Adhikarana atha vAtashoNitanidAnaM nAma ShoDasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਹੇਤੁਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਰ੍ਣਯਾਯਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਅਸਜਾ ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍|| ੧||
Adhikarana vAtashoNitasya nidAnasamprAptiparyAyAH (2) · Śloka 2
ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਾਃ- ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਞ੍ਚ ਤਤ੍ਤਚ੍ਚਾਸਕ੍ਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍| ਭਜਤਾਂ ਵਿਧਿਹੀਨਞ੍ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮੈਥੁਨਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਮਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਿਨਾਮ੍| ਅਭਿਘਾਤਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਨਣਾਮਸਜਿ ਦੂਸਿਤੇ| ਵਾਤਲੈਃ ਸ਼ੀਤਲੈਰ੍ਵਾਯੁਵਦ੍ਧਕਦ੍ਧੋ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ| ਤਾਦਸ਼ੇਨਾਸਜਾ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਦੇਵਪ੍ਰਦੂਸਯੇਤ੍| ਆਢ੍ਯਰੋਗਂ ਖ੍ਰੁਡਂ ਵਾਤਬਲਾਸਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਤਦਾਹੁਰ੍ਨਾਮਭਿਃ.............................||੨||
निदानसम्प्राप्तिपर्य्यायाः- विदाह्यन्नं विरुद्धञ्च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्| भजतां विधिहीनञ्च स्वप्नजागरमैथुनम्| प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्| अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते| वातलैः शीतलैर्वायुवृद्धकृद्धो विमार्गगः| तादृशेनासृजा रुद्धः प्राक्तदेवप्रदूषयेत्| आढ्यरोगं ख्रुडं वातबलासं वातशोणितम्| तदाहुर्नामभिः.............................||२||
🔊 Audio coming soon
ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਦਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਕੁਮਾਰਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮਦੁਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਃ ਸਰ੍ਵਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸਮਰ੍ਥਾ ਉਕ੍ਤਃ (ਸ਼ਾ. - ੫੫੬)| ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਬਾਲਾ ਏਵੇਤ੍ਯੇਕੇ| ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਪਿ ਪ੍ਰਦੂਸਯੇਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਆਢ੍ਯਰੋਗਾਦਿਭਿਰਾਹੁਃ (ਚ. ਚਿ. - ੨੮/੧੧)||੨||
Adhikarana vAtashoNitasya sthAnaM svabhAvashca (3) · Śloka 3
..........................ਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਦੌ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਯਾਨਯਨਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬੌ..........................||੩||
..........................तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति| विशेषाद्यानयनाद्यैः प्रलम्बौ..........................||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਚ੍ਚ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਾਦੌ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ| ਯਾਨਯਾਨਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬੌ ਪਾਦੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ|| ੩||
Adhikarana vAtashoNitasya purvarUpam (4) · Śloka 4
............................ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ ਕੁਸ੍ਠਸਮਂ ਤਥਾ ਸਾਦਃ ਸ਼੍ਲਥਾਙ੍ਗਤਾ| ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਗੌਰਵਸੁਪ੍ਤਤਾਃ| ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੁਹੁਰਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੪||
............................तस्य लक्षणम् भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः| भूत्वा भूत्व प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च||४||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਚ ਵਾਤਾਸ੍ਰਸ੍ਯ ਕੁਸ੍ਠਸਦਸ਼ਮਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ (ਅ. ਸਂ. ਨਿ. - ੫੩੧) ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਸਾਦਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|| ੪||
Adhikarana vAtashoNitasya prasaraNaprakAraH (5) · Śloka 5
ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ| ਆਖੋਰਿਵ ਵਿਸਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ|੫|
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि| आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं प्रधावति|५|
🔊 Audio coming soon
੦੦
Adhikarana uttAnagambhIrabhedAbhyAM vAtashoNitasya dvaividhyam (5) · Śloka 5
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ| ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਸਰ੍ਵਨ੍ ਧਾਤੂਨਭਿਦ੍ਰਵਤ੍||੫||
त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः| कालान्तरेण गम्भीरं सर्वन् धातूनभिद्रवत्||५||
