11. vidradhivr̥ddhigulmanidānam

Adhikarana atha vidradhivRuddhigulmanidAnannAmaikAdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಉಕ್ತಶೇಷತ್ವಾದ್ ವಿದ್ರಧೇರುತ್ಸೇಧೇನ ತತ್ಸಮಾನತ್ವಾಚ್ಚ ವೃದ್ಧಿಗುಲ್ಮಯೋಃ ತನ್ನಿದಾನನಿರ್ಣಯಾಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ|| ೧||

Adhikarana vidradhinidAnam, vidradhernidAnam (2) · Śloka 2

ಭುಕ್ತೈಃ ಪರ್ಯ್ಯುಷಿತಾತ್ಯುಷ್ಣರೂಕ್ಷಶುಷ್ಕವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಜಿಹ್ವಾಶಯ್ಯಾವಿಚೇಷ್ಟಾಭಿಸ್ತೈಸ್ತೈಶ್ಚಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣೈಃ| ದುಷ್ಟತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಸ್ನಾವಾಸೃಕ್ಕಣ್ಡರಾಶ್ರಯಃ| ಯಃ ಶೋಫೋ ಬಹಿರನ್ತಿರ್ವಾ ಮಹಾಮೂಲೋ ಮಹಾರುಜಃ| ವೃತ್ತಃ ಸ್ಯಾದಾಯತೋ ಯೋ ವಾ ಸ್ಮೃತಃ ಷೋಢಾ ಸ ವಿದ್ರಧಿಃ||೨||

ಭುಕ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ | ಪರ್ಯ್ಯುಷಿತಾಭಿರಭ್ಯಾಸೇನ ಭುಕ್ತೈಃ | ಜಿಹ್ಮಶಯ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಾ| ತೈಸ್ತೈಶ್ಚ ರಕ್ತಪ್ರದೂಷಣಹೇತುಭಿಃ | ಯಃ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ವಿದ್ರಧಿರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಶೋಫಃ? ಆಹ- ದುಷ್ಟತ್ವಗಾದ್ಯಾಶ್ರಯಃ| ತಥಾ ಸ ಬಹಿರ್ವಾ ಭವತಿ ಅನ್ತರ್ವಾ ವೃತ್ತೋ ವಾ ಆಯತೋ ವಾ||೨||

Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸಮುದಿತೈಃ ಶೋಣಿತೇನ ಕ್ಷತೇನ ಚ||೩||

ಸ ಚ ವಿದ್ರಧಿರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ರಕ್ತೇನ ಕ್ಷತೇನ ಚೇತಿ ಷಡ್ವಿಧಃ|| ೩||

Adhikarana bAhyavidradhilakShaNam (4) · Śloka 4

ಬಾಹ್ಯೋಽತ್ರ ತತ್ರ ತತ್ರಾಙ್ಗೇ ದಾರುಣೋ ಗ್ರಥಿತೋನ್ನತಃ||೪||

ತತ್ರ-ತತ್ರ ನಾಭ್ಯಾದಾವಙ್ಗೇ|| ೪||

Adhikarana antarvidradhilakShaNam (5) · Śloka 5

ಆನ್ತರೋ ದಾರುಣತರೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಗುಲ್ಮವದ್ಧನಃ| ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುಚ್ಛ್ರಾಯೀ ಶೀಘ್ರಧಾತ್ಯಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರವತ್||೫||

ಗಮ್ಭೀರೋಽವಗಾಢಃ|| ೫||

Adhikarana vidradheH sthAnAni (6) · Śloka 6

ನಾಭಿಬಸ್ತಿಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಕ್ಲೋಮಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿವಂಕ್ಷಣೇ| ಸ್ಯಾದ್ದೃಕ್ಕಯೋರಪಾನೇ ವಾ ......................||೬||

ನಾಭ್ಯಾದ್ಯುಭಯಸ್ಯಾಪಿ ವಿದ್ರಧೇಃ ಸ್ಥಾನಮ್|| ೬||

Adhikarana vAtajavidradhilakShaNam (7) · Śloka 7

................................ ವಾತಾತ್ತತ್ರಾತಿತೀವ್ರರುಕ್| ಶ್ಯಾವರುಣಾಶ್ಚಿರೋತ್ಥಾನಪಾಕೋ ವಿಷಮಸಂಸ್ಥಿತಿಃ| ವ್ಯಧಚ್ಛೇದಭ್ರಮಾನಾಹಸ್ಪನ್ದಸರ್ಪಣಶಬ್ದವಾನ್||೭||

ವಾತಾತ್ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ|| ೭||

Adhikarana pittajavidradhilakShaNam (8) · Śloka 8

ರಕ್ತತಾಮ್ರಾಸಿತಃ ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಣ್ಮೋಹಜ್ವರದಾಹವಾನ್| ಕ್ಷಿಪ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಶ್ಚ ................||೮||

ವಾತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಮ್| ರಕ್ತತಾಮ್ರೇತ್ಯಾದಿಪಿತ್ತಾತ್|| ೮||

