Adhikarana atha vidradhivRuddhigulmanidAnannAmaikAdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తశేషత్వాద్ విద్రధేరుత్సేధేన తత్సమానత్వాచ్చ వృద్ధిగుల్మయోః తన్నిదాననిర్ణయాయాధ్యాయారంభః|| 1||
Adhikarana vidradhinidAnam, vidradhernidAnam (2) · Śloka 2
భుక్తైః పర్య్యుషితాత్యుష్ణరూక్షశుష్కవిదాహిభిః| జిహ్వాశయ్యావిచేష్టాభిస్తైస్తైశ్చాసృక్ప్రదూషణైః| దుష్టత్వఙ్మాంసమేదోఽస్థిస్నావాసృక్కండరాశ్రయః| యః శోఫో బహిరంతిర్వా మహామూలో మహారుజః| వృత్తః స్యాదాయతో యో వా స్మృతః షోఢా స విద్రధిః||2||
भुक्तैः पर्य्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः| जिह्वाशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः| दुष्टत्वङ्मांसमेदोऽस्थिस्नावासृक्कण्डराश्रयः| यः शोफो बहिरन्तिर्वा महामूलो महारुजः| वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः||२||
🔊 Audio coming soon
భుక్తైరిత్యాది | పర్య్యుషితాభిరభ్యాసేన భుక్తైః | జిహ్మశయ్యాదిభిర్వా| తైస్తైశ్చ రక్తప్రదూషణహేతుభిః | యః శోఫః స్యాత్| స విద్రధిరితి సంబంధః| కింభూతః శోఫః? ఆహ- దుష్టత్వగాద్యాశ్రయః| తథా స బహిర్వా భవతి అంతర్వా వృత్తో వా ఆయతో వా||2||
Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3
దోషైః పృథక్సముదితైః శోణితేన క్షతేన చ||3||
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||
🔊 Audio coming soon
స చ విద్రధిర్వాతాదిభిః సన్నిపాతేన రక్తేన క్షతేన చేతి షడ్విధః|| 3||
Adhikarana bAhyavidradhilakShaNam (4) · Śloka 4
బాహ్యోఽత్ర తత్ర తత్రాంగే దారుణో గ్రథితోన్నతః||4||
बाह्योऽत्र तत्र तत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः||४||
🔊 Audio coming soon
తత్ర-తత్ర నాభ్యాదావంగే|| 4||
Adhikarana antarvidradhilakShaNam (5) · Śloka 5
ఆంతరో దారుణతరో గంభీరో గుల్మవద్ధనః| వల్మీకవత్సముచ్ఛ్రాయీ శీఘ్రధాత్యగ్నిశస్త్రవత్||5||
आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः| वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रधात्यग्निशस्त्रवत्||५||
🔊 Audio coming soon
గంభీరోఽవగాఢః|| 5||
Adhikarana vidradheH sthAnAni (6) · Śloka 6
నాభిబస్తియకృత్ప్లీహక్లోమహృత్కుక్షివంక్షణే| స్యాద్దృక్కయోరపానే వా ......................||6||
नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवंक्षणे| स्याद्दृक्कयोरपाने वा ......................||६||
🔊 Audio coming soon
నాభ్యాద్యుభయస్యాపి విద్రధేః స్థానం|| 6||
Adhikarana vAtajavidradhilakShaNam (7) · Śloka 7
................................ వాతాత్తత్రాతితీవ్రరుక్| శ్యావరుణాశ్చిరోత్థానపాకో విషమసంస్థితిః| వ్యధచ్ఛేదభ్రమానాహస్పందసర్పణశబ్దవాన్||7||
................................ वातात्तत्रातितीव्ररुक्| श्यावरुणाश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः| व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्||७||
