11. vidradhivr̥ddhigulmanidānam

Adhikarana atha vidradhivRuddhigulmanidAnannAmaikAdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉક્તશેષત્વાદ્ વિદ્રધેરુત્સેધેન તત્સમાનત્વાચ્ચ વૃદ્ધિગુલ્મયોઃ તન્નિદાનનિર્ણયાયાધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana vidradhinidAnam, vidradhernidAnam (2) · Śloka 2

ભુક્તૈઃ પર્ય્યુષિતાત્યુષ્ણરૂક્ષશુષ્કવિદાહિભિઃ| જિહ્વાશય્યાવિચેષ્ટાભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈઃ| દુષ્ટત્વઙ્માંસમેદોઽસ્થિસ્નાવાસૃક્કણ્ડરાશ્રયઃ| યઃ શોફો બહિરન્તિર્વા મહામૂલો મહારુજઃ| વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતઃ ષોઢા સ વિદ્રધિઃ||૨||

ભુક્તૈરિત્યાદિ | પર્ય્યુષિતાભિરભ્યાસેન ભુક્તૈઃ | જિહ્મશય્યાદિભિર્વા| તૈસ્તૈશ્ચ રક્તપ્રદૂષણહેતુભિઃ | યઃ શોફઃ સ્યાત્| સ વિદ્રધિરિતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતઃ શોફઃ? આહ- દુષ્ટત્વગાદ્યાશ્રયઃ| તથા સ બહિર્વા ભવતિ અન્તર્વા વૃત્તો વા આયતો વા||૨||

Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

દોષૈઃ પૃથક્સમુદિતૈઃ શોણિતેન ક્ષતેન ચ||૩||

સ ચ વિદ્રધિર્વાતાદિભિઃ સન્નિપાતેન રક્તેન ક્ષતેન ચેતિ ષડ્વિધઃ|| ૩||

Adhikarana bAhyavidradhilakShaNam (4) · Śloka 4

બાહ્યોઽત્ર તત્ર તત્રાઙ્ગે દારુણો ગ્રથિતોન્નતઃ||૪||

તત્ર-તત્ર નાભ્યાદાવઙ્ગે|| ૪||

Adhikarana antarvidradhilakShaNam (5) · Śloka 5

આન્તરો દારુણતરો ગમ્ભીરો ગુલ્મવદ્ધનઃ| વલ્મીકવત્સમુચ્છ્રાયી શીઘ્રધાત્યગ્નિશસ્ત્રવત્||૫||

ગમ્ભીરોઽવગાઢઃ|| ૫||

Adhikarana vidradheH sthAnAni (6) · Śloka 6

નાભિબસ્તિયકૃત્પ્લીહક્લોમહૃત્કુક્ષિવંક્ષણે| સ્યાદ્દૃક્કયોરપાને વા ......................||૬||

નાભ્યાદ્યુભયસ્યાપિ વિદ્રધેઃ સ્થાનમ્|| ૬||

Adhikarana vAtajavidradhilakShaNam (7) · Śloka 7

................................ વાતાત્તત્રાતિતીવ્રરુક્| શ્યાવરુણાશ્ચિરોત્થાનપાકો વિષમસંસ્થિતિઃ| વ્યધચ્છેદભ્રમાનાહસ્પન્દસર્પણશબ્દવાન્||૭||

વાતાત્તત્રેત્યાદિ|| ૭||

Adhikarana pittajavidradhilakShaNam (8) · Śloka 8

રક્તતામ્રાસિતઃ પિત્તાત્તૃણ્મોહજ્વરદાહવાન્| ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ ................||૮||

વાતવિદ્રધિલક્ષણમ્| રક્તતામ્રેત્યાદિપિત્તાત્|| ૮||

Adhikarana kaphajavidradhilakShaNam (9) · Śloka 9

.................પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતઃ કફાત્| સોત્ક્લેશશીતકસ્તમ્ભજૃમ્ભાઽઽરોચકગૌરવઃ| ચિરોત્તાનવિદાહશ્ચ..........................||૯||

