Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ പാണ്ഡുരോഗകാമലാശോഫവിസര്പനിദാനം നാമാ- ധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः पाण्डुरोगकामलाशोफविसर्पनिदानं नामा- ध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
മാംസാദ്യുപഘാതദോഷകോപസാദൃശ്യാദുദരാനന്തരം പാണ്ഡ്വാദിനിര്ണയാധ്യായാരമ്ഭഃ || ൧ ||
Adhikarana pANDuroganidAnaM samprAptiniruktIni (2) · Śloka 2
പിത്തപ്രധാനാഃ കുപിതാഃ യഥോക്തൈഃ കോപനൈര്മലാഃ| തത്രാനിലേന ബലിനാ ക്ഷിപ്തം പിത്തം ഹൃദി സ്ഥിതമ്| ധമനീര്ദശ സമ്പ്രാപ്യ വ്യാപ്നുവത്സകലാം തനുമ്| ശ്ലേഷ്മത്വഗ്രക്തമാംസാനി പ്രദൂഷ്യാന്തരമാശ്രിതമ്| ത്വങ്മാംസയോസ്തത്കുരുതേ ത്വചി വര്ണാന് പൃഥഗ്വിധാന്| പാണ്ഡുഹാരിദ്രഹരിതാന് പാണ്ഡുത്വം തേഷു ചാധികമ്| യതോऽതഃ പാണ്ഡുരിത്യുക്തഃ സ രോഗഃ................||൨||
पित्तप्रधानाः कुपिताः यथोक्तैः कोपनैर्मलाः| तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्| धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्| श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्| त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्| पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्| यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः................||२||
🔊 Audio coming soon
മലാ ദുഷ്ടാ വാതാദയഃ സര്വേ യഥോക്തൈസ്തിക്തകടുകാദിഭിഃ സര്വരോഗനിദാനോക്തൈഃ (അ. സം. നി. സൂ. - ൨൬-൩൦) കോപനൈഃ കുപിതാഃ | പിത്താധികാ യത്ര ഭവന്തീതി | യത്തദോര്നിത്യസമ്ബന്ധാദ്വിജ്ഞേയമ് | തത്രേത്യാദിനാ പാണ്ഡുരോഗസ്യ സമ്പ്രാപ്തിനിരുക്തിഃ | തദിതി പിത്തപരാമര്ശഃ | ത്വങ്മാംസയോരന്തരം പ്രാപ്യ ത്വചി പൃഥഗ്വിധാന് വര്ണാന് കുരുതേ | തത്ര ച പാണ്ഡുത്വമധികമതഃ സ രോഗഃ പാണ്ഡുരിത്യുക്തഃ || ൨ ||
Adhikarana pANDurogasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3
....................................തേന ഗൌരവമ്| ധാതൂനാം സ്യാച്ച ശൈഥില്യമോജസശ്ഛ ഗുണക്ഷയഃ| തതോऽല്പരക്തമേദസ്കോ നിഃസാരഃ സ്യാച്ഛ്ലഥേന്ദ്രിയഃ| മൃദ്യമാനൈരിവാങ്ഗൈര്നാ ദ്രവതാ ഹൃദയേന ച| ശൂനാക്ഷികൂടവദനഃ കോപനഃ ഷ്ഠീവനോऽല്പവാക്| അന്നദ്വിട്ശിശിരദ്വേഷീ ശീര്ണരോമാ ഹതാനലഃ| സന്നസക്ഥീ ജ്വരീ ശ്വാസീ കര്ണക്ഷ്വേഡീ ശ്രമീ ഭ്രമീ||൩||
....................................तेन गौरवम्| धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्छ गुणक्षयः| ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः| मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च| शूनाक्षिकूटवदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्| अन्नद्विट्शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः| सन्नसक्थी ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी श्रमी भ्रमी||३||
🔊 Audio coming soon
തേന ച പാണ്ഡുരോഗേണ ശരീരഗൌരവം സ്യാത് | ധാതൂനാം ശൈഥില്യം സ്വരൂപാദ്ധാനിഃ | ഓജഃ നാമ പ്രധാനോ ധാതുഃ | പൂര്വോക്തം (അ. സം. ശാ. - ൩൪൨-൩൪൩) | പ്രസൃതമാനം തസ്യ | യേ ഗുണാ മന്ദസ്നിഗ്ധാദയഃ (അ. സം. നി. - ൨൦൮-൨൧൦) | തേഷാം ഹാനിഃ | തതോ ധാതുഷു ശിഥിലേഷു ഓജസി ച ക്ഷീണഗുണേ അല്പരക്താദിയുക്തോ നാ പുരുഷഃ സ്യാത് || ൩ ||
Adhikarana pANDurogaprabhedAH (4) · Śloka 4
സ പഞ്ചധാ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈര്മൃത്തികാദനാത്||൪||
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||४||
🔊 Audio coming soon
സുബോധമന്യത് || ൪ ||
Adhikarana pANDurogapUrvarUpANi (5) · Śloka 5
പ്രാഗ്രൂപമസ്യ ഹൃദയസ്പന്ദനം രൂക്ഷതാ ത്വചി| അരുചിഃ പീതമൂത്രത്വം സ്വേദാഭാവോऽല്പവഹ്നിതാ| സാദഃ ശ്രമഃ ............................||൫||
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि| अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता| सादः श्रमः ............................||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വസ്യ പാണ്ഡുരോഗസ്യ ഹൃദയസ്പന്ദനാദിപൂര്വരൂപമ് || ൫ ||
