Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః పాండురోగకామలాశోఫవిసర్పనిదానం నామా- ధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः पाण्डुरोगकामलाशोफविसर्पनिदानं नामा- ध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
మాంసాద్యుపఘాతదోషకోపసాదృశ్యాదుదరానంతరం పాండ్వాదినిర్ణయాధ్యాయారంభః || 1 ||
Adhikarana pANDuroganidAnaM samprAptiniruktIni (2) · Śloka 2
పిత్తప్రధానాః కుపితాః యథోక్తైః కోపనైర్మలాః| తత్రానిలేన బలినా క్షిప్తం పిత్తం హృది స్థితం| ధమనీర్దశ సంప్రాప్య వ్యాప్నువత్సకలాం తనుం| శ్లేష్మత్వగ్రక్తమాంసాని ప్రదూష్యాంతరమాశ్రితం| త్వఙ్మాంసయోస్తత్కురుతే త్వచి వర్ణాన్ పృథగ్విధాన్| పాండుహారిద్రహరితాన్ పాండుత్వం తేషు చాధికం| యతోఽతః పాండురిత్యుక్తః స రోగః................||2||
पित्तप्रधानाः कुपिताः यथोक्तैः कोपनैर्मलाः| तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्| धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्| श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्| त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्| पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्| यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः................||२||
🔊 Audio coming soon
మలా దుష్టా వాతాదయః సర్వే యథోక్తైస్తిక్తకటుకాదిభిః సర్వరోగనిదానోక్తైః (అ. సం. ని. సూ. - 26-30) కోపనైః కుపితాః | పిత్తాధికా యత్ర భవంతీతి | యత్తదోర్నిత్యసంబంధాద్విజ్ఞేయం | తత్రేత్యాదినా పాండురోగస్య సంప్రాప్తినిరుక్తిః | తదితి పిత్తపరామర్శః | త్వఙ్మాంసయోరంతరం ప్రాప్య త్వచి పృథగ్విధాన్ వర్ణాన్ కురుతే | తత్ర చ పాండుత్వమధికమతః స రోగః పాండురిత్యుక్తః || 2 ||
Adhikarana pANDurogasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3
....................................తేన గౌరవం| ధాతూనాం స్యాచ్చ శైథిల్యమోజసశ్ఛ గుణక్షయః| తతోఽల్పరక్తమేదస్కో నిఃసారః స్యాచ్ఛ్లథేంద్రియః| మృద్యమానైరివాంగైర్నా ద్రవతా హృదయేన చ| శూనాక్షికూటవదనః కోపనః ష్ఠీవనోఽల్పవాక్| అన్నద్విట్శిశిరద్వేషీ శీర్ణరోమా హతానలః| సన్నసక్థీ జ్వరీ శ్వాసీ కర్ణక్ష్వేడీ శ్రమీ భ్రమీ||3||
....................................तेन गौरवम्| धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्छ गुणक्षयः| ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः| मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च| शूनाक्षिकूटवदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्| अन्नद्विट्शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः| सन्नसक्थी ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी श्रमी भ्रमी||३||
🔊 Audio coming soon
తేన చ పాండురోగేణ శరీరగౌరవం స్యాత్ | ధాతూనాం శైథిల్యం స్వరూపాద్ధానిః | ఓజః నామ ప్రధానో ధాతుః | పూర్వోక్తం (అ. సం. శా. - 342-343) | ప్రసృతమానం తస్య | యే గుణా మందస్నిగ్ధాదయః (అ. సం. ని. - 208-210) | తేషాం హానిః | తతో ధాతుషు శిథిలేషు ఓజసి చ క్షీణగుణే అల్పరక్తాదియుక్తో నా పురుషః స్యాత్ || 3 ||
Adhikarana pANDurogaprabhedAH (4) · Śloka 4
స పంచధా పృథగ్దోషైః సమస్తైర్మృత్తికాదనాత్||4||
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||४||
🔊 Audio coming soon
సుబోధమన్యత్ || 4 ||
Adhikarana pANDurogapUrvarUpANi (5) · Śloka 5
ప్రాగ్రూపమస్య హృదయస్పందనం రూక్షతా త్వచి| అరుచిః పీతమూత్రత్వం స్వేదాభావోఽల్పవహ్నితా| సాదః శ్రమః ............................||5||
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि| अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता| सादः श्रमः ............................||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వస్య పాండురోగస్య హృదయస్పందనాదిపూర్వరూపం || 5 ||