🔊 Audio coming soon
ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਂ ਤਾਵਦੁਤ੍ਤਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਪਿ ਗਚ੍ਛਦ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਾਖ੍ਯਂ ਲਭਤੇ|| ੫||
Adhikarana uttAnavAtashoNitasya lakShaNam (6) · Śloka 6
ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਸਂਯੁਤੋਤ੍ਤਾਨੇ ਤ੍ਵਕ੍ਤਾਮ੍ਰਾ ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਾ| ਸਾਯਾਮਾ ਭਸ਼ਦਾਹੋਸਾ........................||੬||
कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता| सायामा भृशदाहोषा........................||६||
🔊 Audio coming soon
ਅਥੋਤ੍ਤਾਨਲਿਙ੍ਗਮਾਹ- ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੬||
Adhikarana gambhIravAtashoNitasya lakShaNam (7) · Śloka 7
................................ਗਮ੍ਭੀਰੇਧਿਕਪੂਰ੍ਵਰੁਕ| ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਪਾਕੋ ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ| ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਚਰਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਵਕ੍ਰੀਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚ ਵੇਗਵਾਨ੍| ਕਰੋਤਿ ਖਞ੍ਜਂ ਪਙੁਂ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍||੭||
................................गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक| श्वयथुर्ग्रथितः पाको वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु| भिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्| करोति खञ्जं पङुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||७||
🔊 Audio coming soon
ਗਮ੍ਭੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗਮ੍ਭੀਰਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਉਤ੍ਤਾਨਸ਼੍ਵਯਥੋਰਪ੍ਯਧਿਕਰੁਗ੍ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਕਠਿਨਃ| ਖਞ੍ਜੋ ਵਿਕਲੈਕਪਾਦਃ ਪਙ੍ਗੁਰੁਭਯਪਾਦਵਿਕਲਃ|| ੭||
Adhikarana vAtAdhikasya vAtashoNitasya lakShaNam (8) · Śloka 8
ਵਾਤੇਧਿਕੇਧਿਕਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਸ੍ਫੁਰਣਤੋਦਨਮ੍| ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਸ੍ਣਤ੍ਵਸ਼੍ਯਾਵਤਾਵਦ੍ਧਿਹਾਨਯਃ| ਧਮਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕੋਚੋਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋਤਿਰੁਕ੍| ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇਸਾਨੁਪਸ਼ਯੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਵੇਪਥੁਸੁਪ੍ਤਯਃ||੮||
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्| शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||८||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤੇਧਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਾਤਾਧਿਕਲਿਙ੍ਗਮ੍||੮||
Adhikarana raktAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (9) · Śloka 9
ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਫੋਤਿਰੁਕ੍ਤੋਦਸ੍ਤਾਮ੍ਰਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੈਃ ਸ਼ਮਂ ਨੈਤਿ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਸਮਨ੍ਵਿਤਃ||੯||
रक्ते शोफोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||९||
🔊 Audio coming soon
ਰਕ੍ਤੇਧਿਕੇ ਵਾਤਾਸ੍ਰੇ ਸ਼ੋਫਾਦਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍|| ੯||
Adhikarana pittAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (10) · Śloka 10
ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਦਾਹਃ ਸਮ੍ਮੋਹਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਦਃ ਸਤਟ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਂ ਰੁਗ੍ਰਾਗਃ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਕੋ ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਤਾ||੧੦||
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्| स्पर्शाऽक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१०||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤੇਧਿਕੇ ਵਾਤਾਸ੍ਰੇ ਵਿਦਾਹਾਦਿਲਿਙ੍ਗਮ੍|| ੧੦||
Adhikarana kaphAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ਕਫੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੁਰੁਤਾ ਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਸ਼ੀਤਤਾਃ| ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਮਨ੍ਦਾ ਚ ਰੁਕ੍............................||੧੧||
कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतताः| कण्डूर्मन्दा च रुक्............................||११||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਾਦਿਫੇਧਿਕੇ|| ੧੧||
Adhikarana dvandvasannipAtayorvAtashoNitayorlakShaNam (12) · Śloka 12
...............................ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਞ੍ਚ ਸਙ੍ਹ੍ਕਰੇ||੧੨||
