Adhikarana atha vAtashoNitanidAnaM nAma ShoDasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vātaśōṇitanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
vātahētutvasāmānyādvātavyādhyanantaraṁ vātaśōṇitanirṇayāyādhyāyārambhaḥ| asr̥jā ruddhō vāyurvātaśōṇitam|| 1||
Adhikarana vAtashoNitasya nidAnasamprAptiparyAyAH (2) · Śloka 2
nidānasamprāptiparyyāyāḥ- vidāhyannaṁ viruddhañca tattaccāsr̥kpradūṣaṇam| bhajatāṁ vidhihīnañca svapnajāgaramaithunam| prāyēṇa sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām| abhighātādaśuddhēśca nr̥ṇāmasr̥ji dūṣitē| vātalaiḥ śītalairvāyuvr̥ddhakr̥ddhō vimārgagaḥ| tādr̥śēnāsr̥jā ruddhaḥ prāktadēvapradūṣayēt| āḍhyarōgaṁ khruḍaṁ vātabalāsaṁ vātaśōṇitam| tadāhurnāmabhiḥ.............................||2||
निदानसम्प्राप्तिपर्य्यायाः- विदाह्यन्नं विरुद्धञ्च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्| भजतां विधिहीनञ्च स्वप्नजागरमैथुनम्| प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्| अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते| वातलैः शीतलैर्वायुवृद्धकृद्धो विमार्गगः| तादृशेनासृजा रुद्धः प्राक्तदेवप्रदूषयेत्| आढ्यरोगं ख्रुडं वातबलासं वातशोणितम्| तदाहुर्नामभिः.............................||२||
🔊 Audio coming soon
kathamityāha-vidāhītyādi| sukumārā atyarthamr̥duśarīrā'vayavāḥ sarvaklēśā'samarthā uktaḥ (śā. - 556)| tē punarbālā ēvētyēkē| prāgiti kramāddhātvantaramapi pradūṣayēt| tacca vātaśōṇitamācāryyā āḍhyarōgādibhirāhuḥ (ca. ci. - 28/11)||2||
Adhikarana vAtashoNitasya sthAnaM svabhAvashca (3) · Śloka 3
..........................tacca pūrvaṁ pādau pradhāvati| viśēṣādyānayanādyaiḥ pralambau..........................||3||
..........................तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति| विशेषाद्यानयनाद्यैः प्रलम्बौ..........................||३||
🔊 Audio coming soon
tacca vātaśōṇitaṁ prathamaṁ pādau pradhāvati| yānayānādyaiḥ pralambau pādau viśēṣāt pradhāvati|| 3||
Adhikarana vAtashoNitasya purvarUpam (4) · Śloka 4
............................tasya lakṣaṇam bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṁ tathā sādaḥ ślathāṅgatā| jānujaṅghōrukaṭyaṁsahastapādāṅgasandhiṣu| kaṇḍūsphuraṇanistōdabhēdagauravasuptatāḥ| bhūtvā bhūtva praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca||4||
............................तस्य लक्षणम् भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः| भूत्वा भूत्व प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च||४||
🔊 Audio coming soon
tasya ca vātāsrasya kuṣṭhasadr̥śamatiślakṣṇakharasparśādyuktaṁ (a. saṁ. ni. - 531) pūrvarūpaṁ bhavati| atra tu sādādīnyapi bhavanti|| 4||
Adhikarana vAtashoNitasya prasaraNaprakAraH (5) · Śloka 5
pādayōrmūlamāsthāya kadāciddhastayōrapi| ākhōriva viṣaṁ kruddhaṁ kr̥tsnaṁ dēhaṁ pradhāvati|5|
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि| आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं प्रधावति|५|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana uttAnagambhIrabhedAbhyAM vAtashoNitasya dvaividhyam (5) · Śloka 5
tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ tatpūrvaṁ jāyatē tataḥ| kālāntarēṇa gambhīraṁ sarvan dhātūnabhidravat||5||
त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः| कालान्तरेण गम्भीरं सर्वन् धातूनभिद्रवत्||५||
🔊 Audio coming soon
tacca dvividham| pūrvamēva yāvattvaṅmāṁsāśrayaṁ tāvaduttānamucyatē| tataḥ kramēṇa sarvān dhātūnapi gacchad gambhīrākhyaṁ labhatē|| 5||
Adhikarana uttAnavAtashoNitasya lakShaNam (6) · Śloka 6
kaṇḍvādisaṁyutōttānē tvaktāmrā śyāvalōhitā| sāyāmā bhr̥śadāhōṣā........................||6||
कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता| सायामा भृशदाहोषा........................||६||
🔊 Audio coming soon
athōttānaliṅgamāha- kaṇḍvādityādinā||6||
Adhikarana gambhIravAtashoNitasya lakShaNam (7) · Śloka 7
................................gambhīrē'dhikapūrvaruka| śvayathurgrathitaḥ pākō vāyuḥ sandhyasthimajjasu| bhindanniva caratyantarvakrīkurvaṁśca vēgavān| karōti khañjaṁ paṅuṁ vā śarīrē sarvataścaran||7||
................................गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक| श्वयथुर्ग्रथितः पाको वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु| भिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्| करोति खञ्जं पङुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||७||
🔊 Audio coming soon
gambhīrētyādinā gambhīraliṅgam| gambhīrē śvayathuḥ| uttānaśvayathōrapyadhikarugbhavati| tathā grathitaḥ kaṭhinaḥ| khañjō vikalaikapādaḥ paṅgurubhayapādavikalaḥ|| 7||
Adhikarana vAtAdhikasya vAtashoNitasya lakShaNam (8) · Śloka 8
vātē'dhikē'dhikaṁ tatra śūlasphuraṇatōdanam| śōphasya raukṣyakr̥ṣṇatvaśyāvatāvr̥ddhihānayaḥ| dhamanyaṅgulisandhīnāṁ saṅkōcō'ṅgagrahō'tiruk| śītadvēṣānupaśayau stambhavēpathusuptayaḥ||8||
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्| शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||८||
🔊 Audio coming soon
vātē'dhikētyādi vātādhikaliṅgam||8||
Adhikarana raktAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (9) · Śloka 9
raktē śōphō'tiruktōdastāmraścimicimāyatē| snigdharūkṣaiḥ śamaṁ naiti kaṇḍūklēdasamanvitaḥ||9||
रक्ते शोफोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||९||
🔊 Audio coming soon
raktē'dhikē vātā'srē śōphādikaṁ liṅgam|| 9||
Adhikarana pittAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (10) · Śloka 10
pittē vidāhaḥ sammōhaḥ svēdō mūrcchā madaḥ satr̥ṭ| sparśā'kṣamatvaṁ rugrāgaḥ śōphaḥ pākō bhr̥śōṣmatā||10||
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्| स्पर्शाऽक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१०||
🔊 Audio coming soon
pittē'dhikē vātā'srē vidāhādiliṅgam|| 10||
Adhikarana kaphAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (11) · Śloka 11
kaphē staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatāḥ| kaṇḍūrmandā ca ruk............................||11||
कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतताः| कण्डूर्मन्दा च रुक्............................||११||
🔊 Audio coming soon
staimityādiphē'dhikē|| 11||
Adhikarana dvandvasannipAtayorvAtashoNitayorlakShaNam (12) · Śloka 12
...............................dvandvasarvaliṅgañca saṅhkarē||12||