Adhikarana vAtajapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6
................................ అనిలాత్తత్ర గాత్రరుక్తోదకంపనం| కృష్ణరూక్షారుణసిరానఖవిణ్మూత్రనేత్రతా| శోఫానాహాస్యవైరస్యవిట్శోషాః పార్శ్వమూర్ధరుక్||6||
................................ अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्| कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता| शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्||६||
🔊 Audio coming soon
గాత్రరుగాది వాతపాండురోగలక్షణం || 6 ||
Adhikarana pittajapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7
పిత్తాద్ధరితపీతాభసిరాదిత్వం జ్వరస్తమః| తృట్స్వేదమూర్చ్ఛా శీతేచ్ఛా దౌర్గంధ్యం కటువక్త్రతా| వర్చోభేదోఽమ్లకో దాహః...............................||7||
पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः| तृट्स्वेदमूर्च्छा शीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता| वर्चोभेदोऽम्लको दाहः...............................||७||
🔊 Audio coming soon
హరితసిరాదిత్వాది పిత్తాత్ పాండురోగే భవతి || 7 ||
Adhikarana kaphajapANDurogalakShaNam (8) · Śloka 8
............................... కఫాచ్ఛుక్లసిరాదితా| తంద్రాలవణవక్త్రత్వం రోమహర్షః స్వరక్షయః| కాసశ్ఛర్దిశ్చ ................................||8||
............................... कफाच्छुक्लसिरादिता| तन्द्रालवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः| कासश्छर्दिश्च ................................||८||
🔊 Audio coming soon
శుక్లసిరాదిత్వాదిఛర్ద్యంతం కఫాత్ పాండురోగే భవతి | ఆదిగ్రహణేన నఖవిణ్మూత్రనేత్రాణాం గ్రహణం || 8 ||
Adhikarana sannipAtajapANDurogalakShaNam (9) · Śloka 9
........................... నిచయాన్మిశ్రలింగః సోఽతిదుఃసహః||9||
........................... निचयान्मिश्रलिङ्गः सोऽतिदुःसहः||९||
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana mRudbhakShaNajanyapANDuroganidAnAdi (10) · Śloka 10
మృత్కషాయాఽనిలం పిత్తమూషరా మధురా కఫం| దూషయిత్వా రసాదీంశ్ఛ రౌక్ష్యాద్భుక్తం విరూక్ష్య చ| స్రోతాంస్యపక్వైవాపూర్య్య కుర్యాద్రూధ్వా చ పూర్వవత్| పాండురోగం తతః శూననాభిపాదాస్యమేహనః| పురీషం కృమివన్ముంచేద్భిన్నం సాఽసృక్కఫం నరః||10||
मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्| दूषयित्वा रसादींश्छ रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च| स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य्य कुर्याद्रूध्वा च पूर्ववत्| पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः| पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं साऽसृक्कफं नरः||१०||
🔊 Audio coming soon
కషాయా మృదనిలం దూషయిత్వా, ఊషరా మృత్కఫం దూషయిత్వా; పాండురోగం కుర్యాదితి సంబంధః | మృదో రసవిశేషేణ దోషవిశేషకోపనత్వం రసాదిదూషణం సాధారణం | స్రోతాంస్యాపూర్య రూధ్వా చ | పూర్వవదితి పాండురోగసమానసంప్రాప్త్యా తైరేవ చ లక్షణైరితి | తతోనరః శూననాభ్యాదియుతః | అత్ర తు నాభిశ్వయథ్వాదిర్విశేష ఇత్యర్థః | ఉక్తః పాండురోగః || 10 ||
Adhikarana kAmilAnidAnam (11) · Śloka 11
యః పాండురోగీ సేవేత పిత్తలం తస్య కామిలాం| కోష్ఠశాఖాశ్రయం పిత్తం దగ్ధ్వాఽసృఙ్మాంసమావహేత్||11||
यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामिलाम्| कोष्ठशाखाश्रयं पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्||११||
🔊 Audio coming soon
అథ తదంగభూతా కామిలోచ్యతే | పాండురోగీ యో నరః పిత్తలమాహారాదికం సేవతే తస్య కామిలాం పిత్తమావహేత్ | కిం కృత్వేత్యాహ-అసృఙ్మాంసం దగ్ధ్వా | తస్యాశ్ఛోభయో మార్గః కోష్ఠః శాఖా చ || 11 ||
Adhikarana kAmilAyA lakShaNam (12) · Śloka 12