🔊 Audio coming soon
వాతాత్తత్రేత్యాది|| 7||
Adhikarana pittajavidradhilakShaNam (8) · Śloka 8
రక్తతామ్రాసితః పిత్తాత్తృణ్మోహజ్వరదాహవాన్| క్షిప్రోత్థానప్రపాకశ్చ ................||8||
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्| क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च ................||८||
🔊 Audio coming soon
వాతవిద్రధిలక్షణం| రక్తతామ్రేత్యాదిపిత్తాత్|| 8||
Adhikarana kaphajavidradhilakShaNam (9) · Śloka 9
.................పాండుః కండూయుతః కఫాత్| సోత్క్లేశశీతకస్తంభజృంభాఽఽరోచకగౌరవః| చిరోత్తానవిదాహశ్చ..........................||9||
.................पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्| सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भाऽऽरोचकगौरवः| चिरोत्तानविदाहश्च..........................||९||
🔊 Audio coming soon
పాండుకండ్విత్యాది విదాహాంతం కఫాత్| విదాహః పాకాభిముఖత్వం|| 9||
Adhikarana sannipAtajavidradhilakShaNam (10) · Śloka 10
........................... సంకీర్ణః సన్నిపాతతః||10||
........................... सङ्कीर्णः सन्निपाततः||१०||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతజో విద్రధిర్లక్షణైః సంకీర్ణః|| 10||
Adhikarana sambhavAnurodhaM bAhyAbhyantaravidradhilakShaNAni vij~jeyAni (11) · Śloka 11
సామర్థ్యాచ్చాత్ర విభజేద్వాహ్యాభ్యంతరలక్షణం||11||
सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्वाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
అస్మాద్యథోక్తలక్షణాద్విద్రధేర్బాహ్యాభ్యంతరలక్షణం సామర్థ్యాత్ సంభవాద్విభజేత్ విభక్తం కుర్య్యాత్| అనేనైతదుక్తం భవతి-యద్యపి బాహ్యాభ్యంతరవిశేషాఽవివక్షయా వాతాదివిద్రధేర్లక్షణముక్తం తథాపి యద్బాహ్య ఉపపద్యతే రక్తతామ్రత్వాది తత్తత్రైవ విజ్ఞేయం| యత్త్వాభ్యంతర ఏవోపపద్యతే ఆనాహమోహారోచకాది తత్తత్రైవ లింగం| యత్తు క్షిప్రోత్థానప్రపాకాద్యుభయత్ర సంభవతి తదుభయత్రాపి లింగమితి|| 11||
Adhikarana strINAM raktavidradherlakShaNam (12) · Śloka 12
కృష్ణస్ఫోటావృతః శ్యావస్తీవ్రదాహరుజాజ్వరః| పిత్తలింగోఽసృజా బాహ్యః స్త్రీణామేవ తథాంతరః||12||
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः| पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथान्तरः||१२||
🔊 Audio coming soon
కృష్ణస్ఫోటావృతత్వాది రక్తవిద్రధేర్లక్షణం| స చ బాహ్యోఽభ్యంతరో వా స్త్రీణామేవ భవతి, న తు పురుషాణామితి రక్తవిద్రధిః||12||
Adhikarana kShatavidrardhernidAnAdi (13) · Śloka 13
శస్త్రాద్యైరభిఘాతేన క్షతే వాఽపథ్యకారిణః| క్షతోష్మా వాయువిక్షిప్తః సరక్తం పిత్తమీరయన్| పిత్తాసృగ్లక్షణం కుర్య్యాద్విద్రధిం భూర్య్యుపద్రవం||13||
शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः| क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्| पित्तासृग्लक्षणं कुर्य्याद्विद्रधिं भूर्य्युपद्रवम्||१३||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రాదిభిరిత్యాది| క్షతవిద్రధేర్లక్షణం| భూరయో భూయాంస ఉపద్రవాః| పశ్చాత్కాలభావినః కష్టా రోగా యస్మిన్ స తథోక్తః||13||
Adhikarana vidradheradhiShThAnaBedAdupadravaBedaH (14) · Śloka 14
తేషూపద్రవభేదశ్చ స్మృతాఽధిష్ఠానభేదతః||14||
तेषूपद्रवभेदश्च स्मृताऽधिष्ठानभेदतः||१४||
🔊 Audio coming soon
తేషు చ విద్రధిష్వాశ్రయవ్వ్విశేషవశాదాశ్రయివిశేషః| తస్మాదుపద్రవవిశేషభేదః|| 14||
Adhikarana vidradheH sthAnAnurodhenopadravAH (15) · Śloka 15
నాభ్యాం హిధ్మా భవేద్ధస్తౌ మూత్రం కృచ్ఛ్రేణ పూతి చ| శ్వాసో యకృతి రోధస్తు ప్లీహ్న్యుచ్ఛ్వాసస్య తృట్ పునః| గలగ్రహశ్చ క్లోమ్ని స్యాత్సర్వాంగప్రగ్రహో హృది| ప్రమేహస్తమకః కాసో హృదయోద్ధృట్టనవ్యథా| కుక్షిపార్శ్వాంతరాంసార్తిః కుక్షావ్వాటోపజన్మ చ| సక్థ్నోర్గ్రహో వంక్షణయోర్వృక్కయోః కటిపృష్ఠయోః| పాRశ్వయోశ్చ వ్యథాపాయౌ పవనస్య నిరోధనం||15||
नाभ्यां हिध्मा भवेद्धस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च| श्वासो यकृति रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य तृट् पुनः| गलग्रहश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि| प्रमेहस्तमकः कासो हृदयोद्धृट्टनव्यथा| कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षाVवाटोपजन्म च| सक्थ्नोर्ग्रहो वंक्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः| पाऱ्श्वयोश्च व्यथापायौ पवनस्य निरोधनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవ నాభ్యాం హిధ్మేత్యాదినా దర్శయతి| హృద్వ్యథాంతం హృది|
Adhikarana AmAdividradhiShu shophalakShaNAtideshaH (16) · Śloka 16
ఆమపక్వవిదగ్ధత్వం తేషాం శోఫవదాదిశేత్||16||
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం విద్రధీనామామత్వం పక్వత్వం విదగ్ధత్వం చ సూత్రోక్తైః శోఫస్యాఽఽమాదిలింగైరాదిశేత్| శోఫోఽల్పోష్ణరుగిత్యాదినా (అ. సం. సూ. - 38)| విదగ్ధత్వం పాకాభిముఖత్వం|| 16||
Adhikarana sthAnabhedena vidradhInAM prasrAvamArgAH (17) · Śloka 17
నాభేరుర్ధ్వం ముఖాత్పక్వాః ప్రస్రవంత్యధరే గుదాత్| గదాఽఽస్యాన్నాభిజో .................................||17||
नाभेरुर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्| गदाऽऽस्यान्नाभिजो .................................||१७||
🔊 Audio coming soon
నాభేరుర్ధ్వం యే విద్రధయస్తే పక్వాః సంతో ముఖాద్దోషం స్రవంతి| నాభేశ్చ యేఽధరాస్తే దోషం గుదాత్ స్రవంతి| నాభిజో మధ్యస్థత్వాన్ముఖాచ్చ గుదాచ్చ దోషం స్రవతి|| 17||
Adhikarana vidradhau kledAddoShaj~jAnAya vraNakledalakShaNAtideshaH (18) · Śloka 18
.......................... విద్యాద్దోషం క్లేదాచ్చ విద్రధౌ| యథాస్వం వ్రణవత్ .......................................||18||