Adhikarana vAtajapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6
................................ അനിലാത്തത്ര ഗാത്രരുക്തോദകമ്പനമ്| കൃഷ്ണരൂക്ഷാരുണസിരാനഖവിണ്മൂത്രനേത്രതാ| ശോഫാനാഹാസ്യവൈരസ്യവിട്ശോഷാഃ പാര്ശ്വമൂര്ധരുക്||൬||
................................ अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्| कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता| शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्||६||
🔊 Audio coming soon
ഗാത്രരുഗാദി വാതപാണ്ഡുരോഗലക്ഷണമ് || ൬ ||
Adhikarana pittajapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7
പിത്താദ്ധരിതപീതാഭസിരാദിത്വം ജ്വരസ്തമഃ| തൃട്സ്വേദമൂര്ച്ഛാ ശീതേച്ഛാ ദൌര്ഗന്ധ്യം കടുവക്ത്രതാ| വര്ചോഭേദോऽമ്ലകോ ദാഹഃ...............................||൭||
पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः| तृट्स्वेदमूर्च्छा शीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता| वर्चोभेदोऽम्लको दाहः...............................||७||
🔊 Audio coming soon
ഹരിതസിരാദിത്വാദി പിത്താത് പാണ്ഡുരോഗേ ഭവതി || ൭ ||
Adhikarana kaphajapANDurogalakShaNam (8) · Śloka 8
............................... കഫാച്ഛുക്ലസിരാദിതാ| തന്ദ്രാലവണവക്ത്രത്വം രോമഹര്ഷഃ സ്വരക്ഷയഃ| കാസശ്ഛര്ദിശ്ച ................................||൮||
............................... कफाच्छुक्लसिरादिता| तन्द्रालवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः| कासश्छर्दिश्च ................................||८||
🔊 Audio coming soon
ശുക്ലസിരാദിത്വാദിഛര്ദ്യന്തം കഫാത് പാണ്ഡുരോഗേ ഭവതി | ആദിഗ്രഹണേന നഖവിണ്മൂത്രനേത്രാണാം ഗ്രഹണമ് || ൮ ||
Adhikarana sannipAtajapANDurogalakShaNam (9) · Śloka 9
........................... നിചയാന്മിശ്രലിങ്ഗഃ സോऽതിദുഃസഹഃ||൯||
........................... निचयान्मिश्रलिङ्गः सोऽतिदुःसहः||९||
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana mRudbhakShaNajanyapANDuroganidAnAdi (10) · Śloka 10
മൃത്കഷായാऽനിലം പിത്തമൂഷരാ മധുരാ കഫമ്| ദൂഷയിത്വാ രസാദീംശ്ഛ രൌക്ഷ്യാദ്ഭുക്തം വിരൂക്ഷ്യ ച| സ്രോതാംസ്യപക്വൈവാപൂര്യ്യ കുര്യാദ്രൂധ്വാ ച പൂര്വവത്| പാണ്ഡുരോഗം തതഃ ശൂനനാഭിപാദാസ്യമേഹനഃ| പുരീഷം കൃമിവന്മുഞ്ചേദ്ഭിന്നം സാऽസൃക്കഫം നരഃ||൧൦||
मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्| दूषयित्वा रसादींश्छ रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च| स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य्य कुर्याद्रूध्वा च पूर्ववत्| पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः| पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं साऽसृक्कफं नरः||१०||
🔊 Audio coming soon
കഷായാ മൃദനിലം ദൂഷയിത്വാ, ഊഷരാ മൃത്കഫം ദൂഷയിത്വാ; പാണ്ഡുരോഗം കുര്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ | മൃദോ രസവിശേഷേണ ദോഷവിശേഷകോപനത്വം രസാദിദൂഷണം സാധാരണമ് | സ്രോതാംസ്യാപൂര്യ രൂധ്വാ ച | പൂര്വവദിതി പാണ്ഡുരോഗസമാനസമ്പ്രാപ്ത്യാ തൈരേവ ച ലക്ഷണൈരിതി | തതോനരഃ ശൂനനാഭ്യാദിയുതഃ | അത്ര തു നാഭിശ്വയഥ്വാദിര്വിശേഷ ഇത്യര്ഥഃ | ഉക്തഃ പാണ്ഡുരോഗഃ || ൧൦ ||
Adhikarana kAmilAnidAnam (11) · Śloka 11
യഃ പാണ്ഡുരോഗീ സേവേത പിത്തലം തസ്യ കാമിലാമ്| കോഷ്ഠശാഖാശ്രയം പിത്തം ദഗ്ധ്വാऽസൃങ്മാംസമാവഹേത്||൧൧||
यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामिलाम्| कोष्ठशाखाश्रयं पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्||११||
🔊 Audio coming soon
അഥ തദങ്ഗഭൂതാ കാമിലോച്യതേ | പാണ്ഡുരോഗീ യോ നരഃ പിത്തലമാഹാരാദികം സേവതേ തസ്യ കാമിലാം പിത്തമാവഹേത് | കിം കൃത്വേത്യാഹ-അസൃങ്മാംസം ദഗ്ധ്വാ | തസ്യാശ്ഛോഭയോ മാര്ഗഃ കോഷ്ഠഃ ശാഖാ ച || ൧൧ ||
Adhikarana kAmilAyA lakShaNam (12) · Śloka 12
ഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രത്വങ്നഖവക്ത്രശകൃത്തഥാ| ദാഹാവിപാകതൃഷ്ണാവാന്ഭേകാഭോ ദുര്ബലേന്ദ്രിയഃ|൧൨|