...............................द्वन्द्वसर्वलिङ्गञ्च सङ्ह्करे||१२||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਕਰੇ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਭਵਤਿ|| ੧੨||
Adhikarana sAdhyavAtAsralakShaNam (13) · Śloka 13
ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵਂ .......................||੧੩||
एकदोषानुगं साध्यं नवं .......................||१३||
🔊 Audio coming soon
ਤਚ੍ਚ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮੇਕਦੋਸਜਂ ਨਵਂ ਸਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਮ੍|| ੧੩||
Adhikarana yApyavAtAsralakShaNam (14) · Śloka 14
.....................................ਯਾਪ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਮ੍||੧੪||
.....................................याप्यं द्विदोषजम्||१४||
🔊 Audio coming soon
੦੦
Adhikarana asAdhyavAtAsralakShaNam (15) · Śloka 15
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਿਸ੍ਤਬ੍ਧਮਰ੍ਬੁਦਕਾਰਿ ਚ||੧੫||
त्रिदोषजं त्यजेत् स्राविस्तब्धमर्बुदकारि च||१५||
🔊 Audio coming soon
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਤ੍ਯਜੇਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਰਾਵਿਤ੍ਯ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਚ| ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਘਨਂ ਸਵ੍ਰਣਮਧਿਕਮਾਂਸਮ੍|| ੧੫||
Adhikarana AvRutavAtaraktavyApat (16) · Śloka 16
ਰਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗਂ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧਿਸੁ ਮਾਰੁਤਃ| ਨਿਵਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਾਰ੍ਯ੍ਯਵੇਦਨਾਭਿਰ੍ਹਰਤ੍ਯਸੂਨ੍||੧੬||
रक्तमार्गं निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमाऽऽवार्य्यवेदनाभिर्हरत्यसून्||१६||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧਿਸੁ ਨਿਵਿਸ਼੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ਼ੁ ਨਿਹਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਚ ਵਾਯੁਰਕ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮਾਵਾਰ੍ਯ੍ਯਵੇਦਨਾਭੀ ਰੁਜਾਭਿਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਸੂਨ੍ ਹਰਤਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਸੈਵਾਵਰਣਵਿਧਾ| ਯਾਵਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ (੬੫੧) ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਨੇਕਧਾਪਿ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਞ੍ਚਸੁ ਵਾਯੁਵਿਸ਼ੇਸੇਸੁ ਨਿਦਾਨਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਸੈਵ ਚ| ਵਾਯੌ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਤੋ ਵਾਯੋਃ ਸਵੇਗਤ੍ਵਾਦਾਵਰਣਂ ਸਿਦ੍ਧਮ੍|| ੧੬||
Adhikarana prANavAyoH kopanakAraNAni tadvikArAMshca (17) · Śloka 17
ਵਾਯੌ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਵ੍ਯਾਯਾਮਲਙ੍ਘਨੈਃ| ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਭਿਘਾਤਾਧ੍ਵਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੈਃ| ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਘਾਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍| ਪੀਨਸਾਰ੍ਦਿਤਤਟ੍ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚਾਮਯਾਨ੍ਬਹੂਨ੍||੧੭||
वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः| अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः| कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्त्तयेत्| पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||१७||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸੁ ਚ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦ੍ਯੁਪਘਾਤਂ ਪੀਨਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕੋਪਂ ਬਹੁਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ|| ੧੭||
Adhikarana udAnasya prakopakAraNAni tadvikArAMshca (18) · Śloka 18
ਉਦਾਨਃ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਨਿਦ੍ਰਾਵਿਧਾਰਣੈਃ| ਗੁਰੁਭਾਰਾਤਿਰੁਦਿਤਹਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਕਤੋ ਗਦਾਨ੍| ਕਣ੍ਠਰੋਧਮਨੋਭ੍ਰਂਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਪੀਨਸਾਨ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਗਲਗਣ੍ਡਾਦੀਨ੍ਤਾਁਸ੍ਤਾਞ੍ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍||੧੮||
उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः| गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्| कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्| कुर्याच्च गलगण्डादीन्ताँस्ताञ्जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||१८||
🔊 Audio coming soon
ਉਦਾਨਃ ਕ੍ਸਵਥੁਧਾਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕਤਃ ਕਣ੍ਠਰੋਧਾਦੀਨਨ੍ਯਾਁਸ਼੍ਚ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨ੍ ਯਥਾਕੋਪਂ ਗਦਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|| ੧੮||