.......................... विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ| यथास्वं व्रणवत् .......................................||१८||
🔊 Audio coming soon
అస్మిన్ విద్రధౌ వాతాదికం దోషమనుద్ధారం క్లేదాత్ కోథాత్ విద్యాత్| యథాస్వం వ్రణవత్|| 18||
Adhikarana asAdhyavidradhayaH (19) · Śloka 19
............................. తత్ర వివర్జ్యః సన్నిపాతజః| పక్వో హృన్నాభిబస్తిస్థో భిన్నోఽంతర్బహిరేవ వా| పక్వశ్చాంతఃస్రవన్ వక్త్రాత్క్షీణస్యోపద్రవాన్వితః||19||
............................. तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः| पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा| पक्वश्चान्तःस्रवन् वक्त्रात्क्षीणस्योपद्रवान्वितः||१९||
🔊 Audio coming soon
వ్రణే యథా క్లేదస్రుతివిశేషేణ వాతాద్యన్వయోఽనుమీయతే ఏవమత్రాపి| వ్రణే చ వక్ష్యతి (అ. సం. ఉ. - 29) - మస్తుమాంసపులకాంబుతుల్యతన్వల్పసంస్రుతీత్యాది| క్షీణస్యోపద్రవాన్విత ఇత్యేవమంతే గ్రంథే వివర్జ్య ఇత్యనువర్త్తతే|| 19||
Adhikarana stanavidradhiH (20) · Śloka 20
ఏవమేవ స్తనసిరావివృతాః ప్రాప్య యోషితాం| సూతానాం గర్భిణీనాం వా సంభవేచ్ఛ్వయథుర్ఘనః| స్తనే సదుగ్ధేఽదుగ్ధే వా బాహ్యవిద్రధిలక్షణః| నాడీనాం సూక్ష్మవక్రత్వాత్కన్యానాంతు న జాయతే||20||
एवमेव स्तनसिराविवृताः प्राप्य योषिताम्| सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः| स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः| नाडीनां सूक्ष्मवक्रत्वात्कन्यानान्तु न जायते||२०||
🔊 Audio coming soon
ఏవమేవేత్యాది| స్త్రీణాం స్తనవిద్రధిలక్షణం| స బాహ్యవిద్రధిలక్షణో భవతి| కన్యకానాం నైవ జాయతే| తాసాం నాడ్యః సూక్ష్మముఖా భవంతి| ఇత్యుక్తా విద్రధయః|| 20||
Adhikarana vRuddhinidAnam, vRuddheH samprAptiH (21) · Śloka 21
క్రుద్ధో రుద్ధగతిర్వాయుః శోఫశూలకరశ్చరన్| ముష్కౌ వంక్షణతః ప్రాప్య ఫలకోశాభివాహినీః| ప్రపీడ్య ధమనీర్వృద్ధిం కరోతి ఫలకోశయోః||21||
क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्| मुष्कौ वंक्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२१||
🔊 Audio coming soon
క్రుద్ధ ఇత్యాదినా వృద్ధేర్లక్షణముచ్యతే| స్వకారణాత్ క్రుద్ధః సన్ కారణాంతరేణ రుద్ధగతిః| ముష్కౌ వృషణౌ ఫలకోశౌ|| 21||
Adhikarana vRuddhiprabhedAH (22) · Śloka 22
దోషాస్రమేదోమూత్రాంత్రైః స వృద్ధిః సప్తధా గదః| మూత్రాంత్రజావప్యనిలాద్ధేతుభేదస్తు కేవలం||22||
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
వృద్ధిర్నామ గదో వాతాదిభిరంత్రాత్యైః సప్తధా భవతి| సుబోధం|
Adhikarana vAtajavRuddhilakShaNam (23) · Śloka 23
వాతపూర్ణదృతిస్పర్శో రూక్షో వాతాదహేతురుక్||23||
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्||२३||
🔊 Audio coming soon
వాతపూర్ణదృతీత్యాది వాతాత్| దృతిర్భస్త్రా| అహేతురుక్ బాహ్యేన హేతునా వినా అకస్మాద్ రుగ్యత్ర|| 23||
Adhikarana pittajavRuddhilakShaNam (24) · Śloka 24