Adhikarana kaphajavidradhilakShaNam (9) · Śloka 9

.................ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಕಫಾತ್| ಸೋತ್ಕ್ಲೇಶಶೀತಕಸ್ತಮ್ಭಜೃಮ್ಭಾಽಽರೋಚಕಗೌರವಃ| ಚಿರೋತ್ತಾನವಿದಾಹಶ್ಚ..........................||೯||

ಪಾಣ್ಡುಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ ವಿದಾಹಾನ್ತಂ ಕಫಾತ್| ವಿದಾಹಃ ಪಾಕಾಭಿಮುಖತ್ವಮ್|| ೯||

Adhikarana sannipAtajavidradhilakShaNam (10) · Śloka 10

........................... ಸಙ್ಕೀರ್ಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತತಃ||೧೦||

ಸನ್ನಿಪಾತಜೋ ವಿದ್ರಧಿರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಃ|| ೧೦||

Adhikarana sambhavAnurodhaM bAhyAbhyantaravidradhilakShaNAni vij~jeyAni (11) · Śloka 11

ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಚ್ಚಾತ್ರ ವಿಭಜೇದ್ವಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಲಕ್ಷಣಮ್||೧೧||

ಅಸ್ಮಾದ್ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾದ್ವಿದ್ರಧೇರ್ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಭವಾದ್ವಿಭಜೇತ್ ವಿಭಕ್ತಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್| ಅನೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಯದ್ಯಪಿ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರವಿಶೇಷಾಽವಿವಕ್ಷಯಾ ವಾತಾದಿವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ತಥಾಪಿ ಯದ್ಬಾಹ್ಯ ಉಪಪದ್ಯತೇ ರಕ್ತತಾಮ್ರತ್ವಾದಿ ತತ್ತತ್ರೈವ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಯತ್ತ್ವಾಭ್ಯನ್ತರ ಏವೋಪಪದ್ಯತೇ ಆನಾಹಮೋಹಾರೋಚಕಾದಿ ತತ್ತತ್ರೈವ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಯತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಾದ್ಯುಭಯತ್ರ ಸಮ್ಭವತಿ ತದುಭಯತ್ರಾಪಿ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ|| ೧೧||

Adhikarana strINAM raktavidradherlakShaNam (12) · Śloka 12

ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ ಶ್ಯಾವಸ್ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾಜ್ವರಃ| ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೋಽಸೃಜಾ ಬಾಹ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ ತಥಾನ್ತರಃ||೧೨||

ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತತ್ವಾದಿ ರಕ್ತವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್| ಸ ಚ ಬಾಹ್ಯೋಽಭ್ಯನ್ತರೋ ವಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ ಭವತಿ, ನ ತು ಪುರುಷಾಣಾಮಿತಿ ರಕ್ತವಿದ್ರಧಿಃ||೧೨||

Adhikarana kShatavidrardhernidAnAdi (13) · Śloka 13

ಶಸ್ತ್ರಾದ್ಯೈರಭಿಘಾತೇನ ಕ್ಷತೇ ವಾಽಪಥ್ಯಕಾರಿಣಃ| ಕ್ಷತೋಷ್ಮಾ ವಾಯುವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್| ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ಲಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಿದ್ರಧಿಂ ಭೂರ್ಯ್ಯುಪದ್ರವಮ್||೧೩||

ಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್| ಭೂರಯೋ ಭೂಯಾಂಸ ಉಪದ್ರವಾಃ| ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಭಾವಿನಃ ಕಷ್ಟಾ ರೋಗಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ||೧೩||

Adhikarana vidradheradhiShThAnaBedAdupadravaBedaH (14) · Śloka 14

ತೇಷೂಪದ್ರವಭೇದಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಾಽಧಿಷ್ಠಾನಭೇದತಃ||೧೪||

ತೇಷು ಚ ವಿದ್ರಧಿಷ್ವಾಶ್ರಯVVವಿಶೇಷವಶಾದಾಶ್ರಯಿವಿಶೇಷಃ| ತಸ್ಮಾದುಪದ್ರವವಿಶೇಷಭೇದಃ|| ೧೪||

Adhikarana vidradheH sthAnAnurodhenopadravAH (15) · Śloka 15

ನಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಧ್ಮಾ ಭವೇದ್ಧಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಪೂತಿ ಚ| ಶ್ವಾಸೋ ಯಕೃತಿ ರೋಧಸ್ತು ಪ್ಲೀಹ್ನ್ಯುಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ಯ ತೃಟ್ ಪುನಃ| ಗಲಗ್ರಹಶ್ಚ ಕ್ಲೋಮ್ನಿ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹೋ ಹೃದಿ| ಪ್ರಮೇಹಸ್ತಮಕಃ ಕಾಸೋ ಹೃದಯೋದ್ಧೃಟ್ಟನವ್ಯಥಾ| ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವಾನ್ತರಾಂಸಾರ್ತಿಃ ಕುಕ್ಷಾVವಾಟೋಪಜನ್ಮ ಚ| ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ಗ್ರಹೋ ವಂಕ್ಷಣಯೋರ್ವೃಕ್ಕಯೋಃ ಕಟಿಪೃಷ್ಠಯೋಃ| ಪಾಱ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚ ವ್ಯಥಾಪಾಯೌ ಪವನಸ್ಯ ನಿರೋಧನಮ್||೧೫||