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तथा| दाहाविपाकतृष्णावान्भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः|१२|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana pANDurogAdvinApi kAmalAyAH sambhavaH (12) · Śloka 12
ഭവേത്പിത്തോല്ബണസ്യാസൌ പാണ്ഡുരോഗാദൃതേπ ച||൧൨||
भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेπ च||१२||
🔊 Audio coming soon
അസൌ ച കാമിലാഖ്യോ രോഗഃ പാണ്ഡുരോഗാദ്വിനാ പിത്തോല്ബണസ്യ പുംസോ ഭവതി | അപി ചേതി യുക്തിസമുച്ചയേ || ൧൨ ||
Adhikarana kumbhakAmilAlakShaNam (13) · Śloka 13
ഉപേക്ഷയാ ച ശോഫാഢ്യാ സാ കൃച്ഛ്രാ കുമ്ഭകാമിലാ||൧൩||
उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामिला||१३||
🔊 Audio coming soon
ഉപേക്ഷയാ അചികിത്സയാ | ശോഫാഢ്യാ സതീ കുമ്ഭകാമിലേത്യുച്യതേ | സാ ച കൃച്ഛ്രസാധ്യാ || ൧൩ ||
Adhikarana halImakalakShaM tatparyAyau ca (14) · Śloka 14
ഹരിതശ്യാവപീതത്വം പാണ്ഡുരോഗേ യദാ ഭവേത്| വാതപിത്താദ് ഭ്രമസ്തൃഷ്ണാസ്ത്രീഷ്വഹര്ഷോ മൃദുര്ജ്വരഃ| തന്ദ്രാബലാനലഭ്രംശോ ലോഢരം തം ഹലീമകമ്| അലസഞ്ചേതി ശംസന്തി........................||൧൪||
हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्| वातपित्ताद् भ्रमस्तृष्णास्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः| तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्| अलसञ्चेति शंसन्ति........................||१४||
🔊 Audio coming soon
പാണ്ഡുരോഗേ യദാ ഹരിതാദിരൂപത്വം വാതപിത്താധിക്യാദ്ഭവേദ് ഭ്രമാദികം ച തദാऽസൌ രോഗോ ഹലീമക ഉച്യതേ | തമേവ ലോഢരമലസഞ്ച ശംസന്തി || ൧൪ ||
Adhikarana nirUpaNapratij~jA (15) · Śloka 15
....................................തേഷാം പൂര്വമുപദ്രവാഃ| ശോഫപ്രധാനാഃ കഥിതാഃ സ ഏവാതോ നിഗദ്യതേ||൧൫||
....................................तेषां पूर्वमुपद्रवाः| शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമിതി പ്രധാനാനാം പാണ്ഡുരോഗാണാം ഗ്രഹണമ് | പൂര്വമിതി വികൃതവ്യാധിവിജ്ഞാനീയേ ശോഥപ്രധാനാ ഉപദ്രവാഃ കഥിതാഃ 'പാണ്ഡുരോഗഃ ശ്വയഥുമാന്' (അ. സം. ശാ.) ഇത്യാദിനാ | അതഃ കാരണാദത്ര ശോഫ ഏവ നിഗദ്യത ഇതി ശോഫം പ്രതി ഗ്രന്ഥാ നിഗദ്യത ഇത്യര്ഥഃ || ൧൫ ||
Adhikarana shophasya samprAptiH, sAnnipAtikatva~jca (16) · Śloka 16
പിത്തരക്തകഫാന്വായുര്ദുഷ്ടോ ദുഷ്ടാന് ബഹിഃസിരാഃ| നീത്വാ രൂദ്ധഗതിസ്തൈര്ഹി കുര്യാത്ത്വങ്മാംസസംശ്രയമ്| ഉത്സേധം സംഹതം ശോഫം തമാഹുര്നിചയാദതഃ| സര്വമ് .....................................||൧൬||
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः| नीत्वा रूद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्| उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः| सर्वम् .....................................||१६||
🔊 Audio coming soon
വായുഃ സ്വകാരണേന ദുഷ്ടഃ പിത്താദീന് ദുഷ്ടാന് ബഹിഃസിരാ നീത്വാ തൈഃ പിത്താദിഭീ രൂദ്ധഗതിഃ സന് ത്വചം മാംസം ചാശ്രയന് ഉത്സേധം സംഹതം ശോഫം നാമ്നാ രോഗം കുര്യ്യാത് | അതഃ കാരണാത് സര്വശോഫോ നിചയാത്മകഃ || ൧൬ ||
Adhikarana shophasya prabhedAH (17) · Śloka 17
................................ ഹേതുവിശേഷൈസ്തു രൂപഭേദാന്നവാത്മകമ്| ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വയം സര്വൈരഭിഘാതാദ്വിഷാദപി||൧൭||
................................ हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्| दोषैः पृथग्द्वयं सर्वैरभिघाताद्विषादपि||१७||
🔊 Audio coming soon
ഏവമുക്തോऽപി സ്വലിങ്ഗവിശേഷവശാന്നവാത്മാദോഷാദിഭേദേന| ദോഷൈഃ പൃഥക്സംസൃഷ്ടൈഃ സന്നിപതിതൈശ്ചേതി സപ്ത| അഭിഘാതാദ്വിഷാദിതി ദ്വൌ||൧൭||
Adhikarana shophasya dvividhaM, dvaividhyaM traividhya~jca (18) · Śloka 18
ദ്വിധാ വാ നിജമാഗന്തും സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗജഞ്ച തമ്| പൃഥൂന്നതഗ്രഥിതതാവിശേഷൈശ്ച ത്രിധാ വിദുഃ||൧൮||
द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजञ्च तम्| पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः||१८||