పక్వోదుంబరసంకాశః పిత్తాద్దాహోష్మపాకవాన్||24||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
పక్వోదుంబరసంకకాశ ఇత్యాది పిత్తాత్|| 24||
Adhikarana kaphajavRuddhilakShaNam (25) · Śloka 25
కఫాచ్ఛీతో గురుస్నిగ్ధఃకండూమాంకఠినోఽల్పరుక్||25||
कफाच्छीतो गुरुस्निग्धःकण्डूमाङ्कठिनोऽल्परुक्||२५||
🔊 Audio coming soon
శీత ఇత్యాది కఫాత్|| 25||
Adhikarana raktajavRuddhilakShaNam (26) · Śloka 26
కృష్ణస్ఫోటావృతః పిత్తవృద్ధిలింగశ్చ రక్తతః||26||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२६||
🔊 Audio coming soon
కృష్ణేత్యాది రక్తాత్|| 26||
Adhikarana medojavRuddhilakShaNam (27) · Śloka 27
కఫవన్మేదసా వృద్ధిర్మృదుస్తాలఫలోపమః||27||
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः||२७||
🔊 Audio coming soon
కఫవదిత్యాది మేదసః|| 27||
Adhikarana mUtrajavRuddhilakShaNam (28) · Śloka 28
మూత్రధారణశీలస్య మూత్రజః స తు గచ్ఛతః| అంభోభిః పూర్ణదృతివత్క్షోభం యాతి సరుఙ్మృదుః| మూత్రకృచ్ఛ్రమధః స్యాచ్చ వలయః ఫలకోశయోః||28||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः| अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः| मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च वलयः फलकोशयोः||२८||
🔊 Audio coming soon
మూత్రధారణశీలస్యేత్యాది మూత్రవృద్ధేర్లక్షణం|| 28||
Adhikarana AntravRuddhernidAnAdi (29) · Śloka 29
వాతకోపిభిరాహారైః శీతతోయావగాహనైః| ధారణేరణభారాధ్వవిషమాంగప్రవర్తనైః| క్షోభణైః క్షుభితోఽన్యైశ్చ క్షుద్రాంత్రావయవం యదా| పవనో విగుణీకృత్య స్వనివేశాదధో నయేత్| కుర్య్యాద్వంక్షణసంధిస్థో గ్రంథ్యాభం శ్వయథుంతదా||29||
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः| धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः| क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा| पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्| कुर्य्याद्वंक्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुन्तदा||२९||
🔊 Audio coming soon
వాతకోపిభిరిత్యాద్యాంత్రవృద్ధేర్లక్షణం| ధారణే రణే వాయోరేవ| సుబోధమన్యత్|| 29||
Adhikarana AntravRuddherupekShAyAM sambhAvyamasAdhyatva~jca (30) · Śloka 30
ఉపేక్షమాణస్య చ ముష్కవృద్ధి మాధ్యమానరుక్స్తంభవతీ స వాయుః| ప్రపీడితోఽంతఃస్వనవాన్ ప్రయాతి ప్రధ్మాపయన్నేతి పునశ్చ ముక్తః| ఆంత్రవృద్ధిరసాధ్యోఽయం వాతవృద్ధిసమాకృతిః| రూక్షకృష్ణారుణసిరా తంతుజాలగవాక్షితః||30||
उपेक्षमाणस्य च मुष्कवृद्धि माध्यमानरुक्स्तम्भवती स वायुः| प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः| आन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः| रूक्षकृष्णारुणसिरा तन्तुजालगवाक्षितः||३०||
🔊 Audio coming soon
ఉపేక్షమాణస్యాచికిత్స్యమానస్యాధ్మానాదిమతీం ముష్కవృద్ధిం కుర్య్యాదితి సంబంధః| ఉక్తో వృద్ధిః|| 30||
Adhikarana gulmanidAnam, gulmAnAM sa~gkhyA (31) · Śloka 31