...............................द्वन्द्वसर्वलिङ्गञ्च सङ्ह्करे||१२||
🔊 Audio coming soon
saṅkarē saṁsargē sannipātē ca yathāsaṅkhyēna dvandvasarvaliṅgam| yathāsvaliṅgaṁ ca bhavati|| 12||
Adhikarana sAdhyavAtAsralakShaNam (13) · Śloka 13
ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ navaṁ .......................||13||
एकदोषानुगं साध्यं नवं .......................||१३||
🔊 Audio coming soon
tacca vātaśōṇitamēkadōṣajaṁ navaṁ sat sādhyam|| 13||
Adhikarana yApyavAtAsralakShaNam (14) · Śloka 14
.....................................yāpyaṁ dvidōṣajam||14||
.....................................याप्यं द्विदोषजम्||१४||
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana asAdhyavAtAsralakShaNam (15) · Śloka 15
tridōṣajaṁ tyajēt srāvistabdhamarbudakāri ca||15||
त्रिदोषजं त्यजेत् स्राविस्तब्धमर्बुदकारि च||१५||
🔊 Audio coming soon
tridōṣajaṁ tyajēdasādhyatvāt| srāvityvādiyuktaṁ ca| arbudaṁ sthiraṁ ghanaṁ savraṇamadhikamāṁsam|| 15||
Adhikarana AvRutavAtaraktavyApat (16) · Śloka 16
raktamārgaṁ nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyōnyamā''vāryyavēdanābhirharatyasūn||16||
रक्तमार्गं निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमाऽऽवार्य्यवेदनाभिर्हरत्यसून्||१६||
🔊 Audio coming soon
vāyuḥ śākhāsandhiṣu niviśya raktasya mārgamāśu nihanti| tē ca vāyuraktē parasparamāvāryyavēdanābhī rujābhiḥ puruṣasyāsūn harataḥ| na kēvalamēṣaivāvaraṇavidhā| yāvadvakṣyamāṇēna (651) prakārēṇānēkadhāpi sambhavati| tāṁ ca pradarśayituṁ prathamaṁ pañcasu vāyuviśēṣēṣu nidānaṁ lakṣaṇaṁ ca saiva ca| vāyau pañcātmaka ityādinā pradarśayatō vāyōḥ savēgatvādāvaraṇaṁ siddham|| 16||
Adhikarana prANavAyoH kopanakAraNAni tadvikArAMshca (17) · Śloka 17
vāyau pañcātmakē prāṇō raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ| atyāhārābhighātādhvavēgōdīraṇadhāraṇaiḥ| kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṁ pravarttayēt| pīnasārditatr̥ṭkāsaśvāsādīṁścāmayānbahūn||17||
वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः| अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः| कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्त्तयेत्| पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||१७||
🔊 Audio coming soon
tēṣu ca prāṇō raukṣyādibhiḥ kupitaścakṣurādyupaghātaṁ pīnasādīṁśca yathākōpaṁ bahunupadravān kurutē|| 17||
Adhikarana udAnasya prakopakAraNAni tadvikArAMshca (18) · Śloka 18
udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ| gurubhārātiruditahāsyādyairvikr̥tō gadān| kaṇṭharōdhamanōbhraṁśacchardyarōcakapīnasān| kuryācca galagaṇḍādīntāmँstāñjatrūrdhvasaṁśrayān||18||
उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः| गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्| कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्| कुर्याच्च गलगण्डादीन्ताँस्ताञ्जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||१८||
🔊 Audio coming soon
udānaḥ kṣavathudhāraṇādibhirvikr̥taḥ kaṇṭharōdhādīnanyāmँśca jatrūrdhvajān yathākōpaṁ gadān kuryāt|| 18||