પાણ્ડુકણ્ડ્વિત્યાદિ વિદાહાન્તં કફાત્| વિદાહઃ પાકાભિમુખત્વમ્|| ૯||

Adhikarana sannipAtajavidradhilakShaNam (10) · Śloka 10

........................... સઙ્કીર્ણઃ સન્નિપાતતઃ||૧૦||

સન્નિપાતજો વિદ્રધિર્લક્ષણૈઃ સઙ્કીર્ણઃ|| ૧૦||

Adhikarana sambhavAnurodhaM bAhyAbhyantaravidradhilakShaNAni vij~jeyAni (11) · Śloka 11

સામર્થ્યાચ્ચાત્ર વિભજેદ્વાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમ્||૧૧||

અસ્માદ્યથોક્તલક્ષણાદ્વિદ્રધેર્બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણં સામર્થ્યાત્ સમ્ભવાદ્વિભજેત્ વિભક્તં કુર્ય્યાત્| અનેનૈતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ બાહ્યાભ્યન્તરવિશેષાઽવિવક્ષયા વાતાદિવિદ્રધેર્લક્ષણમુક્તં તથાપિ યદ્બાહ્ય ઉપપદ્યતે રક્તતામ્રત્વાદિ તત્તત્રૈવ વિજ્ઞેયમ્| યત્ત્વાભ્યન્તર એવોપપદ્યતે આનાહમોહારોચકાદિ તત્તત્રૈવ લિઙ્ગમ્| યત્તુ ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકાદ્યુભયત્ર સમ્ભવતિ તદુભયત્રાપિ લિઙ્ગમિતિ|| ૧૧||

Adhikarana strINAM raktavidradherlakShaNam (12) · Śloka 12

કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ| પિત્તલિઙ્ગોઽસૃજા બાહ્યઃ સ્ત્રીણામેવ તથાન્તરઃ||૧૨||

કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતત્વાદિ રક્તવિદ્રધેર્લક્ષણમ્| સ ચ બાહ્યોઽભ્યન્તરો વા સ્ત્રીણામેવ ભવતિ, ન તુ પુરુષાણામિતિ રક્તવિદ્રધિઃ||૧૨||

Adhikarana kShatavidrardhernidAnAdi (13) · Śloka 13

શસ્ત્રાદ્યૈરભિઘાતેન ક્ષતે વાઽપથ્યકારિણઃ| ક્ષતોષ્મા વાયુવિક્ષિપ્તઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્| પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્ય્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્ય્યુપદ્રવમ્||૧૩||

શસ્ત્રાદિભિરિત્યાદિ| ક્ષતવિદ્રધેર્લક્ષણમ્| ભૂરયો ભૂયાંસ ઉપદ્રવાઃ| પશ્ચાત્કાલભાવિનઃ કષ્ટા રોગા યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ||૧૩||

Adhikarana vidradheradhiShThAnaBedAdupadravaBedaH (14) · Śloka 14

તેષૂપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતાઽધિષ્ઠાનભેદતઃ||૧૪||

તેષુ ચ વિદ્રધિષ્વાશ્રયVVવિશેષવશાદાશ્રયિવિશેષઃ| તસ્માદુપદ્રવવિશેષભેદઃ|| ૧૪||

Adhikarana vidradheH sthAnAnurodhenopadravAH (15) · Śloka 15

નાભ્યાં હિધ્મા ભવેદ્ધસ્તૌ મૂત્રં કૃચ્છ્રેણ પૂતિ ચ| શ્વાસો યકૃતિ રોધસ્તુ પ્લીહ્ન્યુચ્છ્વાસસ્ય તૃટ્ પુનઃ| ગલગ્રહશ્ચ ક્લોમ્નિ સ્યાત્સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહો હૃદિ| પ્રમેહસ્તમકઃ કાસો હૃદયોદ્ધૃટ્ટનવ્યથા| કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસાર્તિઃ કુક્ષાVવાટોપજન્મ ચ| સક્થ્નોર્ગ્રહો વંક્ષણયોર્વૃક્કયોઃ કટિપૃષ્ઠયોઃ| પા્શ્વયોશ્ચ વ્યથાપાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્||૧૫||