హారిద్రనేత్రమూత్రత్వఙ్నఖవక్త్రశకృత్తథా| దాహావిపాకతృష్ణావాంభేకాభో దుర్బలేంద్రియః|12|
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तथा| दाहाविपाकतृष्णावान्भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः|१२|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana pANDurogAdvinApi kAmalAyAH sambhavaH (12) · Śloka 12
భవేత్పిత్తోల్బణస్యాసౌ పాండురోగాదృతేπ చ||12||
भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेπ च||१२||
🔊 Audio coming soon
అసౌ చ కామిలాఖ్యో రోగః పాండురోగాద్వినా పిత్తోల్బణస్య పుంసో భవతి | అపి చేతి యుక్తిసముచ్చయే || 12 ||
Adhikarana kumbhakAmilAlakShaNam (13) · Śloka 13
ఉపేక్షయా చ శోఫాఢ్యా సా కృచ్ఛ్రా కుంభకామిలా||13||
उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामिला||१३||
🔊 Audio coming soon
ఉపేక్షయా అచికిత్సయా | శోఫాఢ్యా సతీ కుంభకామిలేత్యుచ్యతే | సా చ కృచ్ఛ్రసాధ్యా || 13 ||
Adhikarana halImakalakShaM tatparyAyau ca (14) · Śloka 14
హరితశ్యావపీతత్వం పాండురోగే యదా భవేత్| వాతపిత్తాద్ భ్రమస్తృష్ణాస్త్రీష్వహర్షో మృదుర్జ్వరః| తంద్రాబలానలభ్రంశో లోఢరం తం హలీమకం| అలసంచేతి శంసంతి........................||14||
हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्| वातपित्ताद् भ्रमस्तृष्णास्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः| तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्| अलसञ्चेति शंसन्ति........................||१४||
🔊 Audio coming soon
పాండురోగే యదా హరితాదిరూపత్వం వాతపిత్తాధిక్యాద్భవేద్ భ్రమాదికం చ తదాఽసౌ రోగో హలీమక ఉచ్యతే | తమేవ లోఢరమలసంచ శంసంతి || 14 ||
Adhikarana nirUpaNapratij~jA (15) · Śloka 15
....................................తేషాం పూర్వముపద్రవాః| శోఫప్రధానాః కథితాః స ఏవాతో నిగద్యతే||15||
....................................तेषां पूर्वमुपद्रवाः| शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
తేషామితి ప్రధానానాం పాండురోగాణాం గ్రహణం | పూర్వమితి వికృతవ్యాధివిజ్ఞానీయే శోథప్రధానా ఉపద్రవాః కథితాః 'పాండురోగః శ్వయథుమాణ్ (అ. సం. శా.) ఇత్యాదినా | అతః కారణాదత్ర శోఫ ఏవ నిగద్యత ఇతి శోఫం ప్రతి గ్రంథా నిగద్యత ఇత్యర్థః || 15 ||
Adhikarana shophasya samprAptiH, sAnnipAtikatva~jca (16) · Śloka 16
పిత్తరక్తకఫాన్వాయుర్దుష్టో దుష్టాన్ బహిఃసిరాః| నీత్వా రూద్ధగతిస్తైర్హి కుర్యాత్త్వఙ్మాంససంశ్రయం| ఉత్సేధం సంహతం శోఫం తమాహుర్నిచయాదతః| సర్వం .....................................||16||
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः| नीत्वा रूद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्| उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः| सर्वम् .....................................||१६||
🔊 Audio coming soon
వాయుః స్వకారణేన దుష్టః పిత్తాదీన్ దుష్టాన్ బహిఃసిరా నీత్వా తైః పిత్తాదిభీ రూద్ధగతిః సన్ త్వచం మాంసం చాశ్రయన్ ఉత్సేధం సంహతం శోఫం నామ్నా రోగం కుర్య్యాత్ | అతః కారణాత్ సర్వశోఫో నిచయాత్మకః || 16 ||
Adhikarana shophasya prabhedAH (17) · Śloka 17
................................ హేతువిశేషైస్తు రూపభేదాన్నవాత్మకం| దోషైః పృథగ్ద్వయం సర్వైరభిఘాతాద్విషాదపి||17||
................................ हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्| दोषैः पृथग्द्वयं सर्वैरभिघाताद्विषादपि||१७||
🔊 Audio coming soon
ఏవముక్తోఽపి స్వలింగవిశేషవశాన్నవాత్మాదోషాదిభేదేన| దోషైః పృథక్సంసృష్టైః సన్నిపతితైశ్చేతి సప్త| అభిఘాతాద్విషాదితి ద్వౌ||17||
Adhikarana shophasya dvividhaM, dvaividhyaM traividhya~jca (18) · Śloka 18
ద్విధా వా నిజమాగంతుం సర్వాంగైకాంగజంచ తం| పృథూన్నతగ్రథితతావిశేషైశ్చ త్రిధా విదుః||18||