Adhikarana vyAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (19) · Śloka 19
vyānō'tigamanasthānakrōḍāviṣamacēṣṭitaiḥ| virōdhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ| puṁstvōtsāhabalabhraṁśaśōphacittōtplavajvarān| sarvāṅgarōganistōdarōmaharṣāṅgasuptatāḥ| kuṣṭhaṁ vīsarpamanyāmँśca kuryātsarvāṅgagāṅgadān||19||
व्यानोऽतिगमनस्थानक्रोडाविषमचेष्टितैः| विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः| पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोत्प्लवज्वरान्| सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः| कुष्ठं वीसर्पमन्याँश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगाङ्गदान्||१९||
🔊 Audio coming soon
vyānō'tigamanātisthānādibhirdūṣitaḥ puṁstvabhraṁśādīnyāmँśca sarvāṅgagān gadan kuryyāt| puṁstvaṁ śukram| sarvāṅgarōga ubhaya pakṣavadhaḥ|| 19||
Adhikarana samAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (20) · Śloka 20
samānō viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhōjanaiḥ| karōtyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ| śūlagulmagrahaṇyādīnpakvāmāśayajāṅgadān||20||
समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः| करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः| शूलगुल्मग्रहण्यादीन्पक्वामाशयजाङ्गदान्||२०||
🔊 Audio coming soon
samānō viṣabhōjanādibhirdūṣitaḥ śūlādīn pakvāmāśayajān gadān karōti| akālē bahu vā'lpaṁ vā bhuktaṁ tu viṣamāśanam|| 20||
Adhikarana apAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (21) · Śloka 21
apānō rūkṣagurvannavēṇāghātātivāhanaiḥ| yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisēvitaiḥ| kupitaḥ kurutē rōgānkr̥cchrānpakvāśayāśrayān| mūtraśukrapradōṣā'rśōgudabhraṁśādikān bahūn||21||
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेणाघातातिवाहनैः| यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः| कुपितः कुरुते रोगान्कृच्छ्रान्पक्वाशयाश्रयान्| मूत्रशुक्रप्रदोषाऽर्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२१||
🔊 Audio coming soon
apānō rūkṣādibhiryānayānādibhiścātisēvitaiḥ kupitaḥ mūtradōṣādikān pakvāśayāśritān atikr̥cchrān rōgān kurutē| sarvatra cādigrahaṇānyāgamā'viruddhēnānumānēna yathāsambhavaṁ vyākhyēyāni|| 21||
Adhikarana sAmavAyorlakShaNam (22) · Śloka 22
sarvañca mārutaṁ sāmaṁ tandrāstaimityagauravaḥ| snigdhatvārōcakālasyaśaityaśōphāgnihānibhiḥ| kaṭūrūkṣābhilāṣēṇa tadvidhōpaśayēna ca| yuktaṁ vidyāt............................||22||
सर्वञ्च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवः| स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः| कटूरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च| युक्तं विद्यात्............................||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvaṁ ca prāṇādikaṁ mārutaṁ tandrādibhiranvitaṁ sāmaṁ vidyādvaidya iti śēṣaḥ|| 22||
Adhikarana nirAmavAyorlakShaNam (23) · Śloka 23
................... nirāmaṁ tu tandrādīnām viparyyayāt||23||
................... निरामं तु तन्द्रादीनाम् विपर्य्ययात्||२३||
🔊 Audio coming soon
tandrādivaiparītyānnirāmam||23||
Adhikarana vAtA~a~avaraNaprakArAH (24) · Śloka 24
vāyōrā''varaṇaṁ cā'tō bahubhēdaṁ pravakṣyatē||24||