🔊 Audio coming soon
അഥവാ കിം നവാത്മകത്വേന ദ്വിധൈവോച്യതാമ്| വാതാദ്യുത്ഥാ നിജാഃ ശേഷ ആഗന്തുരിതി| സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗഭേദേനാപരം ദ്വൈവിധ്യമ്| പൃഥ്വാദിവിശേഷേണ തസ്യൈവ ത്രിവിധത്വമ്|| ൧൮||
Adhikarana shophasya nidAnasamprAptishca (20) · Śloka 19
സാമാന്യഹേതുഃ ശോഫാനാം ദോഷജാനാം വിശേഷതഃ| വ്യാധികര്മോപവാസാദിക്ഷീണസ്യ ഭജതോ ദ്രുതമ്| അതിമാത്രമഥാന്യസ്യ ഗുര്വമ്ലസ്നിഗ്ധശീതലമ്| ലവണക്ഷാരതീക്ഷ്ണോഷ്ണശാകാമ്ബുസ്വപ്നജാഗരമ്| മൃദ്ഗ്രാമ്യമാംസവല്ലൂരമജീര്ണശ്രമമൈഥുനമ്| പദാതേര്മാര്ഗഗമനം യാനേന ക്ഷോഭിണാപി വാ| ശ്വാസകാസാതിസാരര്ശോ ജഠരപ്രദരജ്വരാഃ| വിഷൂച്യലസകച്ഛര്ദിഗര്ഭവീസര്പപാണ്ഡവഃ| അന്യേ ച മിഥ്യോപക്രാന്താസ്തൈര്ദോഷാ വക്ഷസി സ്ഥിതാഃ| ഊര്ധ്വം ശോഫമധോ ബസ്തൌ മധ്യേ കുര്വന്തി മധ്യഗാഃ| സര്വാങ്ഗാഃ സര്വഗതം പ്രത്യങ്ഗേഷു തദാശ്രയാഃ||൧൯||
सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः| व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्| अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्| लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बुस्वप्नजागरम्| मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्| पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा| श्वासकासातिसारर्शो जठरप्रदरज्वराः| विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः| अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः| ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः| सर्वाङ्गाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||१९||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ദോഷജാനധികൃത്യാഹ-സാമാന്യഹേതുരിത്യാദി| വാതാദിജാനാം ശോഫാനാം ഹേതുഃ| സാമാന്യഃ സാധാരണഃ സര്വരോഗനിദാനാദ്യുക്തഃ (അ. സം. നി. - ൨൬-൩൦)| വ്യാധീത്യാദി| തേഷാം വിശേഷതോऽതിശയേന ഹേതുഃ| വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണസ്യ ദ്രുതം ഝടിതി ഗുര്വാദി ഭജതഃ| വ്യാധിക്ഷീണാദിമത്ത്വം വിനൈവാന്യസ്യാऽതിമാത്രം മാത്രാധിക്യേന ഗുര്വാദികം ഭജതഃ| സ്വപ്നജാഗരണകാല ഇത്യര്ഥാത്| വല്ലൂരം ശുഷ്കമാംസമ്| അജീര്ണേ അധ്വാദിനാ ശ്രമഃ| അജീര്ണ ഏവ ച മൈഥുനമ്| പ്രദരോऽതിരജഃ| ശ്വാസാദയോऽന്യേ ച രോഗാ മിഥ്യോപക്രാ ന്താസ്തൈര്ഹേതുഭിഃ ദുഷ്ടാഃ| വക്ഷസി സ്ഥിതാഃ ശരീരസ്യ പൂര്വഭാഗേ ശോഫം കുര്വന്തി ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ബസ്തൌ സ്ഥിതാ അധഃ ശോഫം കുര്വന്തി| സുബോധമ്| തദിത്യങ്ഗപരാമര്ശഃ||൨൦||
Adhikarana shophapUrvarUpam (20) · Śloka 20
തത്പൂര്വരൂപം ദവഥുഃ സിരായാമോऽങ്ഗഗൌരവമ്||൨൦||
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्||२०||
🔊 Audio coming soon
ദവഥ്യാദി സര്വശോഫേഷു പൂര്വരൂപമ്| ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയേഷു ദാഹോ ദവഥുഃ||൨൦||
Adhikarana vAtajashophalakShaNam (21) · Śloka 21
വാതച്ഛോഫശ്ചലോ രൂക്ഷഃ ഖരരോമാരുണാസിതഃ| സങ്കോചസ്പന്ദഹര്ഷാര്ത്തിതോദ ഭേദപ്രസുപ്തിമാന്| ക്ഷിപ്രോത്ഥാനശമഃ ശീഘ്രമുന്നമേത്പീഡിതസ്തനുഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണമര്ദനൈഃ ശാമ്യേദ്രാത്രാവല്പോ ദിവാ മഹാന്| ത്വക്ച സര്ഷപലിപ്തേവ തസ്മിംശ്ചിമിചിമായതേ||൨൧||
वातच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमारुणासितः| सङ्कोचस्पन्दहर्षार्त्तितोद भेदप्रसुप्तिमान्| क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः| स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्| त्वक्च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||२१||
🔊 Audio coming soon
വാതാദിത്യാദിനാക്രമേണ നവാനാം ശോഫാനാം ലക്ഷണമുച്യതേ| ചലത്വാദിരൂപോ വാതാത്|| ൨൧||
Adhikarana pittajashophalakShaNam (22) · Śloka 22
പീതരക്താസിതാഭാസഃ പിത്താദാതാമ്രരോകൃത്| ശീഘ്രാനുസാരപ്രശമോ മധ്യേ പ്രാഗ്ഗ്ജായതേ തനോഃ| സതൃഡ്ദാഹജ്വരസ്വേദദവക്ലേദമദഭ്രമഃ| ശീതാഭിലാഷീ വിഡ്ഭേദീ ഗന്ധീ സ്പര്ശാസഹോ മൃദുഃ||൨൨||
पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोकृत्| शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्ग्जायते तनोः| सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः| शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||२२||
🔊 Audio coming soon
പീതേത്യാദിപിത്താത്|| ൨൨||
Adhikarana kaphajashophalakShaNam (23) · Śloka 23
കണ്ഡൂമാന് പാണ്ഡുരോമത്വക് കഠിനഃ ശീതലോ ഗുരുഃ| സ്നിഗ്ധഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്ഥിരഃ സ്ത്യാനോ നിദ്രാച്ഛര്ദ്യഗ്നിസാദകൃത്| ആക്രാന്തോ നോന്നമേകൃച്ഛ്രശമജന്മാ നിശാബലഃ| സ്രവേന്നാസൃക്ക്ചരാത്പിച്ഛാം കുശശസ്ത്രാദിവിക്ഷതഃ| സ്പര്ശോഷ്ണകാംക്ഷീ ച കഫാത് .....................||൨൩||
कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक् कठिनः शीतलो गुरुः| स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्| आक्रान्तो नोन्नमेकृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः| स्रवेन्नासृक्क्चरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः| स्पर्शोष्णकांक्षी च कफात् .....................||२३||
🔊 Audio coming soon
കണ്ഡൂമാനിത്യാദികഫാത്| സ്ത്യാനോ ഘനീഭൂതഃ| ആക്രാന്തഃ കരപീഡിതഃ| കുശാദിക്ഷതഃ സംശ്ചിരാത് പിച്ഛാം സ്രവേത്|| ൨൩||
Adhikarana saMsargasannipAtashophAH (24) · Śloka 24
............................. യഥാസ്വം ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ| സങ്കരാദ്ധേതുലിങ്ഗാനാം നിചയാന്നിചയാത്മകഃ||൨൪||
............................. यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः| सङ्कराद्धेतुलिङ्गानां निचयान्निचयात्मकः||२४||
🔊 Audio coming soon
ത്രയഃ സംസര്ഗാത്| യഥാസ്വം ഹേതുനാ സങ്കരാദ്യഥാസ്വം ലിങ്ഗസങ്കരാച്ച| സന്നിപാതജഃ ശോഫോ ഹേതുലിങ്ഗാനാം നിചയാദ്ഭവതി|| ൨൪||
Adhikarana abhighAtajashophalakShaNam (25) · Śloka 25
അഭിഘാതേന ശസ്ത്രാദിച്ഛേദഭേദക്ഷതാദിഭിഃ| ഹിമാനിലോദധ്യനിലൈര്ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈഃ| രസൈശ്ശൂകൈശ്ച സംസ്പര്ശാച്ഛവഥുഃ സ്യാദ്വിസര്പവാന്| ഭൃശോഷ്മാ ലോഹിതാഭാസഃ പ്രായശഃ പിത്തലക്ഷണഃ||൨൫||
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः| हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः| रसैश्शूकैश्च संस्पर्शाच्छवथुः स्याद्विसर्पवान्| भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||२५||
🔊 Audio coming soon
ശസ്ത്രാദിക്ഷതാദ്ധിമാദിഭിശ്ച യഃ ശോഫഃ സോऽഭിഘാതേന വിദ്യാത്|
Adhikarana viShajashophalakShaNam (26) · Śloka 26
വിഷജഃ സവിഷപ്രാണിപരിസര്പണമൂത്രണാത്| ദംഷ്ട്രാദന്തനഖാപാതാദിവിഷപ്രാണിനാമപി| വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്ത്രസങ്കരാത്| വിഷവൃക്ഷാനിലസ്പര്ശാദ്ഗരയോഗാവചൂര്ണനാത്| വിഷജ ഇത്യാദിനാ നവമശോഫലക്ഷണമ്| വിഷപ്രാണിനഃ സര്പാദയഃ| പരിസര്പണം ഗമനമ്| അവിഷപ്രാണിനാമപി ദംഷ്ട്രാദിപാതാത്| ദംഷ്ട്രാ സൂകരാദീനാമ്| ദന്തനഖപുരുഷാദീനാമപി സുബോധമ്| ഗരോ വക്ഷ്യ മൃദുശ്ചലോऽവലമ്ബീ ച ശീഗ്രദാഹരുജാകരഃ||൨൬||
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्| दंष्ट्रादन्तनखापातादिविषप्राणिनामपि| विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्| विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्| विषज इत्यादिना नवमशोफलक्षणम्| विषप्राणिनः सर्पादयः| परिसर्पणं गमनम्| अविषप्राणिनामपि दंष्ट्रादिपातात्| दंष्ट्रा सूकरादीनाम्| दन्तनखपुरुषादीनामपि सुबोधम्| गरो वक्ष्य मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीग्रदाहरुजाकरः||२६||
🔊 Audio coming soon
വിഷജ ഇത്യാദിനാ നവമശോഫലക്ഷണമ്| വിഷപ്രാണിനഃ സര്പാദയഃ| പരിസര്പണം ഗമനമ്| അവിഷപ്രാണിനാമപി സുബോധമ്| ഗരോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ(ഉ. അ. - ൪൦)| മൃദുരിത്യാദി നവമശോഫലക്ഷണമ്||൨൬||
Adhikarana shophAnAM sAdhyA~asAdhyatvam (27) · Śloka 27