द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजञ्च तम्| पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः||१८||
🔊 Audio coming soon
అథవా కిం నవాత్మకత్వేన ద్విధైవోచ్యతాం| వాతాద్యుత్థా నిజాః శేష ఆగంతురితి| సర్వాంగైకాంగభేదేనాపరం ద్వైవిధ్యం| పృథ్వాదివిశేషేణ తస్యైవ త్రివిధత్వం|| 18||
Adhikarana shophasya nidAnasamprAptishca (20) · Śloka 19
సామాన్యహేతుః శోఫానాం దోషజానాం విశేషతః| వ్యాధికర్మోపవాసాదిక్షీణస్య భజతో ద్రుతం| అతిమాత్రమథాన్యస్య గుర్వమ్లస్నిగ్ధశీతలం| లవణక్షారతీక్ష్ణోష్ణశాకాంబుస్వప్నజాగరం| మృద్గ్రామ్యమాంసవల్లూరమజీర్ణశ్రమమైథునం| పదాతేర్మార్గగమనం యానేన క్షోభిణాపి వా| శ్వాసకాసాతిసారర్శో జఠరప్రదరజ్వరాః| విషూచ్యలసకచ్ఛర్దిగర్భవీసర్పపాండవః| అన్యే చ మిథ్యోపక్రాంతాస్తైర్దోషా వక్షసి స్థితాః| ఊర్ధ్వం శోఫమధో బస్తౌ మధ్యే కుర్వంతి మధ్యగాః| సర్వాంగాః సర్వగతం ప్రత్యంగేషు తదాశ్రయాః||19||
सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः| व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्| अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्| लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बुस्वप्नजागरम्| मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्| पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा| श्वासकासातिसारर्शो जठरप्रदरज्वराः| विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः| अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः| ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः| सर्वाङ्गाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||१९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర దోషజానధికృత్యాహ-సామాన్యహేతురిత్యాది| వాతాదిజానాం శోఫానాం హేతుః| సామాన్యః సాధారణః సర్వరోగనిదానాద్యుక్తః (అ. సం. ని. - 26-30)| వ్యాధీత్యాది| తేషాం విశేషతోఽతిశయేన హేతుః| వ్యాధిభిః క్షీణస్య ద్రుతం ఝటితి గుర్వాది భజతః| వ్యాధిక్షీణాదిమత్త్వం వినైవాన్యస్యాఽతిమాత్రం మాత్రాధిక్యేన గుర్వాదికం భజతః| స్వప్నజాగరణకాల ఇత్యర్థాత్| వల్లూరం శుష్కమాంసం| అజీర్ణే అధ్వాదినా శ్రమః| అజీర్ణ ఏవ చ మైథునం| ప్రదరోఽతిరజః| శ్వాసాదయోఽన్యే చ రోగా మిథ్యోపక్రా ంతాస్తైర్హేతుభిః దుష్టాః| వక్షసి స్థితాః శరీరస్య పూర్వభాగే శోఫం కుర్వంతి ఇతి సంబంధః| బస్తౌ స్థితా అధః శోఫం కుర్వంతి| సుబోధం| తదిత్యంగపరామర్శః||20||
Adhikarana shophapUrvarUpam (20) · Śloka 20
తత్పూర్వరూపం దవథుః సిరాయామోఽంగగౌరవం||20||
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्||२०||
🔊 Audio coming soon
దవథ్యాది సర్వశోఫేషు పూర్వరూపం| చక్షురాదీంద్రియేషు దాహో దవథుః||20||
Adhikarana vAtajashophalakShaNam (21) · Śloka 21
వాతచ్ఛోఫశ్చలో రూక్షః ఖరరోమారుణాసితః| సంకోచస్పందహర్షార్త్తితోద భేదప్రసుప్తిమాన్| క్షిప్రోత్థానశమః శీఘ్రమున్నమేత్పీడితస్తనుః| స్నిగ్ధోష్ణమర్దనైః శామ్యేద్రాత్రావల్పో దివా మహాన్| త్వక్చ సర్షపలిప్తేవ తస్మింశ్చిమిచిమాయతే||21||
वातच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमारुणासितः| सङ्कोचस्पन्दहर्षार्त्तितोद भेदप्रसुप्तिमान्| क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः| स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्| त्वक्च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||२१||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిత్యాదినాక్రమేణ నవానాం శోఫానాం లక్షణముచ్యతే| చలత్వాదిరూపో వాతాత్|| 21||
Adhikarana pittajashophalakShaNam (22) · Śloka 22
పీతరక్తాసితాభాసః పిత్తాదాతామ్రరోకృత్| శీఘ్రానుసారప్రశమో మధ్యే ప్రాగ్గ్జాయతే తనోః| సతృడ్దాహజ్వరస్వేదదవక్లేదమదభ్రమః| శీతాభిలాషీ విడ్భేదీ గంధీ స్పర్శాసహో మృదుః||22||
पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोकृत्| शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्ग्जायते तनोः| सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः| शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||२२||
🔊 Audio coming soon
పీతేత్యాదిపిత్తాత్|| 22||
Adhikarana kaphajashophalakShaNam (23) · Śloka 23
కండూమాన్ పాండురోమత్వక్ కఠినః శీతలో గురుః| స్నిగ్ధః శ్లక్ష్ణః స్థిరః స్త్యానో నిద్రాచ్ఛర్ద్యగ్నిసాదకృత్| ఆక్రాంతో నోన్నమేకృచ్ఛ్రశమజన్మా నిశాబలః| స్రవేన్నాసృక్క్చరాత్పిచ్ఛాం కుశశస్త్రాదివిక్షతః| స్పర్శోష్ణకాంక్షీ చ కఫాత్ .....................||23||
कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक् कठिनः शीतलो गुरुः| स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्| आक्रान्तो नोन्नमेकृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः| स्रवेन्नासृक्क्चरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः| स्पर्शोष्णकांक्षी च कफात् .....................||२३||
🔊 Audio coming soon
కండూమానిత్యాదికఫాత్| స్త్యానో ఘనీభూతః| ఆక్రాంతః కరపీడితః| కుశాదిక్షతః సంశ్చిరాత్ పిచ్ఛాం స్రవేత్|| 23||
Adhikarana saMsargasannipAtashophAH (24) · Śloka 24
............................. యథాస్వం ద్వంద్వజాస్త్రయః| సంకరాద్ధేతులింగానాం నిచయాన్నిచయాత్మకః||24||
............................. यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः| सङ्कराद्धेतुलिङ्गानां निचयान्निचयात्मकः||२४||
🔊 Audio coming soon
త్రయః సంసర్గాత్| యథాస్వం హేతునా సంకరాద్యథాస్వం లింగసంకరాచ్చ| సన్నిపాతజః శోఫో హేతులింగానాం నిచయాద్భవతి|| 24||
Adhikarana abhighAtajashophalakShaNam (25) · Śloka 25
అభిఘాతేన శస్త్రాదిచ్ఛేదభేదక్షతాదిభిః| హిమానిలోదధ్యనిలైర్భల్లాతకపికచ్ఛుజైః| రసైశ్శూకైశ్చ సంస్పర్శాచ్ఛవథుః స్యాద్విసర్పవాన్| భృశోష్మా లోహితాభాసః ప్రాయశః పిత్తలక్షణః||25||
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः| हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः| रसैश्शूकैश्च संस्पर्शाच्छवथुः स्याद्विसर्पवान्| भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||२५||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రాదిక్షతాద్ధిమాదిభిశ్చ యః శోఫః సోఽభిఘాతేన విద్యాత్|
Adhikarana viShajashophalakShaNam (26) · Śloka 26
విషజః సవిషప్రాణిపరిసర్పణమూత్రణాత్| దంష్ట్రాదంతనఖాపాతాదివిషప్రాణినామపి| విణ్మూత్రశుక్రోపహతమలవద్వస్త్రసంకరాత్| విషవృక్షానిలస్పర్శాద్గరయోగావచూర్ణనాత్| విషజ ఇత్యాదినా నవమశోఫలక్షణం| విషప్రాణినః సర్పాదయః| పరిసర్పణం గమనం| అవిషప్రాణినామపి దంష్ట్రాదిపాతాత్| దంష్ట్రా సూకరాదీనాం| దంతనఖపురుషాదీనామపి సుబోధం| గరో వక్ష్య మృదుశ్చలోఽవలంబీ చ శీగ్రదాహరుజాకరః||26||
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्| दंष्ट्रादन्तनखापातादिविषप्राणिनामपि| विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्| विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्| विषज इत्यादिना नवमशोफलक्षणम्| विषप्राणिनः सर्पादयः| परिसर्पणं गमनम्| अविषप्राणिनामपि दंष्ट्रादिपातात्| दंष्ट्रा सूकरादीनाम्| दन्तनखपुरुषादीनामपि सुबोधम्| गरो वक्ष्य मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीग्रदाहरुजाकरः||२६||
🔊 Audio coming soon
విషజ ఇత్యాదినా నవమశోఫలక్షణం| విషప్రాణినః సర్పాదయః| పరిసర్పణం గమనం| అవిషప్రాణినామపి సుబోధం| గరో వక్ష్యమాణలక్షణః(ఉ. అ. - 40)| మృదురిత్యాది నవమశోఫలక్షణం||26||
Adhikarana shophAnAM sAdhyA~asAdhyatvam (27) · Śloka 27
నవోఽనుపద్రవః శోఫః సాధ్యోఽసాధ్యః పురేరితః||27||
नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||२७||
🔊 Audio coming soon