वायोराऽऽवरणं चाऽतो बहुभेदं प्रवक्ष्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
atō'ntaraṁ vāyōḥ pittādiviśēṣāt bahubhēdamā''varaṇaṁ vakṣyatē||24||
Adhikarana pittAvRutasya vAtasya lakShaNam (25) · Śloka 25
liṅgaṁ pittāvr̥tē dāhastr̥ṣṇāśūlaṁ bhramastamaḥ| kaṭukōṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā||25||
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णाशूलं भ्रमस्तमः| कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता||२५||
🔊 Audio coming soon
dāhādikaṁ pittā'vr̥tē liṅgam|| 25||
Adhikarana kaphAvRutasya vAtasya lakShaNam (26) · Śloka 26
śaityagauravaśūlāni kaṭvādyapaśayō'dhikam| laṅghanāyāsarūkṣōṣṇakāmatā ca kaphāvr̥tē||26||
शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्यपशयोऽधिकम्| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते||२६||
🔊 Audio coming soon
śaityādikaṁ kaphāvr̥tē|| 26||
Adhikarana raktAvRutasya vAtasya lakShaNam (27) · Śloka 27
raktāvr̥tē sadāhārttistvaṅmāṁsāntarajā bhr̥śam| bhavēcca rāgī śvayathurjāyantē maṇḍalāni ca||27||
रक्तावृते सदाहार्त्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्| भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
sadāhatvagārttyādi raktāvr̥tē|| 27||
Adhikarana mAMsAvRutasya vAtasya lakShaNam (28) · Śloka 28
māṁsēna kaṭhinaḥ śōphō vivarṇaḥ piṭakāstathā| harṣaḥ pipīlikānāṁ ca sañcāra iva jāyatē||28||
मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटकास्तथा| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते||२८||
🔊 Audio coming soon
kaṭhinaḥ śōphādimāṁsēna|| 28||
Adhikarana medasAvRutasya vAtasya lakShaNam (29) · Śloka 29
calaḥ snigdhō mr̥duḥ śītaḥ śōphō gātrēṣvarōcakaḥ| āḍhyavāta iti jñēyaḥ sa kr̥cchrō mēdasāvr̥tē||29||
चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृते||२९||
🔊 Audio coming soon
calatvādiyutaḥ śōpha āḍhyavātanāmā kr̥cchrasādhyō mēdasāvr̥tē|| 29||
Adhikarana asthyAvRutasya vAtasya lakShaNam (30) · Śloka 30
sparśamasthyāvr̥tē'tyuṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati| sūcyēva tudyatē'tyarthamaṅgaṁ sīdati śūlyatē||30||
स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
uṣṇasparśādyabhinandanādyasthyāvr̥tē||30||
Adhikarana majjAvRutasya vAtasya lakShaNam (31) · Śloka 31
majjāvr̥tē vinamanaṁ jr̥mbhaṇaṁ parivēṣṭanam| śūlañca pīḍyamānē ca pāṇibhyāṁ labhatē sukham||31||
मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्| शूलञ्च पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्||३१||
🔊 Audio coming soon
aṅgavinamanādikaṁ majjāvr̥tē|| 31||
Adhikarana shukrAvRutasya vAtasya lakShaNam (32) · Śloka 32
śukrāvr̥tē'tivēgō vā na vā niṣphalatā'pi vā||32||
शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३२||
🔊 Audio coming soon
ativēgādikaṁ śukrāvr̥tē| śukraphalasaṁsargaḥ||32||
Adhikarana annAvRutasya vAtasya lakShaNam (33) · Śloka 33
bhuktē kukṣau rujājīrṇē śāmyatyannāvr̥tē'nilē||33||
भुक्ते कुक्षौ रुजाजीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले||३३||
🔊 Audio coming soon
annāvr̥tē'nilē bhuktē kukṣirujādi||33||
Adhikarana mUtrAvRutasya vAtasya lakShaNam (34) · Śloka 34