നവോऽനുപദ്രവഃ ശോഫഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ പുരേരിതഃ||൨൭||
नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||२७||
🔊 Audio coming soon
നവൈത്യാദിനാ സാധ്യശോഫലക്ഷണമ്| അസാധ്യസ്തു പുരാ വികൃതവ്യാധിവിജ്ഞാനീയേ (അ. സം. ശാ. - ൭൧൧-൭൧൨) ഈരിതഃ ഉക്തഃ| 'അനേകോപദ്രവയുത' ഇത്യാദിനാ| ഇത്യുക്തഃ ശോഫഃ|| ൨൭||
Adhikarana visarpanidAnam, atideshena visarpasya nidAnaM, samprAptishca (28) · Śloka 28
സ്യാദ്വിസര്പോऽഭിഘാതാന്തൈര്ദോഷൈര്ദൂഷ്യൈശ്ച ശോഫവത്||൨൮||
स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्||२८||
🔊 Audio coming soon
അനന്തരം വിസര്പ ഉച്യതേ| വിഷവര്ജ്യം ഹേതും ദൂഷ്യം ച വിസര്പേ ശോഫവത്|| ൨൮||
Adhikarana visarpANAM tryAshrayatvaM yathottaraM duHsAdhyatva~jca (29) · Śloka 29
ത്ര്യധിഷ്ഠാനഞ്ച തം പ്രാഹുര്ബാഹ്യാന്തരുഭയാശ്രയാത്| യഥോത്തരം ച ദുഃസാധാഃ...........................||൨൯||
त्र्यधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्| यथोत्तरं च दुःसाधाः...........................||२९||
🔊 Audio coming soon
തഞ്ച വിസര്പം ത്ര്യധിഷ്ഠാനഞ്ച പ്രാഹുര്മുനയ ഇതി ശേഷഃ| കശ്ചിത് ബാഹ്യാശ്രയഃ| കശ്ചിച്ചാന്തരാശ്രയഃ| ബാഹ്യാന്ദാന്തരോ ദുസ്സാധഃ| തത് ഉഭയാശ്രയ ഇതി യഥോത്തരാര്ഥഃ|| ൨൯||
Adhikarana visarpanidAnAdi (30) · Śloka 30
.................. തത്ര ദോഷാ യഥായഥമ്| പ്രകോപനൈഃ പ്രകുപിതാ വിശേഷേണ വിദാഹിഭിഃ| ദേഹേ ശീഘ്രം വിസര്പന്തി തേऽന്തരന്തഃസ്ഥിതാ ബഹിഃ| ബഹിഃസ്ഥാ ദ്വിതയേ ദ്വിസ്ഥാഃ ........................||൩൦||
.................. तत्र दोषा यथायथम्| प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः| देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः| बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः ........................||३०||
🔊 Audio coming soon
വിദാഹിഭിഃ വിദാഹിസംയുക്തൈഃ| സ്വഹേതുഭിഃ പ്രകുപിതാ ദേഹേ വിസര്പന്തി|| ൩൦||
Adhikarana antarbahirAshrayavisarpalakShaNam (31) · Śloka 31
......................... വിദ്യാത്തത്രാന്തരാശ്രയമ്| മര്മോപതാപാത്സമ്മോഹാദയനാനാം വിഘട്ടനാത്| തൃഷ്ണാതിയോഗാദ്വേഗാനാം വിഷമഞ്ച പ്രവര്ത്തനാത്| ആശു ചാഗ്നിലഭ്രംശാദതോ ബാഹ്യം വിപര്യ്യയാത്||൩൧||
......................... विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्| मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमञ्च प्रवर्त्तनात्| आशु चाग्निलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्य्ययात्||३१||
🔊 Audio coming soon
വിദ്യാദിത്യാദിനാന്തര്ബഹിര്ഭേദലിങ്ഗമാഹ| മര്മോപതാപാദ്യാന്തരവിസര്പലക്ഷണമ്| മര്മണാം ഹൃദയാദീനാമുപതാപസ്തഥോക്തഃ| മോഹ ഏവ സമ്മോഹഃ| അയനാനി സ്രോതാംസി തേഷാം വിഘട്ടനാത് പീഡനാദാऽऽന്തരം വിസര്പം വിദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ആന്തരലിങ്ഗവിപര്യയാത് ബാഹ്യം വിദ്യാത്||൩൧||
Adhikarana vAtavisarpalakShaNam (32) · Śloka 32
തത്ര വാതാത് പരീസര്പോ വാതജ്വരസമവ്യഥഃ| ശോഫസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദാऽऽയാമാര്ത്തിഹര്ഷവാന്||൩൨||
तत्र वातात् परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः| शोफस्फुरणनिस्तोदभेदाऽऽयामार्त्तिहर्षवान्||३२||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ വാതാദിക്രമേണാഷ്ടാനാം വിസര്പാണാം ലക്ഷണമുച്യതേ| സുബോധമ്|| ൩൨||
Adhikarana pittavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
പിത്താദ് ദ്രുതഗതിഃ പിത്തജ്വരലിങ്ഗോऽതിലോഹിതഃ|൩൩|
पित्ताद् द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः|३३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana kaphajavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
കഫാത്കണ്ഡൂയുതഃ സ്നിഗ്ധഃ കഫജ്വരസമാനരുക്|൩൩|
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्|३३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana visarpasyopekShAyAM sphoTasambhavaH (33) · Śloka 33