నవైత్యాదినా సాధ్యశోఫలక్షణం| అసాధ్యస్తు పురా వికృతవ్యాధివిజ్ఞానీయే (అ. సం. శా. - 711-712) ఈరితః ఉక్తః| 'అనేకోపద్రవయుతా ఇత్యాదినా| ఇత్యుక్తః శోఫః|| 27||
Adhikarana visarpanidAnam, atideshena visarpasya nidAnaM, samprAptishca (28) · Śloka 28
స్యాద్విసర్పోఽభిఘాతాంతైర్దోషైర్దూష్యైశ్చ శోఫవత్||28||
स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्||२८||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం విసర్ప ఉచ్యతే| విషవర్జ్యం హేతుం దూష్యం చ విసర్పే శోఫవత్|| 28||
Adhikarana visarpANAM tryAshrayatvaM yathottaraM duHsAdhyatva~jca (29) · Śloka 29
త్ర్యధిష్ఠానంచ తం ప్రాహుర్బాహ్యాంతరుభయాశ్రయాత్| యథోత్తరం చ దుఃసాధాః...........................||29||
त्र्यधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्| यथोत्तरं च दुःसाधाः...........................||२९||
🔊 Audio coming soon
తంచ విసర్పం త్ర్యధిష్ఠానంచ ప్రాహుర్మునయ ఇతి శేషః| కశ్చిత్ బాహ్యాశ్రయః| కశ్చిచ్చాంతరాశ్రయః| బాహ్యాందాంతరో దుస్సాధః| తత్ ఉభయాశ్రయ ఇతి యథోత్తరార్థః|| 29||
Adhikarana visarpanidAnAdi (30) · Śloka 30
.................. తత్ర దోషా యథాయథం| ప్రకోపనైః ప్రకుపితా విశేషేణ విదాహిభిః| దేహే శీఘ్రం విసర్పంతి తేఽంతరంతఃస్థితా బహిః| బహిఃస్థా ద్వితయే ద్విస్థాః ........................||30||
.................. तत्र दोषा यथायथम्| प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः| देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः| बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः ........................||३०||
🔊 Audio coming soon
విదాహిభిః విదాహిసంయుక్తైః| స్వహేతుభిః ప్రకుపితా దేహే విసర్పంతి|| 30||
Adhikarana antarbahirAshrayavisarpalakShaNam (31) · Śloka 31
......................... విద్యాత్తత్రాంతరాశ్రయం| మర్మోపతాపాత్సమ్మోహాదయనానాం విఘట్టనాత్| తృష్ణాతియోగాద్వేగానాం విషమంచ ప్రవర్త్తనాత్| ఆశు చాగ్నిలభ్రంశాదతో బాహ్యం విపర్య్యయాత్||31||
......................... विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्| मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमञ्च प्रवर्त्तनात्| आशु चाग्निलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्य्ययात्||३१||
🔊 Audio coming soon
విద్యాదిత్యాదినాంతర్బహిర్భేదలింగమాహ| మర్మోపతాపాద్యాంతరవిసర్పలక్షణం| మర్మణాం హృదయాదీనాముపతాపస్తథోక్తః| మోహ ఏవ సమ్మోహః| అయనాని స్రోతాంసి తేషాం విఘట్టనాత్ పీడనాదాఽఽంతరం విసర్పం విద్యాదితి సంబంధః| ఆంతరలింగవిపర్యయాత్ బాహ్యం విద్యాత్||31||
Adhikarana vAtavisarpalakShaNam (32) · Śloka 32
తత్ర వాతాత్ పరీసర్పో వాతజ్వరసమవ్యథః| శోఫస్ఫురణనిస్తోదభేదాఽఽయామార్త్తిహర్షవాన్||32||
तत्र वातात् परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः| शोफस्फुरणनिस्तोदभेदाऽऽयामार्त्तिहर्षवान्||३२||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా వాతాదిక్రమేణాష్టానాం విసర్పాణాం లక్షణముచ్యతే| సుబోధం|| 32||
Adhikarana pittavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
పిత్తాద్ ద్రుతగతిః పిత్తజ్వరలింగోఽతిలోహితః|33|
पित्ताद् द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः|३३|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana kaphajavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
కఫాత్కండూయుతః స్నిగ్ధః కఫజ్వరసమానరుక్|33|
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्|३३|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana visarpasyopekShAyAM sphoTasambhavaH (33) · Śloka 33
స్వదోషలింగైశ్చీయంతే సర్వే స్ఫోటైరుపేక్షితాః| తే పక్వభిన్నాః స్వం-స్వంచ విభ్రతి వ్రణలక్షణం||33||