Adhikarana vyAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (19) · Śloka 19
ਵ੍ਯਾਨੋਤਿਗਮਨਸ੍ਥਾਨਕ੍ਰੋਡਾਵਿਸਮਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ| ਵਿਰੋਧਿਰੂਕ੍ਸਭੀਹਰ੍ਸਵਿਸਾਦਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਃ| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਸਾਹਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੋਫਚਿਤ੍ਤੋਤ੍ਪ੍ਲਵਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਨਿਸ੍ਤੋਦਰੋਮਹਰ੍ਸਾਙ੍ਗਸੁਪ੍ਤਤਾਃ| ਕੁਸ੍ਠਂ ਵੀਸਰ੍ਪਮਨ੍ਯਾਁਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਾਙ੍ਗਦਾਨ੍||੧੯||
व्यानोऽतिगमनस्थानक्रोडाविषमचेष्टितैः| विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः| पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोत्प्लवज्वरान्| सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः| कुष्ठं वीसर्पमन्याँश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगाङ्गदान्||१९||
🔊 Audio coming soon
ਵ੍ਯਾਨੋਤਿਗਮਨਾਤਿਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸਿਤਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦੀਨ੍ਯਾਁਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਾਨ੍ ਗਦਨ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗ ਉਭਯ ਪਕ੍ਸਵਧਃ|| ੧੯||
Adhikarana samAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (20) · Śloka 20
ਸਮਾਨੋ ਵਿਸਮਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ੀਤਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਭੋਜਨੈਃ| ਕਰੋਤ੍ਯਕਾਲਸ਼ਯਨਜਾਗਰਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਃ| ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦੀਨ੍ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਜਾਙ੍ਗਦਾਨ੍||੨੦||
समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः| करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः| शूलगुल्मग्रहण्यादीन्पक्वामाशयजाङ्गदान्||२०||
🔊 Audio coming soon
ਸਮਾਨੋ ਵਿਸਭੋਜਨਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸਿਤਃ ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਜਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਅਕਾਲੇ ਬਹੁ ਵਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍|| ੨੦||
Adhikarana apAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (21) · Śloka 21
ਅਪਾਨੋ ਰੂਕ੍ਸਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਵੇਣਾਘਾਤਾਤਿਵਾਹਨੈਃ| ਯਾਨਯਾਨਾਸਨਸ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋਸਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍||੨੧||
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेणाघातातिवाहनैः| यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः| कुपितः कुरुते रोगान्कृच्छ्रान्पक्वाशयाश्रयान्| मूत्रशुक्रप्रदोषाऽर्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२१||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਾਨੋ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯਾਨਯਾਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਃ ਮੂਤ੍ਰਦੋਸਾਦਿਕਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ਅਤਿਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚਾਦਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਯਾਗਮਾਵਿਰੁਦ੍ਧੇਨਾਨੁਮਾਨੇਨ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਨਿ|| ੨੧||
Adhikarana sAmavAyorlakShaNam (22) · Śloka 22
ਸਰ੍ਵਞ੍ਚ ਮਾਰੁਤਂ ਸਾਮਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਰੋਚਕਾਲਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਫਾਗ੍ਨਿਹਾਨਿਭਿਃ| ਕਟੂਰੂਕ੍ਸਾਭਿਲਾਸੇਣ ਤਦ੍ਵਿਧੋਪਸ਼ਯੇਨ ਚ| ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍............................||੨੨||
सर्वञ्च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवः| स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः| कटूरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च| युक्तं विद्यात्............................||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਕਂ ਮਾਰੁਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਭਿਰਨ੍ਵਿਤਂ ਸਾਮਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|| ੨੨||
Adhikarana nirAmavAyorlakShaNam (23) · Śloka 23
................... ਨਿਰਾਮਂ ਤੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨਾਮ੍ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯਾਤ੍||੨੩||
................... निरामं तु तन्द्रादीनाम् विपर्य्ययात्||२३||
🔊 Audio coming soon
ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰਾਮਮ੍||੨੩||
Adhikarana vAtA~a~avaraNaprakArAH (24) · Śloka 24
ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਚਾਤੋ ਬਹੁਭੇਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੨੪||
वायोराऽऽवरणं चाऽतो बहुभेदं प्रवक्ष्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
ਅਤੋਨ੍ਤਰਂ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਬਹੁਭੇਦਮਾਵਰਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੨੪||
Adhikarana pittAvRutasya vAtasya lakShaNam (25) · Śloka 25
ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ| ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਿਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਤਾ||੨੫||
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णाशूलं भ्रमस्तमः| कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता||२५||
🔊 Audio coming soon
ਦਾਹਾਦਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਲਿਙ੍ਗਮ੍|| ੨੫||
Adhikarana kaphAvRutasya vAtasya lakShaNam (26) · Śloka 26
ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ੂਲਾਨਿ ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯਪਸ਼ਯੋਧਿਕਮ੍| ਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਕਾਮਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ||੨੬||
शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्यपशयोऽधिकम्| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते||२६||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਫਾਵਤੇ|| ੨੬||
Adhikarana raktAvRutasya vAtasya lakShaNam (27) · Śloka 27
ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਜਾ ਭਸ਼ਮ੍| ਭਵੇਚ੍ਚ ਰਾਗੀ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ||੨੭||
रक्तावृते सदाहार्त्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्| भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
ਸਦਾਹਤ੍ਵਗਾਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ|| ੨੭||
Adhikarana mAMsAvRutasya vAtasya lakShaNam (28) · Śloka 28
ਮਾਂਸੇਨ ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪਿਟਕਾਸ੍ਤਥਾ| ਹਰ੍ਸਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ||੨੮||
मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटकास्तथा| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते||२८||
🔊 Audio coming soon
ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੋਫਾਦਿਮਾਂਸੇਨ|| ੨੮||
Adhikarana medasAvRutasya vAtasya lakShaNam (29) · Śloka 29
ਚਲਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਫੋ ਗਾਤ੍ਰੇਸ੍ਵਰੋਚਕਃ| ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤੇ||੨੯||
चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृते||२९||
🔊 Audio coming soon
ਚਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਤਃ ਸ਼ੋਫ ਆਢ੍ਯਵਾਤਨਾਮਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਮੇਦਸਾਵਤੇ|| ੨੯||
Adhikarana asthyAvRutasya vAtasya lakShaNam (30) · Śloka 30
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਸ੍ਥ੍ਯਾਵਤੇਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਪੀਡਨਂ ਚਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ| ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਙ੍ਗਂ ਸੀਦਤਿ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇ||੩੦||
स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਭਿਨਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਾਵਤੇ||੩੦||
Adhikarana majjAvRutasya vAtasya lakShaNam (31) · Śloka 31
ਮਜ੍ਜਾਵਤੇ ਵਿਨਮਨਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਨਮ੍| ਸ਼ੂਲਞ੍ਚ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍||੩੧||
मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्| शूलञ्च पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्||३१||
🔊 Audio coming soon
ਅਙ੍ਗਵਿਨਮਨਾਦਿਕਂ ਮਜ੍ਜਾਵਤੇ|| ੩੧||
Adhikarana shukrAvRutasya vAtasya lakShaNam (32) · Śloka 32
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਤੇਤਿਵੇਗੋ ਵਾ ਨ ਵਾ ਨਿਸ੍ਫਲਤਾਪਿ ਵਾ||੩੨||
शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३२||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਿਵੇਗਾਦਿਕਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਤੇ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਫਲਸਂਸਰ੍ਗਃ||੩੨||
Adhikarana annAvRutasya vAtasya lakShaNam (33) · Śloka 33
ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ ਰੁਜਾਜੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਾਵਤੇਨਿਲੇ||੩੩||
भुक्ते कुक्षौ रुजाजीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले||३३||
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਨਾਵਤੇਨਿਲੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸਿਰੁਜਾਦਿ||੩੩||