గుల్మోఽష్టధా పృథగ్దోషైః సంసృష్టైర్నియచం గతైః| ఆర్త్తవస్య చ దోషేణ నారీణాం జాయతేఽష్టమః||31||
गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्नियचं गतैः| आर्त्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः||३१||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం శోఫాసామాన్యాద్గుల్మ ఉచ్యతే| గుల్మోఽష్టధేత్యాది సంఖ్యారూపా సంప్రాప్తిః| తదేవాష్టధాత్వం దర్శయతి-పృథగ్దోషైరిత్యాదినా| స చ వాతాదిభేదేన సప్తవిధః| స్త్రీణామేవార్త్తవస్య రజసో దోషేణాష్టమః|| 31||
Adhikarana gulmanidAnasamprAptyAdi (32) · Śloka 32
అథ యో జ్వరాతిసారాదిభిర్వమనాదిభిర్వా కర్మభిః కర్శితో వాతలాన్యాహారయత్యాహారాభిలాషీ వా శీతముదకం పిబ- త్యన్నపానానంతరం వా లంఘనప్లవనవ్యవాయయానయానాదీన్ దేహవిక్షోణీభిణః సేవతేఽనుదీర్ణాం వా ఛర్దిముదీరయత్యు- దీర్ణాన్ వా వాతాదీన్ నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాసౌ వా నిగృహ్ణాత్య- స్నేహపూర్వం వా వమనవిరేచనే కరోతి| తథాశోధిత ఏవ వాఽతివిదాహినోఽభిష్యందినో వా నిషేవతే| తస్య యథాస్వం వాతప్రధానాః కుపితా దోషాః పృథక్ సంసృష్టా సమస్తాః సరక్తా వా మహాస్రోతోఽనుప్రవిశ్యాఽఽవృత్యోర్ధ్వమధశ్చ మార్గ- మవశ్యం శూలముపజనయంతో గుల్మమభినిర్వర్తయంతి| యతశ్చ తస్మిన్ శూలవిద్ధ ఇవ వ్యథతే తీవ్రవేదనార్దితః కృచ్ఛ్రో- చ్ఛ్వాసః తస్మాచ్ఛూలమిత్యుచ్యతే||32||
अथ यो ज्वरातिसारादिभिर्वमनादिभिर्वा कर्मभिः कर्शितो वातलान्याहारयत्याहाराभिलाषी वा शीतमुदकं पिब- त्यन्नपानानन्तरं वा लङ्घनप्लवनव्यवाययानयानादीन् देहविक्षोणीभिणः सेवतेऽनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयत्यु- दीर्णान् वा वातादीन् निःश्वासोच्छ्वासौ वा निगृह्णात्य- स्नेहपूर्वं वा वमनविरेचने करोति| तथाशोधित एव वाऽतिविदाहिनोऽभिष्यन्दिनो वा निषेवते| तस्य यथास्वं वातप्रधानाः कुपिता दोषाः पृथक् संसृष्टा समस्ताः सरक्ता वा महास्रोतोऽनुप्रविश्याऽऽवृत्योर्ध्वमधश्च मार्ग- मवश्यं शूलमुपजनयन्तो गुल्ममभिनिर्वर्तयन्ति| यतश्च तस्मिन् शूलविद्ध इव व्यथते तीव्रवेदनार्दितः कृच्छ्रो- च्छ्वासः तस्माच्छूलमित्युच्यते||३२||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా గుల్మానాం విస్తరేణ నిదానం సంప్రాప్తిశ్చోయతే| య ఏవం కరోతి తస్య వాతప్రధానా దోషా గుల్మమభినిర్వర్తయంతి| స చ గుల్మో నామ్నా శూలమిత్యుచ్యతే| కుతః? ఆహ-యతశ్చేత్యాది|| 32||
Adhikarana gulmasAmAnyasvarUpavivaraNam (33) · Śloka 33
తత్రాతికర్శనాత్ కఫపిత్తాభ్యాం వా మార్గనిరోధాల్లబ్ధా- శ్రయో వాయురుత్ప్లుతో రౌక్ష్యాత్ కఠినీభూతః స్వాశ్రయే స్వతంత్రః పరతంత్రో వా పిత్తశ్లేష్మాశ్రయే స్పర్శోపలభ్యః పిండితత్వాదమూర్తోఽపి ముర్త్తతామివోపగతో గ్రంథిరూపేణావతిష్ఠమానో గుల్మసంజ్ఞా లభతే||33||