ಏತದೇವ ನಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಧ್ಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾನ್ತಂ ಹೃದಿ|

Adhikarana AmAdividradhiShu shophalakShaNAtideshaH (16) · Śloka 16

ಆಮಪಕ್ವವಿದಗ್ಧತ್ವಂ ತೇಷಾಂ ಶೋಫವದಾದಿಶೇತ್||೧೬||

ತೇಷಾಂ ವಿದ್ರಧೀನಾಮಾಮತ್ವಂ ಪಕ್ವತ್ವಂ ವಿದಗ್ಧತ್ವಂ ಚ ಸೂತ್ರೋಕ್ತೈಃ ಶೋಫಸ್ಯಾಽಽಮಾದಿಲಿಙ್ಗೈರಾದಿಶೇತ್| ಶೋಫೋಽಲ್ಪೋಷ್ಣರುಗಿತ್ಯಾದಿನಾ (ಅ. ಸಂ. ಸೂ. - ೩೮)| ವಿದಗ್ಧತ್ವಂ ಪಾಕಾಭಿಮುಖತ್ವಮ್|| ೧೬||

Adhikarana sthAnabhedena vidradhInAM prasrAvamArgAH (17) · Śloka 17

ನಾಭೇರುರ್ಧ್ವಂ ಮುಖಾತ್ಪಕ್ವಾಃ ಪ್ರಸ್ರವನ್ತ್ಯಧರೇ ಗುದಾತ್| ಗದಾಽಽಸ್ಯಾನ್ನಾಭಿಜೋ .................................||೧೭||

ನಾಭೇರುರ್ಧ್ವಂ ಯೇ ವಿದ್ರಧಯಸ್ತೇ ಪಕ್ವಾಃ ಸನ್ತೋ ಮುಖಾದ್ದೋಷಂ ಸ್ರವನ್ತಿ| ನಾಭೇಶ್ಚ ಯೇಽಧರಾಸ್ತೇ ದೋಷಂ ಗುದಾತ್ ಸ್ರವನ್ತಿ| ನಾಭಿಜೋ ಮಧ್ಯಸ್ಥತ್ವಾನ್ಮುಖಾಚ್ಚ ಗುದಾಚ್ಚ ದೋಷಂ ಸ್ರವತಿ|| ೧೭||

Adhikarana vidradhau kledAddoShaj~jAnAya vraNakledalakShaNAtideshaH (18) · Śloka 18

.......................... ವಿದ್ಯಾದ್ದೋಷಂ ಕ್ಲೇದಾಚ್ಚ ವಿದ್ರಧೌ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವ್ರಣವತ್ .......................................||೧೮||

ಅಸ್ಮಿನ್ ವಿದ್ರಧೌ ವಾತಾದಿಕಂ ದೋಷಮನುದ್ಧಾರಂ ಕ್ಲೇದಾತ್ ಕೋಥಾತ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ವ್ರಣವತ್|| ೧೮||

Adhikarana asAdhyavidradhayaH (19) · Śloka 19

............................. ತತ್ರ ವಿವರ್ಜ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ| ಪಕ್ವೋ ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಸ್ಥೋ ಭಿನ್ನೋಽನ್ತರ್ಬಹಿರೇವ ವಾ| ಪಕ್ವಶ್ಚಾನ್ತಃಸ್ರವನ್ ವಕ್ತ್ರಾತ್ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಃ||೧೯||

ವ್ರಣೇ ಯಥಾ ಕ್ಲೇದಸ್ರುತಿವಿಶೇಷೇಣ ವಾತಾದ್ಯನ್ವಯೋಽನುಮೀಯತೇ ಏವಮತ್ರಾಪಿ| ವ್ರಣೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಅ. ಸಂ. ಉ. - ೨೯) - ಮಸ್ತುಮಾಂಸಪುಲಕಾಮ್ಬುತುಲ್ಯತನ್ವಲ್ಪಸಂಸ್ರುತೀತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯೇವಮನ್ತೇ ಗ್ರನ್ಥೇ ವಿವರ್ಜ್ಯ ಇತ್ಯನುವರ್ತ್ತತೇ|| ೧೯||

Adhikarana stanavidradhiH (20) · Śloka 20

ಏವಮೇವ ಸ್ತನಸಿರಾವಿವೃತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಯೋಷಿತಾಮ್| ಸೂತಾನಾಂ ಗರ್ಭಿಣೀನಾಂ ವಾ ಸಮ್ಭವೇಚ್ಛ್ವಯಥುರ್ಘನಃ| ಸ್ತನೇ ಸದುಗ್ಧೇಽದುಗ್ಧೇ ವಾ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಃ| ನಾಡೀನಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಕ್ರತ್ವಾತ್ಕನ್ಯಾನಾನ್ತು ನ ಜಾಯತೇ||೨೦||

ಏವಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸ್ತನವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಮ್| ಸ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣೋ ಭವತಿ| ಕನ್ಯಕಾನಾಂ ನೈವ ಜಾಯತೇ| ತಾಸಾಂ ನಾಡ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಖಾ ಭವನ್ತಿ| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ವಿದ್ರಧಯಃ|| ೨೦||