એતદેવ નાભ્યાં હિધ્મેત્યાદિના દર્શયતિ| હૃદ્વ્યથાન્તં હૃદિ|

Adhikarana AmAdividradhiShu shophalakShaNAtideshaH (16) · Śloka 16

આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોફવદાદિશેત્||૧૬||

તેષાં વિદ્રધીનામામત્વં પક્વત્વં વિદગ્ધત્વં ચ સૂત્રોક્તૈઃ શોફસ્યાઽઽમાદિલિઙ્ગૈરાદિશેત્| શોફોઽલ્પોષ્ણરુગિત્યાદિના (અ. સં. સૂ. - ૩૮)| વિદગ્ધત્વં પાકાભિમુખત્વમ્|| ૧૬||

Adhikarana sthAnabhedena vidradhInAM prasrAvamArgAH (17) · Śloka 17

નાભેરુર્ધ્વં મુખાત્પક્વાઃ પ્રસ્રવન્ત્યધરે ગુદાત્| ગદાઽઽસ્યાન્નાભિજો .................................||૧૭||

નાભેરુર્ધ્વં યે વિદ્રધયસ્તે પક્વાઃ સન્તો મુખાદ્દોષં સ્રવન્તિ| નાભેશ્ચ યેઽધરાસ્તે દોષં ગુદાત્ સ્રવન્તિ| નાભિજો મધ્યસ્થત્વાન્મુખાચ્ચ ગુદાચ્ચ દોષં સ્રવતિ|| ૧૭||

Adhikarana vidradhau kledAddoShaj~jAnAya vraNakledalakShaNAtideshaH (18) · Śloka 18

.......................... વિદ્યાદ્દોષં ક્લેદાચ્ચ વિદ્રધૌ| યથાસ્વં વ્રણવત્ .......................................||૧૮||

અસ્મિન્ વિદ્રધૌ વાતાદિકં દોષમનુદ્ધારં ક્લેદાત્ કોથાત્ વિદ્યાત્| યથાસ્વં વ્રણવત્|| ૧૮||

Adhikarana asAdhyavidradhayaH (19) · Śloka 19

............................. તત્ર વિવર્જ્યઃ સન્નિપાતજઃ| પક્વો હૃન્નાભિબસ્તિસ્થો ભિન્નોઽન્તર્બહિરેવ વા| પક્વશ્ચાન્તઃસ્રવન્ વક્ત્રાત્ક્ષીણસ્યોપદ્રવાન્વિતઃ||૧૯||

વ્રણે યથા ક્લેદસ્રુતિવિશેષેણ વાતાદ્યન્વયોઽનુમીયતે એવમત્રાપિ| વ્રણે ચ વક્ષ્યતિ (અ. સં. ઉ. - ૨૯) - મસ્તુમાંસપુલકામ્બુતુલ્યતન્વલ્પસંસ્રુતીત્યાદિ| ક્ષીણસ્યોપદ્રવાન્વિત ઇત્યેવમન્તે ગ્રન્થે વિવર્જ્ય ઇત્યનુવર્ત્તતે|| ૧૯||

Adhikarana stanavidradhiH (20) · Śloka 20

એવમેવ સ્તનસિરાવિવૃતાઃ પ્રાપ્ય યોષિતામ્| સૂતાનાં ગર્ભિણીનાં વા સમ્ભવેચ્છ્વયથુર્ઘનઃ| સ્તને સદુગ્ધેઽદુગ્ધે વા બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણઃ| નાડીનાં સૂક્ષ્મવક્રત્વાત્કન્યાનાન્તુ ન જાયતે||૨૦||

એવમેવેત્યાદિ| સ્ત્રીણાં સ્તનવિદ્રધિલક્ષણમ્| સ બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણો ભવતિ| કન્યકાનાં નૈવ જાયતે| તાસાં નાડ્યઃ સૂક્ષ્મમુખા ભવન્તિ| ઇત્યુક્તા વિદ્રધયઃ|| ૨૦||

Adhikarana vRuddhinidAnam, vRuddheH samprAptiH (21) · Śloka 21

ક્રુદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શોફશૂલકરશ્ચરન્| મુષ્કૌ વંક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોશાભિવાહિનીઃ| પ્રપીડ્ય ધમનીર્વૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોશયોઃ||૨૧||