Adhikarana mUtrAvRutasya vAtasya lakShaNam (34) · Śloka 34
ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਵਤੇ ਭਵੇਤ੍||੩੪||
मूत्राऽप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
ਮੂਤ੍ਰਾਵਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵਤ੍ਯਾਦਿਲਿਙ੍ਗਮ੍||੩੪||
Adhikarana viDAvRutasya vAtasya lakShaNam (35) · Śloka 35
ਵਿਡਾਵਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੋਧਃ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਿਕਨ੍ਤਤਿ| ਵ੍ਰਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਰਾਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਭੁਕ੍ਤੋ ਚਾਨਹ੍ਯਤੇ ਨਰਃ| ਸ਼ਕਤ੍ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਨੇਨ ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸਜੇਤ੍||੩੫||
विडावृते विबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याऽऽशु जरां स्नेहो भुक्तो चाऽऽनह्यते नरः| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਸ਼ਾ ਪੁਰੀਸੇਣਾਵਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧਾਦਿ||੩੫||
Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAtasya lakShaNam (36) · Śloka 36
ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਰੋਣਿਵਙ੍ਕ੍ਸਪਸ੍ਠਰੁਕ੍| ਵਿਲੋਮੋ ਮਾਰੁਤੋਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਹਦਯਂ ਪੀਡ੍ਯਤੇਤਿ ਚ||੩੬||
सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षपृष्ठरुक्| विलोमो मारुतोऽस्वास्थ्यं हृदयं पीड्यतेऽति च||३६||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਰੋਣਿਰੁਗਾਦਿ ਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵਤੇ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ|| ੩੬||
Adhikarana pittAvRutasya prANavAyorlakShaNam (37) · Śloka 37
ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਰੁਜਾ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵਤੇ| ਵਿਦਗ੍ਧੇਨ੍ਨੇ ਚ ਵਮਨਮ੍ .....................||੩੭||
भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते| विदग्धेऽन्ने च वमनम् .....................||३७||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਭ੍ਰਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯੇ ਵਾਯਾਵਾਵਤੇ ਭਵਤਿ|| ੩੭||
Adhikarana pittAvRutasyodAnasya lakShaNam (38) · Śloka 38
............................ਉਦਾਨੇ ਵਿਭ੍ਰਮਾਦਯਃ| ਦਾਹੋਨ੍ਤਰ੍ਰੁਜਾਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ.......................||੩੮||
............................उदाने विभ्रमादयः| दाहोऽन्तर्रुजाभ्रंशश्च.......................||३८||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤੇਨੋਦਾਨ ਆਵਤੇ ਵਿਭ੍ਰਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਾਦਯਃ| ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਮੋਹਪ੍ਰਾਯਃ||੩੮||
Adhikarana pittavRutasya vyAnasya lakShaNam (39) · Śloka 39
....................................ਦਾਹੋ ਵ੍ਯਾਨੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਗਃ| ਕ੍ਲਮੋਙ੍ਗਚੇਸ੍ਟਾਸਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਹਵੇਦਨਃ||੩੯||
....................................दाहो व्याने तु सर्वगः| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गाश्च सन्तापः सहवेदनः||३९||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਨੇ ਆਵਤੇ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਦਾਹਾਦਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|| ੩੯||
Adhikarana pittAvRutasya samAnasya lakShaNam (40) · Śloka 40
ਸਮਾਨ ਊਸ੍ਮੋਪਹਤਿਰਤਿਸ੍ਵੇਦੋਰਤਿਃ ਸਤਟ੍| ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍...........................||੪੦||
समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्| दाहश्च स्यात्...........................||४०||
🔊 Audio coming soon
ਅਗ੍ਨ੍ਯੁਪਹਤ੍ਵਾਦਿਦਾਹਾਨ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਮਾਨੇ ਆਵਤੇ|| ੪੦||
Adhikarana pittAvRutasyA~apAnasya lakShaNam (41) · Śloka 41
.......................... ਅਪਾਨੇ ਤੁ ਮਲੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਤਾ| ਰੁਜੋਤਿਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਯੋਨਿਮੇਹਨਪਾਯੁਸੁ||੪੧||
.......................... अपाने तु मले हारिद्रवर्णता| रुजोऽतिवृद्धिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४१||
🔊 Audio coming soon
ਹਾਰਿਦ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਾਦਿਪਿਤ੍ਤੇਨਾਪਾਨਾਖ੍ਯੇਨਿਲੇ ਆਵਤੇ ਰੂਪਮ੍|| ੪੧||
Adhikarana kaphAvRutasya prANAdipa~jcakasya lakShaNam (42) · Śloka 42