Adhikarana vRuddhinidAnam, vRuddheH samprAptiH (21) · Śloka 21

ಕ್ರುದ್ಧೋ ರುದ್ಧಗತಿರ್ವಾಯುಃ ಶೋಫಶೂಲಕರಶ್ಚರನ್| ಮುಷ್ಕೌ ವಂಕ್ಷಣತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಫಲಕೋಶಾಭಿವಾಹಿನೀಃ| ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಧಮನೀರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ ಫಲಕೋಶಯೋಃ||೨೧||

ಕ್ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವೃದ್ಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ವಕಾರಣಾತ್ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸನ್ ಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ ರುದ್ಧಗತಿಃ| ಮುಷ್ಕೌ ವೃಷಣೌ ಫಲಕೋಶೌ|| ೨೧||

Adhikarana vRuddhiprabhedAH (22) · Śloka 22

ದೋಷಾಸ್ರಮೇದೋಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರೈಃ ಸ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಪ್ತಧಾ ಗದಃ| ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪ್ಯನಿಲಾದ್ಧೇತುಭೇದಸ್ತು ಕೇವಲಮ್||೨೨||

ವೃದ್ಧಿರ್ನಾಮ ಗದೋ ವಾತಾದಿಭಿರನ್ತ್ರಾತ್ಯೈಃ ಸಪ್ತಧಾ ಭವತಿ| ಸುಬೋಧಮ್|

Adhikarana vAtajavRuddhilakShaNam (23) · Śloka 23

ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಕ್ಷೋ ವಾತಾದಹೇತುರುಕ್||೨೩||

ವಾತಪೂರ್ಣದೃತೀತ್ಯಾದಿ ವಾತಾತ್| ದೃತಿರ್ಭಸ್ತ್ರಾ| ಅಹೇತುರುಕ್ ಬಾಹ್ಯೇನ ಹೇತುನಾ ವಿನಾ ಅಕಸ್ಮಾದ್ ರುಗ್ಯತ್ರ|| ೨೩||

Adhikarana pittajavRuddhilakShaNam (24) · Śloka 24

ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಃ ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹೋಷ್ಮಪಾಕವಾನ್||೨೪||

ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಕಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಾತ್|| ೨೪||

Adhikarana kaphajavRuddhilakShaNam (25) · Śloka 25

ಕಫಾಚ್ಛೀತೋ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಃಕಣ್ಡೂಮಾಙ್ಕಠಿನೋಽಲ್ಪರುಕ್||೨೫||

ಶೀತ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಫಾತ್|| ೨೫||

Adhikarana raktajavRuddhilakShaNam (26) · Śloka 26

ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ರಕ್ತತಃ||೨೬||

ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ರಕ್ತಾತ್|| ೨೬||

Adhikarana medojavRuddhilakShaNam (27) · Śloka 27

ಕಫವನ್ಮೇದಸಾ ವೃದ್ಧಿರ್ಮೃದುಸ್ತಾಲಫಲೋಪಮಃ||೨೭||

ಕಫವದಿತ್ಯಾದಿ ಮೇದಸಃ|| ೨೭||

Adhikarana mUtrajavRuddhilakShaNam (28) · Śloka 28

ಮೂತ್ರಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಮೂತ್ರಜಃ ಸ ತು ಗಚ್ಛತಃ| ಅಮ್ಭೋಭಿಃ ಪೂರ್ಣದೃತಿವತ್ಕ್ಷೋಭಂ ಯಾತಿ ಸರುಙ್ಮೃದುಃ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಧಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ವಲಯಃ ಫಲಕೋಶಯೋಃ||೨೮||

ಮೂತ್ರಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಮೂತ್ರವೃದ್ಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್|| ೨೮||

Adhikarana AntravRuddhernidAnAdi (29) · Śloka 29

ವಾತಕೋಪಿಭಿರಾಹಾರೈಃ ಶೀತತೋಯಾವಗಾಹನೈಃ| ಧಾರಣೇರಣಭಾರಾಧ್ವವಿಷಮಾಙ್ಗಪ್ರವರ್ತನೈಃ| ಕ್ಷೋಭಣೈಃ ಕ್ಷುಭಿತೋಽನ್ಯೈಶ್ಚ ಕ್ಷುದ್ರಾನ್ತ್ರಾವಯವಂ ಯದಾ| ಪವನೋ ವಿಗುಣೀಕೃತ್ಯ ಸ್ವನಿವೇಶಾದಧೋ ನಯೇತ್| ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಂಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಸ್ಥೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾಭಂ ಶ್ವಯಥುನ್ತದಾ||೨೯||

ವಾತಕೋಪಿಭಿರಿತ್ಯಾದ್ಯಾನ್ತ್ರವೃದ್ಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್| ಧಾರಣೇ ರಣೇ ವಾಯೋರೇವ| ಸುಬೋಧಮನ್ಯತ್|| ೨೯||