mūtrā'pravr̥ttirādhmānaṁ bastērmūtrāvr̥tē bhavēt||34||
मूत्राऽप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
mūtrāvr̥tē mūtrā'pravr̥tyādiliṅgam||34||
Adhikarana viDAvRutasya vAtasya lakShaNam (35) · Śloka 35
viḍāvr̥tē vibandhō'dhaḥ svē sthānē parikr̥ntati| vrajatyā''śu jarāṁ snēhō bhuktō cā''nahyatē naraḥ| śakr̥tpīḍitamannēna duḥkhaṁ śuṣkaṁ cirātsr̥jēt||35||
विडावृते विबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याऽऽशु जरां स्नेहो भुक्तो चाऽऽनह्यते नरः| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
viśā purīṣēṇā'vr̥tē vibandhādi||35||
Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAtasya lakShaNam (36) · Śloka 36
sarvadhātvāvr̥tē vāyau śrōṇivaṅkṣapr̥ṣṭharuk| vilōmō mārutō'svāsthyaṁ hr̥dayaṁ pīḍyatē'ti ca||36||
सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षपृष्ठरुक्| विलोमो मारुतोऽस्वास्थ्यं हृदयं पीड्यतेऽति च||३६||
🔊 Audio coming soon
śrōṇirugādi yaugapadyēna sarvadhātvāvr̥tē liṅgamiti|| 36||
Adhikarana pittAvRutasya prANavAyorlakShaNam (37) · Śloka 37
bhramō mūrcchā rujā dāhaḥ pittēna prāṇa āvr̥tē| vidagdhē'nnē ca vamanam .....................||37||
भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते| विदग्धेऽन्ने च वमनम् .....................||३७||
🔊 Audio coming soon
sāmānyēna vāyōrā''varaṇamuktvā prāṇādibhēdēnōcyatē| bhramādiyuktaṁ pittēna prāṇākhyē vāyāvāvr̥tē bhavati|| 37||
Adhikarana pittAvRutasyodAnasya lakShaNam (38) · Śloka 38
............................udānē vibhramādayaḥ| dāhō'ntarrujābhraṁśaśca.......................||38||
............................उदाने विभ्रमादयः| दाहोऽन्तर्रुजाभ्रंशश्च.......................||३८||
🔊 Audio coming soon
pittēnōdāna āvr̥tē vibhramantardāhādayaḥ| vibhramō mōhaprāyaḥ||38||
Adhikarana pittavRutasya vyAnasya lakShaNam (39) · Śloka 39
....................................dāhō vyānē tu sarvagaḥ| klamō'ṅgacēṣṭāsaṅgāśca santāpaḥ sahavēdanaḥ||39||
....................................दाहो व्याने तु सर्वगः| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गाश्च सन्तापः सहवेदनः||३९||
🔊 Audio coming soon
pittēna vyānē āvr̥tē sarvāṅgīṇadāhādi lakṣaṇam|| 39||
Adhikarana pittAvRutasya samAnasya lakShaNam (40) · Śloka 40
samāna ūṣmōpahatiratisvēdō'ratiḥ satr̥ṭ| dāhaśca syāt...........................||40||
समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्| दाहश्च स्यात्...........................||४०||
🔊 Audio coming soon
agnyupahatvādidāhāntaṁ pittēna samānē āvr̥tē|| 40||
Adhikarana pittAvRutasyA~apAnasya lakShaNam (41) · Śloka 41
.......................... apānē tu malē hāridravarṇatā| rujō'tivr̥ddhistāpaśca yōnimēhanapāyuṣu||41||
.......................... अपाने तु मले हारिद्रवर्णता| रुजोऽतिवृद्धिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४१||
🔊 Audio coming soon
hāridrapurīṣatvādipittēnā'pānākhyē'nilē āvr̥tē rūpam|| 41||
Adhikarana kaphAvRutasya prANAdipa~jcakasya lakShaNam (42) · Śloka 42