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः| ते पक्वभिन्नाः स्वं-स्वञ्च विभ्रति व्रणलक्षणम्||३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వే వాతాదివిసర్పా ఉపేక్షితాః సంతః స్వకారణదోషలక్షణైః స్ఫోటైశ్చీయంతే| తే చ స్ఫోటాః పూర్వం పక్వాః పశ్చాత్ భిన్నాః స్వంస్వం వాతాదివ్రణలక్షణం బిభ్రతి (అ. సం. ఉ. అ. - 29)| వాత స్ఫోటా వాతవ్రణలక్షణం| ఏవమన్యయోరపి వాచ్యం|| 33||
Adhikarana agnivisarpanidAnAdi (34) · Śloka 34
వాతపిత్తాజ్జ్వరచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాతీసారతృడ్భ్రమైః| అస్థిభేదాగ్నిసదనతమకాఽరోచకైర్యుతః| కరోతి సర్వమంగంచ దీప్తాంగారావకీర్ణవత్| యం యం దేశం విసర్పశ్చ విసర్పతి భవేత్స సః| శాంతాంగారాసితో నీలో రక్తో వాఽఽశు చ చీయతే| అగ్నిదగ్ధ ఇవ స్ఫోటైః శీఘ్రగత్వాద్ ద్రుతంచ సః| మర్మానుసారీ వీసర్పః స్యాద్వాతోఽతిబలస్తతః| వ్యథేతాంగం హరేత్సంజ్ఞా నిద్రాంచ శ్వాసమీరయేత్| హిధ్మాంచ స గతోఽవస్థామీదృశీం లభతే న నా| క్వచిచ్ఛర్మారతిగ్రస్తో భూమిశయ్యాసనాదిషు| చేష్టమానస్తతః క్లిష్టో మనోదేహశ్రమోద్భవాం| దుష్ప్రబోధోఽశ్నుతే నిద్రాం సోఽగ్నివీసర్ప ఉచ్యతే||34||
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः| अस्थिभेदाग्निसदनतमकाऽरोचकैर्युतः| करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्| यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः| शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते| अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतञ्च सः| मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः| व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञा निद्राञ्च श्वासमीरयेत्| हिध्माञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना| क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु| चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्| दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते||३४||
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తాదగ్నివీసర్పో భవతి| జ్వరాదిభిర్యుతః సర్వంచ శరీరం దీప్తైరంగారైరవకీర్ణమివ కరోతి| స చ విసర్పో యం యం దేహదేశం విసర్పతి స స దేశః వాంతాంగారవత్ కృష్ణో నీలో వా రక్తో వా భవతి| స చ విసర్పోఽగ్నిదగ్ధవత్స్ఫోటైశ్చీయతే| వాతపిత్తకారణాత్వేన శీఘ్రగత్వాత్ ఝటితి మర్మాణి హృదయాదీన్యనుసరతి| తతో మర్మానుసరణాదూర్ధ్వమతిబలో వాతోఽంగవ్యథాదికం కుర్యాత్| స నా పురుష ఇదృశీమవస్థాం గతోఽరతిగ్రస్తతయా భూమ్యాదిషు న క్వఛిచ్ఛర్మ సుఖం లభతే| తథా చేష్టమానః క్లిష్టః సన్ మనోదేహశ్రమోద్భవాం నిద్రామశ్నుతే యదా తదా దుష్ప్రబోధో భవతి| స నామ్నాఽగ్నివీసర్పః||34||
Adhikarana granthivisarpanidAnAdi (35) · Śloka 35
కఫేన రుద్ధః పవనో భిత్వా తం బహుధా కఫం| రక్తం వా వృద్ధరక్తస్య త్వక్సిరాస్నావమాంసగం| దూషయిత్వా చ దీర్ఘాణువృత్తస్థూలఖరాత్మనాం| గ్రంథీనాం కురుతే మాలాం రక్తానాం తీవ్రరుగ్జ్వరాం| శ్వాసకాసాతిసారాస్యశోషహిధ్మావమిభ్రమైః| మోహవైవర్ణ్యమూర్చ్ఛాంగభంగాఽగ్నిసదనైర్యుతాం| ఇత్యయం గ్రంథివీసర్పః కఫమారుతకోపజః||35||
कफेन रुद्धः पवनो भित्वा तं बहुधा कफम्| रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्| दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्| ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्| श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः| मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाङ्गभङ्गाऽग्निसदनैर्युताम्| इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||३५||
🔊 Audio coming soon
వాతకఫాత్ గ్రంథివీసర్పో భవతి| తస్యైవ కఫేనేత్యాదినా సంప్రాప్తిర్లక్షణం చోచ్యతే| తం కఫం బహుధా భిత్వా వా వృద్ధరక్తస్య పురుషస్య పవనో రక్తం ఖండశః కృత్వా వా గ్రంథీనాం మాలాం కురుతే| ఉభయథాపి శ్వాసాదియుతాం| కింభూతం రక్తమాఽఽహ| త్వగాదిగం దూషయిత్వ చేత్యర్థాత్ త్వగాదీనేవ|| 35||