Adhikarana AntravRuddherupekShAyAM sambhAvyamasAdhyatva~jca (30) · Śloka 30

ಉಪೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ಚ ಮುಷ್ಕವೃದ್ಧಿ ಮಾಧ್ಯಮಾನರುಕ್ಸ್ತಮ್ಭವತೀ ಸ ವಾಯುಃ| ಪ್ರಪೀಡಿತೋಽನ್ತಃಸ್ವನವಾನ್ ಪ್ರಯಾತಿ ಪ್ರಧ್ಮಾಪಯನ್ನೇತಿ ಪುನಶ್ಚ ಮುಕ್ತಃ| ಆನ್ತ್ರವೃದ್ಧಿರಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವಾತವೃದ್ಧಿಸಮಾಕೃತಿಃ| ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣಾರುಣಸಿರಾ ತನ್ತುಜಾಲಗವಾಕ್ಷಿತಃ||೩೦||

ಉಪೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯಾಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನಸ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಮತೀಂ ಮುಷ್ಕವೃದ್ಧಿಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉಕ್ತೋ ವೃದ್ಧಿಃ|| ೩೦||

Adhikarana gulmanidAnam, gulmAnAM sa~gkhyA (31) · Śloka 31

ಗುಲ್ಮೋಽಷ್ಟಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಂಸೃಷ್ಟೈರ್ನಿಯಚಂ ಗತೈಃ| ಆರ್ತ್ತವಸ್ಯ ಚ ದೋಷೇಣ ನಾರೀಣಾಂ ಜಾಯತೇಽಷ್ಟಮಃ||೩೧||

ಅನನ್ತರಂ ಶೋಫಾಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗುಲ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ| ಗುಲ್ಮೋಽಷ್ಟಧೇತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ತದೇವಾಷ್ಟಧಾತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಸ ಚ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಸಪ್ತವಿಧಃ| ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವಾರ್ತ್ತವಸ್ಯ ರಜಸೋ ದೋಷೇಣಾಷ್ಟಮಃ|| ೩೧||

Adhikarana gulmanidAnasamprAptyAdi (32) · Śloka 32

ಅಥ ಯೋ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದಿಭಿರ್ವಮನಾದಿಭಿರ್ವಾ ಕರ್ಮಭಿಃ ಕರ್ಶಿತೋ ವಾತಲಾನ್ಯಾಹಾರಯತ್ಯಾಹಾರಾಭಿಲಾಷೀ ವಾ ಶೀತಮುದಕಂ ಪಿಬ- ತ್ಯನ್ನಪಾನಾನನ್ತರಂ ವಾ ಲಙ್ಘನಪ್ಲವನವ್ಯವಾಯಯಾನಯಾನಾದೀನ್ ದೇಹವಿಕ್ಷೋಣೀಭಿಣಃ ಸೇವತೇಽನುದೀರ್ಣಾಂ ವಾ ಛರ್ದಿಮುದೀರಯತ್ಯು- ದೀರ್ಣಾನ್ ವಾ ವಾತಾದೀನ್ ನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸೌ ವಾ ನಿಗೃಹ್ಣಾತ್ಯ- ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಂ ವಾ ವಮನವಿರೇಚನೇ ಕರೋತಿ| ತಥಾಶೋಧಿತ ಏವ ವಾಽತಿವಿದಾಹಿನೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿನೋ ವಾ ನಿಷೇವತೇ| ತಸ್ಯ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾಃ ಪೃಥಕ್ ಸಂಸೃಷ್ಟಾ ಸಮಸ್ತಾಃ ಸರಕ್ತಾ ವಾ ಮಹಾಸ್ರೋತೋಽನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾಽಽವೃತ್ಯೋರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಮಾರ್ಗ- ಮವಶ್ಯಂ ಶೂಲಮುಪಜನಯನ್ತೋ ಗುಲ್ಮಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಯತಶ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ಶೂಲವಿದ್ಧ ಇವ ವ್ಯಥತೇ ತೀವ್ರವೇದನಾರ್ದಿತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ- ಚ್ಛ್ವಾಸಃ ತಸ್ಮಾಚ್ಛೂಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೩೨||

ಅಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೋಯತೇ| ಯ ಏವಂ ಕರೋತಿ ತಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಧಾನಾ ದೋಷಾ ಗುಲ್ಮಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಸ ಚ ಗುಲ್ಮೋ ನಾಮ್ನಾ ಶೂಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕುತಃ? ಆಹ-ಯತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ|| ೩೨||

Adhikarana gulmasAmAnyasvarUpavivaraNam (33) · Śloka 33

ತತ್ರಾತಿಕರ್ಶನಾತ್ ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಮಾರ್ಗನಿರೋಧಾಲ್ಲಬ್ಧಾ- ಶ್ರಯೋ ವಾಯುರುತ್ಪ್ಲುತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಕಠಿನೀಭೂತಃ ಸ್ವಾಶ್ರಯೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಪರತನ್ತ್ರೋ ವಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶ್ರಯೇ ಸ್ಪರ್ಶೋಪಲಭ್ಯಃ ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಾದಮೂರ್ತೋಽಪಿ ಮುರ್ತ್ತತಾಮಿವೋಪಗತೋ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪೇಣಾವತಿಷ್ಠಮಾನೋ ಗುಲ್ಮಸಂಜ್ಞಾ ಲಭತೇ||೩೩||