ક્રુદ્ધ ઇત્યાદિના વૃદ્ધેર્લક્ષણમુચ્યતે| સ્વકારણાત્ ક્રુદ્ધઃ સન્ કારણાન્તરેણ રુદ્ધગતિઃ| મુષ્કૌ વૃષણૌ ફલકોશૌ|| ૨૧||

Adhikarana vRuddhiprabhedAH (22) · Śloka 22

દોષાસ્રમેદોમૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ| મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમ્||૨૨||

વૃદ્ધિર્નામ ગદો વાતાદિભિરન્ત્રાત્યૈઃ સપ્તધા ભવતિ| સુબોધમ્|

Adhikarana vAtajavRuddhilakShaNam (23) · Śloka 23

વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાદહેતુરુક્||૨૩||

વાતપૂર્ણદૃતીત્યાદિ વાતાત્| દૃતિર્ભસ્ત્રા| અહેતુરુક્ બાહ્યેન હેતુના વિના અકસ્માદ્ રુગ્યત્ર|| ૨૩||

Adhikarana pittajavRuddhilakShaNam (24) · Śloka 24

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્||૨૪||

પક્વોદુમ્બરસઙ્કકાશ ઇત્યાદિ પિત્તાત્|| ૨૪||

Adhikarana kaphajavRuddhilakShaNam (25) · Śloka 25

કફાચ્છીતો ગુરુસ્નિગ્ધઃકણ્ડૂમાઙ્કઠિનોઽલ્પરુક્||૨૫||

શીત ઇત્યાદિ કફાત્|| ૨૫||

Adhikarana raktajavRuddhilakShaNam (26) · Śloka 26

કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ||૨૬||

કૃષ્ણેત્યાદિ રક્તાત્|| ૨૬||

Adhikarana medojavRuddhilakShaNam (27) · Śloka 27

કફવન્મેદસા વૃદ્ધિર્મૃદુસ્તાલફલોપમઃ||૨૭||

કફવદિત્યાદિ મેદસઃ|| ૨૭||

Adhikarana mUtrajavRuddhilakShaNam (28) · Śloka 28

મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજઃ સ તુ ગચ્છતઃ| અમ્ભોભિઃ પૂર્ણદૃતિવત્ક્ષોભં યાતિ સરુઙ્મૃદુઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રમધઃ સ્યાચ્ચ વલયઃ ફલકોશયોઃ||૨૮||

મૂત્રધારણશીલસ્યેત્યાદિ મૂત્રવૃદ્ધેર્લક્ષણમ્|| ૨૮||

Adhikarana AntravRuddhernidAnAdi (29) · Śloka 29

વાતકોપિભિરાહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ| ધારણેરણભારાધ્વવિષમાઙ્ગપ્રવર્તનૈઃ| ક્ષોભણૈઃ ક્ષુભિતોઽન્યૈશ્ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવં યદા| પવનો વિગુણીકૃત્ય સ્વનિવેશાદધો નયેત્| કુર્ય્યાદ્વંક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભં શ્વયથુન્તદા||૨૯||

વાતકોપિભિરિત્યાદ્યાન્ત્રવૃદ્ધેર્લક્ષણમ્| ધારણે રણે વાયોરેવ| સુબોધમન્યત્|| ૨૯||

Adhikarana AntravRuddherupekShAyAM sambhAvyamasAdhyatva~jca (30) · Śloka 30

ઉપેક્ષમાણસ્ય ચ મુષ્કવૃદ્ધિ માધ્યમાનરુક્સ્તમ્ભવતી સ વાયુઃ| પ્રપીડિતોઽન્તઃસ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મુક્તઃ| આન્ત્રવૃદ્ધિરસાધ્યોઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ| રૂક્ષકૃષ્ણારુણસિરા તન્તુજાલગવાક્ષિતઃ||૩૦||

ઉપેક્ષમાણસ્યાચિકિત્સ્યમાનસ્યાધ્માનાદિમતીં મુષ્કવૃદ્ધિં કુર્ય્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઉક્તો વૃદ્ધિઃ|| ૩૦||