സ്വദോഷലിങ്ഗൈശ്ചീയന്തേ സര്വേ സ്ഫോടൈരുപേക്ഷിതാഃ| തേ പക്വഭിന്നാഃ സ്വം-സ്വഞ്ച വിഭ്രതി വ്രണലക്ഷണമ്||൩൩||
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः| ते पक्वभिन्नाः स्वं-स्वञ्च विभ्रति व्रणलक्षणम्||३३||
🔊 Audio coming soon
സര്വേ വാതാദിവിസര്പാ ഉപേക്ഷിതാഃ സന്തഃ സ്വകാരണദോഷലക്ഷണൈഃ സ്ഫോടൈശ്ചീയന്തേ| തേ ച സ്ഫോടാഃ പൂര്വം പക്വാഃ പശ്ചാത് ഭിന്നാഃ സ്വംസ്വം വാതാദിവ്രണലക്ഷണം ബിഭ്രതി (അ. സം. ഉ. അ. - ൨൯)| വാത സ്ഫോടാ വാതവ്രണലക്ഷണമ്| ഏവമന്യയോരപി വാച്യമ്|| ൩൩||
Adhikarana agnivisarpanidAnAdi (34) · Śloka 34
വാതപിത്താജ്ജ്വരച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമൈഃ| അസ്ഥിഭേദാഗ്നിസദനതമകാऽരോചകൈര്യുതഃ| കരോതി സര്വമങ്ഗഞ്ച ദീപ്താങ്ഗാരാവകീര്ണവത്| യം യം ദേശം വിസര്പശ്ച വിസര്പതി ഭവേത്സ സഃ| ശാന്താങ്ഗാരാസിതോ നീലോ രക്തോ വാऽऽശു ച ചീയതേ| അഗ്നിദഗ്ധ ഇവ സ്ഫോടൈഃ ശീഘ്രഗത്വാദ് ദ്രുതഞ്ച സഃ| മര്മാനുസാരീ വീസര്പഃ സ്യാദ്വാതോऽതിബലസ്തതഃ| വ്യഥേതാങ്ഗം ഹരേത്സംജ്ഞാ നിദ്രാഞ്ച ശ്വാസമീരയേത്| ഹിധ്മാഞ്ച സ ഗതോऽവസ്ഥാമീദൃശീം ലഭതേ ന നാ| ക്വചിച്ഛര്മാരതിഗ്രസ്തോ ഭൂമിശയ്യാസനാദിഷു| ചേഷ്ടമാനസ്തതഃ ക്ലിഷ്ടോ മനോദേഹശ്രമോദ്ഭവാമ്| ദുഷ്പ്രബോധോऽശ്നുതേ നിദ്രാം സോऽഗ്നിവീസര്പ ഉച്യതേ||൩൪||
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः| अस्थिभेदाग्निसदनतमकाऽरोचकैर्युतः| करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्| यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः| शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते| अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतञ्च सः| मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः| व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञा निद्राञ्च श्वासमीरयेत्| हिध्माञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना| क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु| चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्| दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते||३४||
🔊 Audio coming soon
വാതപിത്താദഗ്നിവീസര്പോ ഭവതി| ജ്വരാദിഭിര്യുതഃ സര്വഞ്ച ശരീരം ദീപ്തൈരങ്ഗാരൈരവകീര്ണമിവ കരോതി| സ ച വിസര്പോ യം യം ദേഹദേശം വിസര്പതി സ സ ദേശഃ വാന്താങ്ഗാരവത് കൃഷ്ണോ നീലോ വാ രക്തോ വാ ഭവതി| സ ച വിസര്പോऽഗ്നിദഗ്ധവത്സ്ഫോടൈശ്ചീയതേ| വാതപിത്തകാരണാത്വേന ശീഘ്രഗത്വാത് ഝടിതി മര്മാണി ഹൃദയാദീന്യനുസരതി| തതോ മര്മാനുസരണാദൂര്ധ്വമതിബലോ വാതോऽങ്ഗവ്യഥാദികം കുര്യാത്| സ നാ പുരുഷ ഇദൃശീമവസ്ഥാം ഗതോऽരതിഗ്രസ്തതയാ ഭൂമ്യാദിഷു ന ക്വഛിച്ഛര്മ സുഖം ലഭതേ| തഥാ ചേഷ്ടമാനഃ ക്ലിഷ്ടഃ സന് മനോദേഹശ്രമോദ്ഭവാം നിദ്രാമശ്നുതേ യദാ തദാ ദുഷ്പ്രബോധോ ഭവതി| സ നാമ്നാऽഗ്നിവീസര്പഃ||൩൪||
Adhikarana granthivisarpanidAnAdi (35) · Śloka 35
കഫേന രുദ്ധഃ പവനോ ഭിത്വാ തം ബഹുധാ കഫമ്| രക്തം വാ വൃദ്ധരക്തസ്യ ത്വക്സിരാസ്നാവമാംസഗമ്| ദൂഷയിത്വാ ച ദീര്ഘാണുവൃത്തസ്ഥൂലഖരാത്മനാമ്| ഗ്രന്ഥീനാം കുരുതേ മാലാം രക്താനാം തീവ്രരുഗ്ജ്വരാമ്| ശ്വാസകാസാതിസാരാസ്യശോഷഹിധ്മാവമിഭ്രമൈഃ| മോഹവൈവര്ണ്യമൂര്ച്ഛാങ്ഗഭങ്ഗാऽഗ്നിസദനൈര്യുതാമ്| ഇത്യയം ഗ്രന്ഥിവീസര്പഃ കഫമാരുതകോപജഃ||൩൫||
कफेन रुद्धः पवनो भित्वा तं बहुधा कफम्| रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्| दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्| ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्| श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः| मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाङ्गभङ्गाऽग्निसदनैर्युताम्| इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||३५||
🔊 Audio coming soon
വാതകഫാത് ഗ്രന്ഥിവീസര്പോ ഭവതി| തസ്യൈവ കഫേനേത്യാദിനാ സമ്പ്രാപ്തിര്ലക്ഷണം ചോച്യതേ| തം കഫം ബഹുധാ ഭിത്വാ വാ വൃദ്ധരക്തസ്യ പുരുഷസ്യ പവനോ രക്തം ഖണ്ഡശഃ കൃത്വാ വാ ഗ്രന്ഥീനാം മാലാം കുരുതേ| ഉഭയഥാപി ശ്വാസാദിയുതാമ്| കിമ്ഭൂതം രക്തമാऽऽഹ| ത്വഗാദിഗം ദൂഷയിത്വ ചേത്യര്ഥാത് ത്വഗാദീനേവ|| ൩൫||