ಅಥ ಕೋಽಸೌ ಗುಲ್ಮಃ ಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾಹ-ತತ್ರಾತಿಕರ್ಶನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವೌ ಹಿ ಹೇತೂ ವಾತಸ್ಯ, ಕರ್ಶನಂ ಮಾರ್ಗರೋಧಶ್ಚ|| ೩೩||

Adhikarana gulmasya sthAnAni (34) · Śloka 34

ತಸ್ಯ ಪಞ್ಚ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಬಸ್ತಿರ್ನಾಭಿಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಹೃದಯಞ್ಚ||೩೪||

ತಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಾಶ್ರಯಾಃ|| ೩೪||

Adhikarana gulmapUrvarUpANi (35) · Śloka 35

ಅಥಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ-ಸದನಮಗ್ನಿಶರೀರಯೋರರುಚಿಃ ಸೌಹಿತ್ಯಾಽಸಹಿಷ್ಣುತಾಕುಕ್ಷಿಶೂಲಮಾಧ್ಮಾನಮುದ್ಗಿರಣಂ ಬಹುಶೋ ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನೇ ಛರ್ದಿರಾಟೋಪೋ ಮಲಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ||೩೫||

ಸದನಾದೀನಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ| ಸೌಹಿತ್ಯಂ ತೃಪ್ತಿಃ ತದಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮ್| ಉದ್ಗಿರಣಂ ಛರ್ದನಮ್| ಮಲಸ್ಯ ಪುರೀಷಸ್ಯ| ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಬಹಿರಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ|| ೩೫||

Adhikarana vAtagulmalakShaNam (37) · Śloka 37

ತತ್ರ ವಾತಾತ್ ಸೂಚ್ಯೇವ ಚ ಶಙ್ಕುನೇವ ಚ ವ್ಯಧೋಮನ್ಯಾಶಿರಃ- ಶಙ್ಖಶೂಲಜ್ವರಾಙ್ಗಮರ್ದಪ್ಲೀಹಾಟೋಪಾನ್ತ್ರಕೂಜೋದಾವರ್ತೋಚ್ಛ್ವಾಸೋಪ- ರೋಧಮುಖಶೋಷಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರತಾ ವಾಯುಕಾಲೇಷೂಪದ್ರವವೃದ್ಧಿರ್ವಿಷ- ಮಾಗ್ನಿತಾ ಕೃಷ್ಣಾರುಣಪರುಷತ್ವಙ್ನಖಾದಿತ್ವಂ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಚಲತ್ವಾ- ದ್ವಾಯೋರ್ನಿಯತಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನೋದಯಪ್ರಲಯಾಲ್ಪಮಹಾರುಜಃ| ಪಿಪೀ- ಲಿಕಾಪರಿಗತ ಇವ ತೋದಸ್ಫುರಣಬಹುಲೋ ವಿಸ್ತಾರಯತೀವ ಸ್ವ- ದೇಶೇ ಚರ್ಮ ಕದಾಚಿತ್ಕದಾಚಿತ್ ಸಙ್ಕೋಚಯತೀವ ಹರ್ಷಯತಿ ರೋಮಾಣಿ ವೇದನಾತಿಪ್ರವೃತೌ ತು ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ದೇಹೇ ಪ್ರಾಯೋ ಬಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಯಶ್ಚ ಭವತಿ||೩೭||

೦೦

Adhikarana pittagulmalakShaNam (38) · Śloka 38

ಪಿತ್ತದ್ದಾಹೋ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಜ್ವರಃ ಸ್ವೇದೋ ವಿಡ್ಭೇದೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಶೀತೋಪಶಯತಾ ಹರಿತಹಾರಿದ್ರತ್ವಗಾದಿತ್ವಂ ಗುಲ್ಮಶ್ಚಾಸ್ಯ ತಪ್ತಾಯಃಪಿಣ್ಡ ಇವ ತಮವಕಾಶಂ ದಹತಿ ದೂಯತೇ ಧೂಮಾಯತ ಊಷ್ಮಾಯತೇ ಶಿಥಿಲ ಇವ ವ್ರಣ ಇವಾಸ್ಪರ್ಶಸಹೋ ನಿರ್ಲೋಮಾ ಪ್ರಾಯೋ ನಾಭ್ಯಾಶ್ರಯಶ್ಚ||೩೮||

ದಾಹಾದಿ ಪಿತ್ತಾದ್ಗುಲ್ಮೇ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಧೂಮಕೋ ಧೂಮಾಯನಮ್| ಧೂಮಕಾಽಮ್ಲಕಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ (ಅಂಸಂಸೂಂ - ೨೦) ದೋಷಭೇದೀಯೇ| ತ್ವಙ್ನಖಾದಿಷು ಹರಿತಹಾರಿದ್ರೋ ವರ್ಣಃ ಸ್ಯಾತ್|| ೩೮||