Adhikarana gulmanidAnam, gulmAnAM sa~gkhyA (31) · Śloka 31

ગુલ્મોઽષ્ટધા પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈર્નિયચં ગતૈઃ| આર્ત્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતેઽષ્ટમઃ||૩૧||

અનન્તરં શોફાસામાન્યાદ્ગુલ્મ ઉચ્યતે| ગુલ્મોઽષ્ટધેત્યાદિ સઙ્ખ્યારૂપા સમ્પ્રાપ્તિઃ| તદેવાષ્ટધાત્વં દર્શયતિ-પૃથગ્દોષૈરિત્યાદિના| સ ચ વાતાદિભેદેન સપ્તવિધઃ| સ્ત્રીણામેવાર્ત્તવસ્ય રજસો દોષેણાષ્ટમઃ|| ૩૧||

Adhikarana gulmanidAnasamprAptyAdi (32) · Śloka 32

અથ યો જ્વરાતિસારાદિભિર્વમનાદિભિર્વા કર્મભિઃ કર્શિતો વાતલાન્યાહારયત્યાહારાભિલાષી વા શીતમુદકં પિબ- ત્યન્નપાનાનન્તરં વા લઙ્ઘનપ્લવનવ્યવાયયાનયાનાદીન્ દેહવિક્ષોણીભિણઃ સેવતેઽનુદીર્ણાં વા છર્દિમુદીરયત્યુ- દીર્ણાન્ વા વાતાદીન્ નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસૌ વા નિગૃહ્ણાત્ય- સ્નેહપૂર્વં વા વમનવિરેચને કરોતિ| તથાશોધિત એવ વાઽતિવિદાહિનોઽભિષ્યન્દિનો વા નિષેવતે| તસ્ય યથાસ્વં વાતપ્રધાનાઃ કુપિતા દોષાઃ પૃથક્ સંસૃષ્ટા સમસ્તાઃ સરક્તા વા મહાસ્રોતોઽનુપ્રવિશ્યાઽઽવૃત્યોર્ધ્વમધશ્ચ માર્ગ- મવશ્યં શૂલમુપજનયન્તો ગુલ્મમભિનિર્વર્તયન્તિ| યતશ્ચ તસ્મિન્ શૂલવિદ્ધ ઇવ વ્યથતે તીવ્રવેદનાર્દિતઃ કૃચ્છ્રો- ચ્છ્વાસઃ તસ્માચ્છૂલમિત્યુચ્યતે||૩૨||

અથેત્યાદિના ગુલ્માનાં વિસ્તરેણ નિદાનં સમ્પ્રાપ્તિશ્ચોયતે| ય એવં કરોતિ તસ્ય વાતપ્રધાના દોષા ગુલ્મમભિનિર્વર્તયન્તિ| સ ચ ગુલ્મો નામ્ના શૂલમિત્યુચ્યતે| કુતઃ? આહ-યતશ્ચેત્યાદિ|| ૩૨||

Adhikarana gulmasAmAnyasvarUpavivaraNam (33) · Śloka 33

તત્રાતિકર્શનાત્ કફપિત્તાભ્યાં વા માર્ગનિરોધાલ્લબ્ધા- શ્રયો વાયુરુત્પ્લુતો રૌક્ષ્યાત્ કઠિનીભૂતઃ સ્વાશ્રયે સ્વતન્ત્રઃ પરતન્ત્રો વા પિત્તશ્લેષ્માશ્રયે સ્પર્શોપલભ્યઃ પિણ્ડિતત્વાદમૂર્તોઽપિ મુર્ત્તતામિવોપગતો ગ્રન્થિરૂપેણાવતિષ્ઠમાનો ગુલ્મસંજ્ઞા લભતે||૩૩||

અથ કોઽસૌ ગુલ્મઃ યમભિનિર્વર્તયન્તિ દોષા ઇત્યાહ-તત્રાતિકર્શનાદિત્યાદિ| દ્વૌ હિ હેતૂ વાતસ્ય, કર્શનં માર્ગરોધશ્ચ|| ૩૩||