Adhikarana kardamavisarpanidAnAdi (36) · Śloka 36
కఫపిత్తాజ్జ్వరః స్తంభో తంద్రానిద్రాశిరోరుజః| అంగావసాదవిక్షేపప్రలాపాఽరోచకభ్రమాః| మూర్చ్ఛాగ్నిహానిర్భేదోఽస్థ్నాం పిపాసేంద్రియగౌరవం| ఆమోపవేశనం లేపః స్రోతసాం స చ సర్పతి| ప్రాయేణామాశయే గృహ్ణన్నేకదేశం న చాతిరుక్| పిటకైరవకీర్ణోఽతిపీతలోహితపాండురైః| మేచకాభోఽసితః స్నిగ్ధో మలినః శోఫవాంగురుః| గంభీరపాకః ప్రాజ్యోష్మా స్పృష్టః క్లిన్నోఽవదీర్య్యతే| పంకవచ్ఛీర్ణమాంసశ్చ స్పష్టస్నాయుసిరాగణః| శవగంధీ చ వీసర్పః కర్దమాఖ్యముశంతి తం||36||
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो तन्द्रानिद्राशिरोरुजः| अङ्गावसादविक्षेपप्रलापाऽरोचकभ्रमाः| मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्| आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति| प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्| पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः| मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान्गुरुः| गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्य्यते| पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः| शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||३६||
🔊 Audio coming soon
కఫపిత్తాత్ జ్వరాదియుక్తో విసర్పో భవతి| తమాచార్యాః కర్దమాఖ్యముశంతి| విక్షేపోఽంగానాం| ఇంద్రియాధిష్ఠానగౌరవముపచారాదింద్రియగౌరవం| స చ విసర్పః ప్రాయేణామాశయైకదేశం గృహ్ణన్ విసర్పతి| మేచకః కృష్ణకపిలః| మాంసే శీర్ణే స్పష్టాః స్నాయ్వాదయో యత్ర స తథోక్తః|| 36||
Adhikarana sAnnipAtikavisarpalakShaNam (37) · Śloka 37
సర్వజో లక్షణైః సర్వైః సర్వధాత్వభిసర్పణః||37||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वभिसर्पणः||३७||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతజో విసర్పః సర్వధాత్వభిసర్పణో భవతి|| 37||
Adhikarana abhighAtajavisarpasya hetusamprAptilakShaNAni (38) · Śloka 38
బాహ్యహేతోః క్షతాత్క్రుద్ధః సరక్తం పిత్తమీరయన్| విసర్పం మారుతః కుర్యాత్కులత్థసదృశైశ్చితం| స్ఫోటైః శోఫజ్వరరుజాదాహాఢ్యం శ్యావలోహితం||38||
बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्| विसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्| स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||३८||
🔊 Audio coming soon
బాహ్యహేతోరిత్యాదినా అభిఘాతజవిసర్ప ఉచ్యతే| సుబోధం|
Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (39-13) · Śloka 13
పృథగ్దోషైస్త్రయః సాధ్యా ద్వంద్వజాశ్చానుపద్రవాః| అసాధ్యౌ క్షతసర్వోత్థౌ సర్వే చాక్రాంతమర్మకాః| శీర్ణస్నాయుసిరామాంసా ప్రక్లిన్నాః శవగంధయః||39|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా- వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం నిదానస్థానే పాండు- కామలా-శోఫ-విసర్పనిదానం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||
पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः| असाध्यौ क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः| शीर्णस्नायुसिरामांसा प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः||३९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने पाण्डु- कामला-शोफ-विसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
పృథగిత్యాది సాధ్యాసాధ్యవిసర్పలక్షణం| పృథగ్దోషైర్వాతాదిభిస్త్రయో విసర్పాః సాధ్యాః| ద్వంద్వజాః సంసర్గజాః అనుపద్రవాః సంతః సాధ్యాః| ఉపద్రవాః శారీరోక్తాః కార్శ్య(కాస)వైవర్ణ్యాదయః (అ. సం. శా.-714)| క్షతజః సన్నిపాతజశ్చాసాధ్యః| సర్వే చ విసర్పా ఆక్రాంతమర్మత్వాదియుతా అసాధ్యా ఇతి|| 40|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే త్రయోదశోఽధ్యాయః