Adhikarana kaphagulmalakShaNam (39) · Śloka 39

ಕಫಾತ್ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಹೃದಯೋಪಲೇಪಃ ಶೀತ- ಜ್ವರಸ್ತೃಪ್ತಿಃ ಸದನಂ ಕಾಸೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಪೀನಸೋ ನಿದ್ರಾಽಮ್ಲಸ್ಯಂ ನಖಾದಿಶುಕ್ಲತಾ| ಗುಲ್ಮಶ್ಚ ಸುಪ್ತಸ್ಥಿರಗುರುಕಠಿನೋಽವ- ಗಾಢೋಽಲ್ಪರುಕ್ಪ್ರಾಯೋ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಯಶ್ಚ||೩೯||

ಕಫಾದ್ಗುಲ್ಮೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಅವಗಾಢೋ ಘನಃ|| ೩೯||

Adhikarana saMsargasannipAtagulme (40) · Śloka 40

ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಃ ಸಂಸರ್ಗಾತ್| ಸ ತ್ರಿವಿಧಃ||೪೦||

ಸಂಸರ್ಗಜೇಷು ತ್ರಿಷು ಗುಲ್ಮೇಷು ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಂಸರ್ಗಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana nicayagulmalakShaNam (41) · Śloka 41

ಸರ್ವಲಿಙ್ಗನಿಚಯೇ ನಿಚಯಗುಲ್ಮಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ||೪೧||

ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿಶ್ರೀಭಾವೇ ನಿಚಯಗುಲ್ಮಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ|| ೪೧||

Adhikarana striyA eva raktagulmasambhave hetuH (42) · Śloka 42

ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ತು ಗರ್ಭಕೋಷ್ಠಾರ್ತ್ತವಾಗಮನವೈಶೇಷ್ಯಾತ್ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾ- ದವೈಶಾರದ್ಯಾದುಪಚಾರಾನುರೋಧಾಚ್ಚ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವ ಭವತಿ||೪೨||

ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ತು ಗರ್ಭಕೋಷ್ಠಾರ್ತ್ತವಾಗಮನಾದಿಹೇತೋಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವ ಭವತಿ, ನ ಪುರುಷಸ್ಯ| ಯಥೋಕ್ತವಿಪರ್ಯಯಾದವೈಶಾರದ್ಯಾದಿ ತತ್ರ ಸಾತಿಶಯಂ ವಿದ್ಯತೇ| ಗರ್ಭಕೋಷ್ಠೇ ತ್ವಾರ್ತ್ತವಾಗಮನವೈಶೇಷ್ಯೇಣ| ವಿಶಾರದಾ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಬುದ್ಧಿಃ||೪೨||

Adhikarana raktagulmanidAnAdi (43) · Śloka 43

ತತ್ರ ಯದಾ ಸಾ ಋತುಮತೀ ನವಪ್ರಸೂತಾ ಯೋನಿರೋಗಿಣೀ ವಾ ವಾತಲಾನ್ಯಾಽಽಸೇವೇತ ತದಾಽಸ್ಯಾ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಯೋನ್ಯಾ ಮುಖಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾರ್ತ್ತವಮುಪರುಣದ್ಧಿ| ತದುಪರುಧ್ಯಮಾನಂ ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಕುಕ್ಷಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ| ಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಹೃಲ್ಲಾಸತನ್ದ್ರಾಙ್ಗ- ಸಾದದೌಹೃದಸ್ತನ್ಯದರ್ಶನಾದೀನಿ| ವಾಯುಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಪುನಃ ಪಿತ್ತೈಕ- ಪ್ರಕೋಪತಯಾ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಗುಲ್ಮರೂಪಾಣಿ ಕ್ರಮಾಚ್ಛೂಲಸ್ತಮ್ಭ- ದಾಹಾತೀಸಾರಾದೀನಿ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಚ ಸುತರಾಂ ಶೂಲಂ ತಥಾ ಯೋನ್ಯಾ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮಾಸ್ರಾವಞ್ಚ ಕರೋತಿ| ಗುಲ್ಮಶ್ಚ ನ ಗರ್ಭ ಇವಾಙ್ಗೈಃ ಪಿಣ್ಡಿತ ಏವ ತು ಚಿರೇಣ ಸಶೂಲಂ ಸ್ಪನ್ದತೇ| ಗುಲ್ಮ ಏವ ವರ್ದ್ಧತೇ ನ ಕುಕ್ಷಿಃ||೪೩||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೋಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುಃಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಂ ಕುಕ್ಷಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಾನಿ ಹೃಲ್ಲಾಸಾದೀನಿ ಚಾಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ ವಾತಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ಪಿತ್ತಕೋಪತಯಾ ಚ| ತಚ್ಛೋಣಿತಂ ಕ್ರಮಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಜಾನಿ ಶೂಲಾದೀನಿ ಕರೋತಿ| ಗರ್ಭಶಯೇ ಸುತರಾಂ ಶೂಲಮಯೋನ್ಯಾಃ ಸ್ರಾವಾದಿ ಚ ಕುರುತೇ| ಅಸ್ಯಾಗುಲ್ಮಃ ಗರ್ಭ ಇವಾಙ್ಗೈರ್ನ ಸ್ಫುರತಿ| ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಃ ಶೂಲವಾಶ್ಚ ಚಿರೇಣ ಸ್ಪನ್ದತೇ| ಅಸ್ಯಾಃ ಕುಕ್ಷಿರ್ನ ವರ್ದ್ಧತೇ| ಗುಲ್ಮಸ್ತು ವರ್ದ್ಧತ ಏವ|| ೪೩||