Adhikarana gulmasya sthAnAni (34) · Śloka 34

તસ્ય પઞ્ચ સ્થાનાનિ બસ્તિર્નાભિઃ પાર્શ્વે હૃદયઞ્ચ||૩૪||

તસ્ય ગુલ્મસ્ય બસ્ત્યાદીનિ પઞ્ચાશ્રયાઃ|| ૩૪||

Adhikarana gulmapUrvarUpANi (35) · Śloka 35

અથાસ્ય પૂર્વરૂપાણિ-સદનમગ્નિશરીરયોરરુચિઃ સૌહિત્યાઽસહિષ્ણુતાકુક્ષિશૂલમાધ્માનમુદ્ગિરણં બહુશો વિદગ્ધેઽન્ને છર્દિરાટોપો મલસ્ય પ્રાદુર્ભાવોઽપ્રવૃત્તિશ્ચ||૩૫||

સદનાદીનિ સામાન્યેન પૂર્વરૂપાણિ| સૌહિત્યં તૃપ્તિઃ તદસહિષ્ણુત્વમ્| ઉદ્ગિરણં છર્દનમ્| મલસ્ય પુરીષસ્ય| પ્રાદુર્ભાવો બહિરપ્રવૃત્તિશ્ચ|| ૩૫||

Adhikarana vAtagulmalakShaNam (37) · Śloka 37

તત્ર વાતાત્ સૂચ્યેવ ચ શઙ્કુનેવ ચ વ્યધોમન્યાશિરઃ- શઙ્ખશૂલજ્વરાઙ્ગમર્દપ્લીહાટોપાન્ત્રકૂજોદાવર્તોચ્છ્વાસોપ- રોધમુખશોષસ્તબ્ધગાત્રતા વાયુકાલેષૂપદ્રવવૃદ્ધિર્વિષ- માગ્નિતા કૃષ્ણારુણપરુષત્વઙ્નખાદિત્વં ગુલ્મસ્ય ચલત્વા- દ્વાયોર્નિયતસ્થાનસંસ્થાનોદયપ્રલયાલ્પમહારુજઃ| પિપી- લિકાપરિગત ઇવ તોદસ્ફુરણબહુલો વિસ્તારયતીવ સ્વ- દેશે ચર્મ કદાચિત્કદાચિત્ સઙ્કોચયતીવ હર્ષયતિ રોમાણિ વેદનાતિપ્રવૃતૌ તુ સર્વસ્મિન્નપિ દેહે પ્રાયો બસ્ત્યાશ્રયશ્ચ ભવતિ||૩૭||

૦૦

Adhikarana pittagulmalakShaNam (38) · Śloka 38

પિત્તદ્દાહો ધૂમકોઽમ્લકસ્તૃષ્ણા જ્વરઃ સ્વેદો વિડ્ભેદો મૂર્ચ્છા શીતોપશયતા હરિતહારિદ્રત્વગાદિત્વં ગુલ્મશ્ચાસ્ય તપ્તાયઃપિણ્ડ ઇવ તમવકાશં દહતિ દૂયતે ધૂમાયત ઊષ્માયતે શિથિલ ઇવ વ્રણ ઇવાસ્પર્શસહો નિર્લોમા પ્રાયો નાભ્યાશ્રયશ્ચ||૩૮||

દાહાદિ પિત્તાદ્ગુલ્મે લિઙ્ગમ્| ધૂમકો ધૂમાયનમ્| ધૂમકાઽમ્લકયોર્લક્ષણમુક્તં (અંસંસૂં - ૨૦) દોષભેદીયે| ત્વઙ્નખાદિષુ હરિતહારિદ્રો વર્ણઃ સ્યાત્|| ૩૮||

Adhikarana kaphagulmalakShaNam (39) · Śloka 39

કફાત્સ્તૈમિત્યમરોચકાવિપાકૌ હૃદયોપલેપઃ શીત- જ્વરસ્તૃપ્તિઃ સદનં કાસો હૃલ્લાસઃ પીનસો નિદ્રાઽમ્લસ્યં નખાદિશુક્લતા| ગુલ્મશ્ચ સુપ્તસ્થિરગુરુકઠિનોઽવ- ગાઢોઽલ્પરુક્પ્રાયો હૃત્પાર્શ્વાશ્રયશ્ચ||૩૯||