ślēṣmaṇā tvāvr̥tē prāṇē sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṁ kṣavathūdgāraniḥśvāsōcchvāsasaṁgrahaḥ| udānē gurugātratvamarucirvaksvaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca vyānē parvā'sthivāggrahaḥ| gurutā'ṅgēṣu sarvēṣu skhalitañca gatau bhr̥śam| samānē'tihimāṅgatvamasvēdō mandavahnitā| apānē sakaphaṁ mūtraśakr̥tōḥ syātpravarttanām||42||
श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससंग्रहः| उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वक्स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च व्याने पर्वाऽस्थिवाग्ग्रहः| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितञ्च गतौ भृशम्| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता| अपाने सकफं मूत्रशकृतोः स्यात्प्रवर्त्तनाम्||४२||
🔊 Audio coming soon
ślēṣmaṇētyādinā pittavat kramēṇōcyatē| kṣavathyādīnāṁ saṁgrahaḥ| subōdhamanyat|| 42||
Adhikarana dvAviMshatividhaM vAyorA~a~avaraNam (43) · Śloka 43
iti dvāviśatividhaṁ vāyōrā''varaṇaṁ viduḥ||43||
इति द्वाविशतिविधं वायोराऽऽवरणं विदुः||४३||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ dvābhyāṁ dōṣābhyāṁ raktādibhiḥ ṣaḍbhirdhātubhirannēna mūtrēṇa viśā sarvadhātubhiḥ punaḥ prāṇādipañcakasya pittēna tadvat kaphēnēti dvāviśatividhaṁ vāyōrā''varaṇamuktam|| 43||
Adhikarana prANAdInAmanyo~a~avaraNasya prakArAH (44) · Śloka 44
prāṇādayastathānyōnyamā''vr̥ṇvanti yathākramam| sarvē'pi viṁśatividhaṁ vidyādā''varaṇañca tat||44||
प्राणादयस्तथान्योन्यमाऽऽवृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादाऽऽवरणञ्च तत्||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvē'pi prāṇādayaḥ parasparēṇa yathākramamā''vr̥ṇvanti| taccā'nyōnyāvaraṇaṁ viṁśatividhaṁ vidyāt| tathā ca prāṇādīnāmanyatamaḥ śēṣāṇāṁ caturṇāṁ kramēṇā''varakō bhavati| ēvaṁ pañca prāṇādayaḥ| yataḥ pratyēkaṁ caturō bhēdān yāntyatō viṁśatividhamā''varaṇam|| 44||
Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam (45) · Śloka 45
niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhaḥ pratiśyāyḥ śirōgrahaḥ| hr̥drōgī mukhaśōṣaśca prāṇēnōdana āvr̥tē||45||
निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगी मुखशोषश्च प्राणेनोदन आवृते||४५||
🔊 Audio coming soon
tatra ca prāṇēnōdāna āvr̥tē niḥśvāsarōdhādikaṁ bhavati|| 45||
Adhikarana udAnAvRutasya prANasya lakShaNam (46) · Śloka 46
udānēnāvr̥tē prāṇē varṇaujōbalasaṁkṣayaḥ||46||
उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसंक्षयः||४६||
🔊 Audio coming soon
ēvamudānēnāvr̥tē prāṇē balādikṣayaḥ|| 46||
Adhikarana AvaraNavij~jAnopasaMhAraH (47) · Śloka 47
diśānayā ca vibhajēt sarvamāvaraṇaṁ bhiṣaka| sthānānyavēkṣya vātānāṁ vr̥ddhihāniñca karmaṇām||47||
दिशानया च विभजेत् सर्वमावरणं भिषक| स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिहानिञ्च कर्मणाम्||४७||
🔊 Audio coming soon
anayaiva diśā'nuktamāvaraṇaṁ svabuddhyā vaidyō vibhajēt| kathamityāha-vātānāṁ prāṇādīnāṁ dōṣabhēdīyōktēna (a. saṁ. sū. - 20) prakārēṇa sthānānyavēkṣya tathā karmaṇāṁ ṣṭhīvanādīnāṁ vr̥ddhiṁ hāniṁ cāvēkṣya| tēnaivaṁ bhavatyasya vāyōrayaṁ pradēśastatra sthitasya cēdaṁ karmā''mnātaṁ tacca samprayatnēna rūpēṇa vr̥ddhaṁ vā hīnaṁ vā yadā dr̥śyatē tadā'numīyatē'nēnā''vr̥tō'yamiti| na kēvalamētadēvā''varaṇaṁ yāvadēbhyō'nyadapyadhikamastītyā''ha||47||