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤ੍ਵਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਾਦਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਿਰ੍ਵਮਿਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਗ੍ਰਹਃ| ਉਦਾਨੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ| ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸ੍ਖਲਿਤਞ੍ਚ ਗਤੌ ਭਸ਼ਮ੍| ਸਮਾਨੇਤਿਹਿਮਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ| ਅਪਾਨੇ ਸਕਫਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤੋਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਮ੍||੪੨||
श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससंग्रहः| उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वक्स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च व्याने पर्वाऽस्थिवाग्ग्रहः| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितञ्च गतौ भृशम्| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता| अपाने सकफं मूत्रशकृतोः स्यात्प्रवर्त्तनाम्||४२||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣੋਚ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸਵਥ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਂਗ੍ਰਹਃ| ਸੁਬੋਧਮਨ੍ਯਤ੍|| ੪੨||
Adhikarana dvAviMshatividhaM vAyorA~a~avaraNam (43) · Śloka 43
ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਵਿਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਵਿਦੁਃ||੪੩||
इति द्वाविशतिविधं वायोराऽऽवरणं विदुः||४३||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਡ੍ਭਿਰ੍ਧਾਤੁਭਿਰਨ੍ਨੇਨ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਭਿਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਪਞ੍ਚਕਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਫੇਨੇਤਿ ਦ੍ਵਾਵਿਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍|| ੪੩||
Adhikarana prANAdInAmanyo~a~avaraNasya prakArAH (44) · Śloka 44
ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਵਰਣਞ੍ਚ ਤਤ੍||੪੪||
प्राणादयस्तथान्योन्यमाऽऽवृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादाऽऽवरणञ्च तत्||४४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਃ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਾਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਃ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਵਰਕੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਃ| ਯਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਚਤੁਰੋ ਭੇਦਾਨ੍ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਮਾਵਰਣਮ੍|| ੪੪||
Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam (45) · Śloka 45
ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ| ਹਦ੍ਰੋਗੀ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨੋਦਨ ਆਵਤੇ||੪੫||
निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगी मुखशोषश्च प्राणेनोदन आवृते||४५||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨੋਦਾਨ ਆਵਤੇ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧਾਦਿਕਂ ਭਵਤਿ|| ੪੫||
Adhikarana udAnAvRutasya prANasya lakShaNam (46) · Śloka 46
ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਰ੍ਣੌਜੋਬਲਸਂਕ੍ਸਯਃ||੪੬||
उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसंक्षयः||४६||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਮੁਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਬਲਾਦਿਕ੍ਸਯਃ|| ੪੬||
Adhikarana AvaraNavij~jAnopasaMhAraH (47) · Śloka 47
ਦਿਸ਼ਾਨਯਾ ਚ ਵਿਭਜੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਭਿਸਕ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਾਤਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੪੭||
दिशानया च विभजेत् सर्वमावरणं भिषक| स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिहानिञ्च कर्मणाम्||४७||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਯੈਵ ਦਿਸ਼ਾਨੁਕ੍ਤਮਾਵਰਣਂ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵਿਭਜੇਤ੍| ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਾਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋਕ੍ਤੇਨ (ਅ. ਸਂ. ਸੂ. - ੨੦) ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਸ੍ਠੀਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਹਾਨਿਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ| ਤੇਨੈਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰਯਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਚੇਦਂ ਕਰ੍ਮਾਮ੍ਨਾਤਂ ਤਚ੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਰੂਪੇਣ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾ ਹੀਨਂ ਵਾ ਯਦਾ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾਨੁਮੀਯਤੇਨੇਨਾਵਤੋਯਮਿਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤਦੇਵਾਵਰਣਂ ਯਾਵਦੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦਪ੍ਯਧਿਕਮਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ||੪੭||
