11||
तथाप्यभेदे क्षारेणाग्निना वा दहेत्| पाटयित्वा वा शस्त्रेण परिशोधयेत्| एवं पर्यायेण रक्तपित्ते वातश्लेष्मणि चोत्तिष्ठेत्||११||
🔊 Audio coming soon
తథాపీత్యాదినా సామాన్యేన గ్రంథివిసర్పే విదగ్ధం పాకాభిముఖం రక్తం తదపనయనం గ్రంథీనాం స్వేదౌషధత్వాత్తద్యోగ్యతాపాదనాయ| పర్యాయేణ పరివృత్త్యా| పునా రక్తాపిత్తే పునర్వాతశ్లేష్మణి చ ఉత్తిష్ఠేత చికిత్సాయాం యత్నం కుర్యాత్|| 11||
Adhikarana paryAgate visarpe (12) · Śloka 12
సర్వస్మిన్ విసర్పే పర్యాగతే విదారితే చ వ్రణవత్| తైలంచ దార్వీవిడంగకంపిల్లకైః గ్రంథివ్రణసాధనం సాధయేత్||12||
सर्वस्मिन् विसर्पे पर्यागते विदारिते च व्रणवत्| तैलञ्च दार्वीविडङ्गकम्पिल्लकैः ग्रन्थिव्रणसाधनं साधयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
పర్యాగతేఽతిపాకంప్రాప్తే వ్రణవదుపాచరేదితి సంబంధనీయం| దార్వ్యా-దిభిశ్చ తైలం సాధయేత్ పచేత్| తద్ధి గ్రంథిజానాం వ్రణానాం సాధనం ఉపశమోపాయః|| 12||
Adhikarana kardamavisarpe visheShaH (13) · Śloka 13
కర్దమకే శీఘ్రతరం సుతరాం చ వమనాదీని కృత్వా పునర్జలౌ కోభిరసృగవసేచయేత్| అసృక్ప్రక్లేదాద్ధి త్వఙ్మాంససి రాస్నావసంక్లేదో భవతి| పిబేచ్చ కషాయఘనపటోలపిచు మందానాం| చందనోత్పలయోః| పటోలాదివర్గస్య వా| ఘృత మిశ్రం వా దార్వీత్వక్తిక్తాపటోలయష్ట్యాహ్వారిష్టమసూరత్రి ఫలాత్రాయమాణానాం| విరేకార్థంచ త్రివృచ్చూర్ణం సర్పిషా పయసా ద్రాక్షారసేన ఘర్మా ంభసా వా పాయయేత్| త్రాయమాణాశృతం పిత్తోద్దృతౌ క్షీరమితి||13||
कर्दमके शीघ्रतरं सुतरां च वमनादीनि कृत्वा पुनर्जलौ कोभिरसृगवसेचयेत्| असृक्प्रक्लेदाद्धि त्वङ्मांससि रास्नावसंक्लेदो भवति| पिबेच्च कषायघनपटोलपिचु मन्दानाम्| चन्दनोत्पलयोः| पटोलादिवर्गस्य वा| घृत मिश्रं वा दार्वीत्वक्तिक्तापटोलयष्ट्याह्वारिष्टमसूरत्रि फलात्रायमाणानाम्| विरेकार्थञ्च त्रिवृच्चूर्णं सर्पिषा पयसा द्राक्षारसेन घर्मा म्भसा वा पाययेत्| त्रायमाणाशृतं पित्तोद्दृतौ क्षीरमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
కర్దమాఖ్యే విసర్పే వమనాదీన్ శీఘ్రతరం యోజయేత్| సుతరామిత్యశేషేణ శ్లేష్మదోషనిర్హరణాయ| కృతేషు వమనాదిషు జలౌకోభీ రక్తమవసేచయేత్| అసృక్ప్రక్లేదాదిత్యనేన రక్తస్రావహేతుః| ఘనముస్తచందనపటోలాదికృతాశ్చత్వారః పాచనకషాయాః| పంచమో దార్వ్యాదీనాం ఘృతమిశ్రః| ఘనో ముస్తం| పిచుమందో నింబః| తిక్తా తటుకా| అరిష్టో నింబః| ఘృతాదీనామన్యతమేన త్రివృచ్చూర్ణం విరేకాయ| ఘర్మాంబూష్ణోదకం| పిత్తస్యోద్దృత్తావన్యాధిక్యే త్రాయమాణాశ్రుతం క్షీరం|| 13||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14-20) · Śloka 20
భవతి చాత్ర- శ్రేష్ఠాస్రస్రుతిరేవాత్ర విసర్పో హ్యసృగాశ్రయః| యచ్చ నాసావసంసృష్టో రక్తపిత్తేన జాయతే| న ఘృతం బహుదోషాయ దేయం యన్న విరేచనం| తేన దోషో హ్యుపస్తబ్ధస్త్వగ్రక్తపిశితం పచేత్||14|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావ ష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే విసర్ప చికిత్సితన్నామ వింశోఽధ్యాయః||20||
भवति चात्र- श्रेष्ठास्रस्रुतिरेवात्र विसर्पो ह्यसृगाश्रयः| यच्च नासावसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्| तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्||१४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने विसर्प चिकित्सितन्नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon
గతానుగతికా| అత్ర విసర్పేఽసృక్స్రుతిరేవ శ్రేష్ఠోఽన్యోపక్రమేభ్యో యతో విసర్పస్యాశ్రయో రక్తం| యచ్చ యస్మాచ్చాసౌ విసర్పో రక్తపిత్తేనాసంసృష్టో న జాయతే| తత్కారణమపి రక్తస్యాశ్రయో భవతి| అపి చ బహుదోషాయ విసర్పిణే యద్ ఘృతం న విరేచయతి తత్ కదాచిన్న దేయం| తేన హ్యవిరేచనేన ఘృతేన ప్రాప్తస్తంభః స దోషాస్త్వగాదికం పచేదితి|| 14|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే వింశోఽధ్యాయః