કફાદ્ગુલ્મે સ્તૈમિત્યાદિકં લિઙ્ગમ્| અવગાઢો ઘનઃ|| ૩૯||

Adhikarana saMsargasannipAtagulme (40) · Śloka 40

સંસૃષ્ટલિઙ્ગઃ સંસર્ગાત્| સ ત્રિવિધઃ||૪૦||

સંસર્ગજેષુ ત્રિષુ ગુલ્મેષુ યથાસ્વં સંસર્ગલક્ષણાનિ ભવન્તિ|

Adhikarana nicayagulmalakShaNam (41) · Śloka 41

સર્વલિઙ્ગનિચયે નિચયગુલ્મઃ સોઽસાધ્યઃ||૪૧||

સર્વલિઙ્ગમિશ્રીભાવે નિચયગુલ્મઃ સોઽસાધ્યઃ|| ૪૧||

Adhikarana striyA eva raktagulmasambhave hetuH (42) · Śloka 42

રક્તગુલ્મસ્તુ ગર્ભકોષ્ઠાર્ત્તવાગમનવૈશેષ્યાત્પારતન્ત્ર્યા- દવૈશારદ્યાદુપચારાનુરોધાચ્ચ સ્ત્રિયા એવ ભવતિ||૪૨||

રક્તગુલ્મસ્તુ ગર્ભકોષ્ઠાર્ત્તવાગમનાદિહેતોઃ સ્ત્રિયા એવ ભવતિ, ન પુરુષસ્ય| યથોક્તવિપર્યયાદવૈશારદ્યાદિ તત્ર સાતિશયં વિદ્યતે| ગર્ભકોષ્ઠે ત્વાર્ત્તવાગમનવૈશેષ્યેણ| વિશારદા વ્યુત્પન્નબુદ્ધિઃ||૪૨||

Adhikarana raktagulmanidAnAdi (43) · Śloka 43

તત્ર યદા સા ઋતુમતી નવપ્રસૂતા યોનિરોગિણી વા વાતલાન્યાઽઽસેવેત તદાઽસ્યા વાયુઃ પ્રકુપિતો યોન્યા મુખમનુપ્રવિશ્યાર્ત્તવમુપરુણદ્ધિ| તદુપરુધ્યમાનં માસે માસે કુક્ષિમભિનિર્વર્તયતિ| ગર્ભલિઙ્ગાનિ ચ હૃલ્લાસતન્દ્રાઙ્ગ- સાદદૌહૃદસ્તન્યદર્શનાદીનિ| વાયુસંસર્ગાત્ પુનઃ પિત્તૈક- પ્રકોપતયા ચ વાતપિત્તગુલ્મરૂપાણિ ક્રમાચ્છૂલસ્તમ્ભ- દાહાતીસારાદીનિ ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલં તથા યોન્યા દૌર્ગન્ધ્યમાસ્રાવઞ્ચ કરોતિ| ગુલ્મશ્ચ ન ગર્ભ ઇવાઙ્ગૈઃ પિણ્ડિત એવ તુ ચિરેણ સશૂલં સ્પન્દતે| ગુલ્મ એવ વર્દ્ધતે ન કુક્ષિઃ||૪૩||

તત્રેત્યાદિના નિદાનં સમ્પ્રાપ્તિશ્ચોચ્યતે| એવં કુપિતો વાયુઃગર્ભલિઙ્ગં કુક્ષિમભિનિર્વર્તયતીતિ સમ્બન્ધઃ| ગર્ભલિઙ્ગાનિ હૃલ્લાસાદીનિ ચાભિનિર્વર્તયતિ વાતસ્ય સંસર્ગાત્પિત્તકોપતયા ચ| તચ્છોણિતં ક્રમાદ્વાતપિત્તજાનિ શૂલાદીનિ કરોતિ| ગર્ભશયે સુતરાં શૂલમયોન્યાઃ સ્રાવાદિ ચ કુરુતે| અસ્યાગુલ્મઃ ગર્ભ ઇવાઙ્ગૈર્ન સ્ફુરતિ| પિણ્ડીભૂતઃ શૂલવાઁશ્ચ ચિરેણ સ્પન્દતે| અસ્યાઃ કુક્ષિર્ન વર્દ્ધતે| ગુલ્મસ્તુ વર્દ્ધત એવ|| ૪૩||