Adhikarana vAyorAvaraNasyA~asa~gkhyeyatvam (48) · Śloka 48
ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ| ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਣਾਭਿਰਨੇਕਧਾ| ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਾਚ੍ਚ ਯਾਤ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਮ੍||੪੮||
प्राणादीनाञ्च पञ्चानां मिश्रमाऽऽवरणं मिथः| पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः| मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा| तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृत्तिरसङ्ख्यताम्||४८||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਦਯੋ ਦ੍ਵ੍ਯਾਦਿਸਂਯੋਗੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਕਦਾਚਿਦਾਵਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕਦਾਚਿਦਾਵਾਰਕਾ ਇਤ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਰਸਂਖ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਥੈਵ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਮਿਸ਼੍ਰਾ ਅਪਿ ਦ੍ਵੌ ਦੋਸੌ| ਸਡ੍ਧਾਤਵੋ ਰਕ੍ਤਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਨਂ ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤੈਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਿ ਦ੍ਵ੍ਯਾਦਿਸਂਯੋਗੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਅਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਮਿਸ਼੍ਰਣਾਦਿਭਿਃ| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸਂਯੋਗੇਸੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧਿਕਤਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧਿਕਤਮਮਿਤਿ| ਏਵਮਨੇਕਧਾ ਵਿਕਲ੍ਪਨਾਵਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ|| ੪੮||
Adhikarana vAtAvRuttyA vedanaprakAraH (49) · Śloka 49
ਤਾਂ ਲਕ੍ਸਯੇਦਵਹਿਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਯਾਤ੍| ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਯਾਦ੍ਗੂਢਾਮਪਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ||੪੯||
तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्| शनैश्शनैश्चोपशयाद्गूढामपि मुहुर्मुहुः||४९||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਞ੍ਚਾਨੇਕਵਿਧਾਮਾਵਤ੍ਤਿਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਗੂਢਾਨ੍ਤੁ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਯੇਨ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍|| ੪੯||
Adhikarana vikRutA~avikRutayoH prANodAnayoH svarUpam (50) · Śloka 50
ਵਿਸ਼ੇਸਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨੋ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਪੀਡਨਾਦ੍ਧਾਨਿਰਾਯੁਸਸ਼੍ਚ ਬਲਸ੍ਯ ਚ||੫੦||
विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिराऽऽयुषश्च बलस्य च||५०||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੌ ਯਤ੍ਨਤੋ ਰਕ੍ਸੇਤ੍| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੫੦||
Adhikarana vAtAvRutasya vatsarAdanantaramasAdhyatvam (51) · Śloka 51
ਆਵਤਾ ਵਾਯਵੋਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਾ ਵਤ੍ਸਰਂ ਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਰ੍ਵਾਨੁਪਕ੍ਰਮਾਃ||੫੧||
आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः| प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः||५१||
🔊 Audio coming soon
ਆਵਤਾਸ਼੍ਚ ਵਾਯਵੋਨੁਪਲਕ੍ਸਿਤਾ ਲਕ੍ਸਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾ ਅਤੀਤਸਂਵਤ੍ਸਰਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪ੍ਯੁਪਚਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣਾ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾ ਏਵ ਵ ਭਵੇਯੁਃ| ਅਤੋਵਸ਼੍ਯਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍|| ੫੧||
Adhikarana AvRutavAyUnAmupekShaNAjjAyamAnA upadravAH (52-53) · Śloka 53
ਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਲੀਹਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਦਨਾਦਯਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇਸਾਮਾਵਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸਣਾਤ੍||੫੨|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਂਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ ਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫੩||
विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माऽग्निसदनादयः| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्||५२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावंष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां वातशोणित निदानं नाम षोडशोऽध्यायः||५३||
🔊 Audio coming soon
ਆਵਤਾਨਾਂ ਵਾਯੂਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵੇਯੁਰਤੋ ਨੋਪੇਕ੍ਸੇਤੇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