Adhikarana kardamavisarpanidAnAdi (36) · Śloka 36
കഫപിത്താജ്ജ്വരഃ സ്തമ്ഭോ തന്ദ്രാനിദ്രാശിരോരുജഃ| അങ്ഗാവസാദവിക്ഷേപപ്രലാപാऽരോചകഭ്രമാഃ| മൂര്ച്ഛാഗ്നിഹാനിര്ഭേദോऽസ്ഥ്നാം പിപാസേന്ദ്രിയഗൌരവമ്| ആമോപവേശനം ലേപഃ സ്രോതസാം സ ച സര്പതി| പ്രായേണാമാശയേ ഗൃഹ്ണന്നേകദേശം ന ചാതിരുക്| പിടകൈരവകീര്ണോऽതിപീതലോഹിതപാണ്ഡുരൈഃ| മേചകാഭോऽസിതഃ സ്നിഗ്ധോ മലിനഃ ശോഫവാന്ഗുരുഃ| ഗമ്ഭീരപാകഃ പ്രാജ്യോഷ്മാ സ്പൃഷ്ടഃ ക്ലിന്നോऽവദീര്യ്യതേ| പങ്കവച്ഛീര്ണമാംസശ്ച സ്പഷ്ടസ്നായുസിരാഗണഃ| ശവഗന്ധീ ച വീസര്പഃ കര്ദമാഖ്യമുശന്തി തമ്||൩൬||
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो तन्द्रानिद्राशिरोरुजः| अङ्गावसादविक्षेपप्रलापाऽरोचकभ्रमाः| मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्| आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति| प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्| पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः| मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान्गुरुः| गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्य्यते| पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः| शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||३६||
🔊 Audio coming soon
കഫപിത്താത് ജ്വരാദിയുക്തോ വിസര്പോ ഭവതി| തമാചാര്യാഃ കര്ദമാഖ്യമുശന്തി| വിക്ഷേപോऽങ്ഗാനാമ്| ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനഗൌരവമുപചാരാദിന്ദ്രിയഗൌരവമ്| സ ച വിസര്പഃ പ്രായേണാമാശയൈകദേശം ഗൃഹ്ണന് വിസര്പതി| മേചകഃ കൃഷ്ണകപിലഃ| മാംസേ ശീര്ണേ സ്പഷ്ടാഃ സ്നായ്വാദയോ യത്ര സ തഥോക്തഃ|| ൩൬||
Adhikarana sAnnipAtikavisarpalakShaNam (37) · Śloka 37
സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈഃ സര്വധാത്വഭിസര്പണഃ||൩൭||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वभिसर्पणः||३७||
🔊 Audio coming soon
സന്നിപാതജോ വിസര്പഃ സര്വധാത്വഭിസര്പണോ ഭവതി|| ൩൭||
Adhikarana abhighAtajavisarpasya hetusamprAptilakShaNAni (38) · Śloka 38
ബാഹ്യഹേതോഃ ക്ഷതാത്ക്രുദ്ധഃ സരക്തം പിത്തമീരയന്| വിസര്പം മാരുതഃ കുര്യാത്കുലത്ഥസദൃശൈശ്ചിതമ്| സ്ഫോടൈഃ ശോഫജ്വരരുജാദാഹാഢ്യം ശ്യാവലോഹിതമ്||൩൮||
बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्| विसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्| स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||३८||
🔊 Audio coming soon
ബാഹ്യഹേതോരിത്യാദിനാ അഭിഘാതജവിസര്പ ഉച്യതേ| സുബോധമ്|
Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (39-13) · Śloka 13
പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയഃ സാധ്യാ ദ്വന്ദ്വജാശ്ചാനുപദ്രവാഃ| അസാധ്യൌ ക്ഷതസര്വോത്ഥൌ സര്വേ ചാക്രാന്തമര്മകാഃ| ശീര്ണസ്നായുസിരാമാംസാ പ്രക്ലിന്നാഃ ശവഗന്ധയഃ||൩൯|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാ- വഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ പാണ്ഡു- കാമലാ-ശോഫ-വിസര്പനിദാനം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||
पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः| असाध्यौ क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः| शीर्णस्नायुसिरामांसा प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः||३९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने पाण्डु- कामला-शोफ-विसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
പൃഥഗിത്യാദി സാധ്യാസാധ്യവിസര്പലക്ഷണമ്| പൃഥഗ്ദോഷൈര്വാതാദിഭിസ്ത്രയോ വിസര്പാഃ സാധ്യാഃ| ദ്വന്ദ്വജാഃ സംസര്ഗജാഃ അനുപദ്രവാഃ സന്തഃ സാധ്യാഃ| ഉപദ്രവാഃ ശാരീരോക്താഃ കാര്ശ്യ(കാസ)വൈവര്ണ്യാദയഃ (അ. സം. ശാ.-൭൧൪)| ക്ഷതജഃ സന്നിപാതജശ്ചാസാധ്യഃ| സര്വേ ച വിസര്പാ ആക്രാന്തമര്മത്വാദിയുതാ അസാധ്യാ ഇതി|| ൪൦|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം നിദാനസ്ഥാനേ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