Adhikarana vAyorAvaraNasyA~asa~gkhyeyatvam (48) · Śloka 48
prāṇādīnāñca pañcānāṁ miśramā''varaṇaṁ mithaḥ| pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṁ miśritaiśca taiḥ| miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranēkadhā| tāratamyavikalpācca yātyāvr̥ttirasaṅkhyatām||48||
प्राणादीनाञ्च पञ्चानां मिश्रमाऽऽवरणं मिथः| पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः| मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा| तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृत्तिरसङ्ख्यताम्||४८||
🔊 Audio coming soon
prāṇādīnāmityādi| prāṇādayō dvyādisaṁyōgēna miśrāḥ kadācidā''vāryyā bhavanti| kadācidā''vārakā ityāvr̥ttirasaṁkhyatāṁ yātīti sambandhaḥ| tathaiva pittādimiśrā api dvau dōṣau| ṣaḍdhātavō raktādayaḥ| annaṁ śakr̥nmūtraṁ sarvadhātuścēti| taiśca pittādīni dvyādisaṁyōgēna miśraiḥ anēkadhā prāṇādimiśraṇādibhiḥ| sarvēṣu saṁyōgēṣu kiñcidadhikataraṁ kiñcidadhikatamamiti| ēvamanēkadhā vikalpanā''vr̥tirasaṅkhyatāṁ yāti|| 48||
Adhikarana vAtAvRuttyA vedanaprakAraH (49) · Śloka 49
tāṁ lakṣayēdavahitō yathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt| śanaiśśanaiścōpaśayādgūḍhāmapi muhurmuhuḥ||49||
तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्| शनैश्शनैश्चोपशयाद्गूढामपि मुहुर्मुहुः||४९||
🔊 Audio coming soon
tāñcā'nēkavidhāmāvr̥ttiṁ yathāsvaṁ lakṣaṇairdōṣāṇāṁ lakṣayēt| gūḍhāntu śanaiśśanairmuhuścōpaśayēna lakṣayēt|| 49||
Adhikarana vikRutA~avikRutayoH prANodAnayoH svarUpam (50) · Śloka 50
viśēṣājjīvitaṁ prāṇa udānō balamucyatē| syāttayōḥ pīḍanāddhānirā''yuṣaśca balasya ca||50||
विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिराऽऽयुषश्च बलस्य च||५०||
🔊 Audio coming soon
tatra ca prāṇōdānau yatnatō rakṣēt| kuta ityāha-viśēṣādityādi| subōdham|| 50||
Adhikarana vAtAvRutasya vatsarAdanantaramasAdhyatvam (51) · Śloka 51
āvr̥tā vāyavō'jñātā jñātā vā vatsaraṁ sthitāḥ| prayatnēnāpi duḥsādhyā bhavēyurvā'nupakramāḥ||51||
आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः| प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः||५१||
🔊 Audio coming soon
āvr̥tāśca vāyavō'nupalakṣitā lakṣitāścāpyupēkṣitā atītasaṁvatsarāḥ santaḥ prayatnēnāpyupacaryyamāṇā duḥsādhyā ēva va bhavēyuḥ| atō'vaśyamupalakṣayēt|| 51||
Adhikarana AvRutavAyUnAmupekShaNAjjAyamAnA upadravAH (52-53) · Śloka 53
vidradhiplīhahr̥drōgagulmā'gnisadanādayaḥ| bhavantyupadravāstēṣāmāvr̥tānāmupēkṣaṇāt||52|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṁṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ vātaśōṇita nidānaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||53||
विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माऽग्निसदनादयः| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्||५२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावंष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां वातशोणित निदानं नाम षोडशोऽध्यायः||५३||
🔊 Audio coming soon
āvr̥tānāṁ vāyūnāmupēkṣaṇādvidradhyādayō bhavēyuratō nōpēkṣētēti| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē ṣōḍaśō'dhyāyaḥ