Adhikarana gulmavidradhyorbhedakalakShaNam (44) · Śloka 44

સ્વદોષાધિષ્ઠાનશ્ચ સર્વો ભવતિ ગુલ્મઃ| તસ્માચ્ચિરેણ નૈવ વા પાકમેતિ| ભૃશં દુષ્ટરક્તાશ્રયત્વાત્તુ વિદ્રધિઃ શીઘ્રપાકો ભવતીતિ||૪૪||

યતઃ સર્વો ગુલ્મઃ સ્વદોષાધિષ્ઠાનઃ સ્વદોષાશ્રયો ભવતિ તસ્માચ્ચિરેણ પાકમેતિ ભજતે ન વા પાકં ભજતે| સપાકો ભવત્યપાક એવ વા| વિદ્રધિરનન્યદોષારબ્ધોઽપિ દુષ્ટરક્તાશ્રયો ભવતિ| અતઃ શીઘ્રં પચ્યતે| શીઘ્રવિદાહિત્વાદેવ ચ વિદ્રધિરિત્યભિધીયતે| વિદાહશ્ચ પાકઃ| ભૃશગ્રહણં ગુલ્મે વિદ્રધ્યપેક્ષયા સ્વલ્પરક્તકોપપ્રદર્શનાર્થમ્|| ૪૪||

Adhikarana antargulmalakShaNam (45) · Śloka 45

ભવતિ ચાત્ર- ગુલ્મેઽન્તરાશ્રયે બસ્તિકુક્ષિહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાંઞ્ચાઽપ્રવર્તનમ્||૪૫||

બસ્તિવેદનાદ્યન્તરાશ્રયલિઙ્ગમ|| ૪૫||

Adhikarana bAhyagulmalakShaNam (46) · Śloka 46

અતો વિપર્ય્યયો બાહ્યે કોષ્ઠાઙ્ગેષુ તુ નાઽતિરુક્| વૈવર્ણ્યમવકાશસ્ય બહિરુન્નતતાધિકમ્||૪૬||

એતદ્વિપર્ય્યયાત્ કોષ્ઠરુગાદિભિર્બાહ્યં વિદ્યાત્|| ૪૬||

Adhikarana AnAhalakShaNam (47) · Śloka 47

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્| ઊર્ધ્વાધો વાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે||૪૭||

સટોપમિત્યાદિનાગુલ્મપ્રાયો ભવતીત્યાઽઽનાહસ્ય લક્ષણમુચ્યતે| આટોપો નાભેરધો મન્દસઞ્ચારવાયુતા|| ૪૭||

Adhikarana aShThIlA-pratyaShThIlayorlakShaNam (48) · Śloka 48

ઘનોઽષ્ઠીલોપમો ગ્રન્થિરષ્ઠીલોર્ધ્વં સમુન્નતઃ| આનાહલિઙ્ગસ્તિર્ય્યક્તુ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ||૪૮||

ઘન ઇત્યાદિના ગુલ્મસાદૃશ્યાદષ્ઠીલા-પ્રત્યષ્ઠીલયોર્લક્ષણમ્||૪૮||

Adhikarana tUnIpratUnyorlakShaNam (49-11) · Śloka 11

પક્વાશયાદ્ગુદોપસ્થં વાયુસ્તીવ્રરુજશ્ચરન્| તૂની પ્રતૂની તુ ભવેત્સ એવાતો વિપર્ય્યયે||૪૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગ- ગુલ્મનિદાનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

પક્વાશયાદિત્યાદિ તૂની-પ્રતૂન્યોઃ| સ એવેતિ વાયુઃ| અતએવ પક્વાશયાત્ ગુદોપસ્થગમનાત્| વૈપરીત્યેન ગુદોપસ્થાત્પક્વાશયં પ્રયાતીતિ|| ૪૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને એકાદશોઽધ્યાયઃ