Adhikarana gulmavidradhyorbhedakalakShaNam (44) · Śloka 44

ಸ್ವದೋಷಾಧಿಷ್ಠಾನಶ್ಚ ಸರ್ವೋ ಭವತಿ ಗುಲ್ಮಃ| ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿರೇಣ ನೈವ ವಾ ಪಾಕಮೇತಿ| ಭೃಶಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್ತು ವಿದ್ರಧಿಃ ಶೀಘ್ರಪಾಕೋ ಭವತೀತಿ||೪೪||

ಯತಃ ಸರ್ವೋ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ವದೋಷಾಧಿಷ್ಠಾನಃ ಸ್ವದೋಷಾಶ್ರಯೋ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿರೇಣ ಪಾಕಮೇತಿ ಭಜತೇ ನ ವಾ ಪಾಕಂ ಭಜತೇ| ಸಪಾಕೋ ಭವತ್ಯಪಾಕ ಏವ ವಾ| ವಿದ್ರಧಿರನನ್ಯದೋಷಾರಬ್ಧೋಽಪಿ ದುಷ್ಟರಕ್ತಾಶ್ರಯೋ ಭವತಿ| ಅತಃ ಶೀಘ್ರಂ ಪಚ್ಯತೇ| ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದೇವ ಚ ವಿದ್ರಧಿರಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ವಿದಾಹಶ್ಚ ಪಾಕಃ| ಭೃಶಗ್ರಹಣಂ ಗುಲ್ಮೇ ವಿದ್ರಧ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಸ್ವಲ್ಪರಕ್ತಕೋಪಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್|| ೪೪||

Adhikarana antargulmalakShaNam (45) · Śloka 45

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಗುಲ್ಮೇಽನ್ತರಾಶ್ರಯೇ ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷಿಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವವೇದನಾಃ| ಅಗ್ನಿವರ್ಣಬಲಭ್ರಂಶೋ ವೇಗಾನಾಂಞ್ಚಾಽಪ್ರವರ್ತನಮ್||೪೫||

ಬಸ್ತಿವೇದನಾದ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಯಲಿಙ್ಗಮ|| ೪೫||

Adhikarana bAhyagulmalakShaNam (46) · Śloka 46

ಅತೋ ವಿಪರ್ಯ್ಯಯೋ ಬಾಹ್ಯೇ ಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗೇಷು ತು ನಾಽತಿರುಕ್| ವೈವರ್ಣ್ಯಮವಕಾಶಸ್ಯ ಬಹಿರುನ್ನತತಾಧಿಕಮ್||೪೬||

ಏತದ್ವಿಪರ್ಯ್ಯಯಾತ್ ಕೋಷ್ಠರುಗಾದಿಭಿರ್ಬಾಹ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್|| ೪೬||

Adhikarana AnAhalakShaNam (47) · Śloka 47

ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾನಮುದರೇ ಭೃಶಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ವಾತರೋಧೇನ ತಮಾನಾಹಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೪೭||

ಸಟೋಪಮಿತ್ಯಾದಿನಾಗುಲ್ಮಪ್ರಾಯೋ ಭವತೀತ್ಯಾಽಽನಾಹಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಆಟೋಪೋ ನಾಭೇರಧೋ ಮನ್ದಸಞ್ಚಾರವಾಯುತಾ|| ೪೭||

Adhikarana aShThIlA-pratyaShThIlayorlakShaNam (48) · Śloka 48

ಘನೋಽಷ್ಠೀಲೋಪಮೋ ಗ್ರನ್ಥಿರಷ್ಠೀಲೋರ್ಧ್ವಂ ಸಮುನ್ನತಃ| ಆನಾಹಲಿಙ್ಗಸ್ತಿರ್ಯ್ಯಕ್ತು ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾ ತದಾಕೃತಿಃ||೪೮||

ಘನ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುಲ್ಮಸಾದೃಶ್ಯಾದಷ್ಠೀಲಾ-ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮ್||೪೮||

Adhikarana tUnIpratUnyorlakShaNam (49-11) · Śloka 11

ಪಕ್ವಾಶಯಾದ್ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರರುಜಶ್ಚರನ್| ತೂನೀ ಪ್ರತೂನೀ ತು ಭವೇತ್ಸ ಏವಾತೋ ವಿಪರ್ಯ್ಯಯೇ||೪೯|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗ- ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||

ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿತ್ಯಾದಿ ತೂನೀ-ಪ್ರತೂನ್ಯೋಃ| ಸ ಏವೇತಿ ವಾಯುಃ| ಅತಏವ ಪಕ್ವಾಶಯಾತ್ ಗುದೋಪಸ್ಥಗಮನಾತ್| ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಗುದೋಪಸ್ಥಾತ್ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಪ್ರಯಾತೀತಿ|| ೪೯|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