तत्रातिकर्शनात् कफपित्ताभ्यां वा मार्गनिरोधाल्लब्धा- श्रयो वायुरुत्प्लुतो रौक्ष्यात् कठिनीभूतः स्वाश्रये स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा पित्तश्लेष्माश्रये स्पर्शोपलभ्यः पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मुर्त्ततामिवोपगतो ग्रन्थिरूपेणावतिष्ठमानो गुल्मसंज्ञा लभते||३३||
🔊 Audio coming soon
అథ కోఽసౌ గుల్మః యమభినిర్వర్తయంతి దోషా ఇత్యాహ-తత్రాతికర్శనాదిత్యాది| ద్వౌ హి హేతూ వాతస్య, కర్శనం మార్గరోధశ్చ|| 33||
Adhikarana gulmasya sthAnAni (34) · Śloka 34
తస్య పంచ స్థానాని బస్తిర్నాభిః పార్శ్వే హృదయంచ||34||
तस्य पञ्च स्थानानि बस्तिर्नाभिः पार्श्वे हृदयञ्च||३४||
🔊 Audio coming soon
తస్య గుల్మస్య బస్త్యాదీని పంచాశ్రయాః|| 34||
Adhikarana gulmapUrvarUpANi (35) · Śloka 35
అథాస్య పూర్వరూపాణి-సదనమగ్నిశరీరయోరరుచిః సౌహిత్యాఽసహిష్ణుతాకుక్షిశూలమాధ్మానముద్గిరణం బహుశో విదగ్ధేఽన్నే ఛర్దిరాటోపో మలస్య ప్రాదుర్భావోఽప్రవృత్తిశ్చ||35||
अथास्य पूर्वरूपाणि-सदनमग्निशरीरयोररुचिः सौहित्याऽसहिष्णुताकुक्षिशूलमाध्मानमुद्गिरणं बहुशो विदग्धेऽन्ने छर्दिराटोपो मलस्य प्रादुर्भावोऽप्रवृत्तिश्च||३५||
🔊 Audio coming soon
సదనాదీని సామాన్యేన పూర్వరూపాణి| సౌహిత్యం తృప్తిః తదసహిష్ణుత్వం| ఉద్గిరణం ఛర్దనం| మలస్య పురీషస్య| ప్రాదుర్భావో బహిరప్రవృత్తిశ్చ|| 35||
Adhikarana vAtagulmalakShaNam (37) · Śloka 37
తత్ర వాతాత్ సూచ్యేవ చ శంకునేవ చ వ్యధోమన్యాశిరః- శంఖశూలజ్వరాంగమర్దప్లీహాటోపాంత్రకూజోదావర్తోచ్ఛ్వాసోప- రోధముఖశోషస్తబ్ధగాత్రతా వాయుకాలేషూపద్రవవృద్ధిర్విష- మాగ్నితా కృష్ణారుణపరుషత్వఙ్నఖాదిత్వం గుల్మస్య చలత్వా- ద్వాయోర్నియతస్థానసంస్థానోదయప్రలయాల్పమహారుజః| పిపీ- లికాపరిగత ఇవ తోదస్ఫురణబహులో విస్తారయతీవ స్వ- దేశే చర్మ కదాచిత్కదాచిత్ సంకోచయతీవ హర్షయతి రోమాణి వేదనాతిప్రవృతౌ తు సర్వస్మిన్నపి దేహే ప్రాయో బస్త్యాశ్రయశ్చ భవతి||37||
तत्र वातात् सूच्येव च शङ्कुनेव च व्यधोमन्याशिरः- शङ्खशूलज्वराङ्गमर्दप्लीहाटोपान्त्रकूजोदावर्तोच्छ्वासोप- रोधमुखशोषस्तब्धगात्रता वायुकालेषूपद्रववृद्धिर्विष- माग्निता कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखादित्वं गुल्मस्य चलत्वा- द्वायोर्नियतस्थानसंस्थानोदयप्रलयाल्पमहारुजः| पिपी- लिकापरिगत इव तोदस्फुरणबहुलो विस्तारयतीव स्व- देशे चर्म कदाचित्कदाचित् सङ्कोचयतीव हर्षयति रोमाणि वेदनातिप्रवृतौ तु सर्वस्मिन्नपि देहे प्रायो बस्त्याश्रयश्च भवति||३७||
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana pittagulmalakShaNam (38) · Śloka 38
పిత్తద్దాహో ధూమకోఽమ్లకస్తృష్ణా జ్వరః స్వేదో విడ్భేదో మూర్చ్ఛా శీతోపశయతా హరితహారిద్రత్వగాదిత్వం గుల్మశ్చాస్య తప్తాయఃపిండ ఇవ తమవకాశం దహతి దూయతే ధూమాయత ఊష్మాయతే శిథిల ఇవ వ్రణ ఇవాస్పర్శసహో నిర్లోమా ప్రాయో నాభ్యాశ్రయశ్చ||38||
पित्तद्दाहो धूमकोऽम्लकस्तृष्णा ज्वरः स्वेदो विड्भेदो मूर्च्छा शीतोपशयता हरितहारिद्रत्वगादित्वं गुल्मश्चास्य तप्तायःपिण्ड इव तमवकाशं दहति दूयते धूमायत ऊष्मायते शिथिल इव व्रण इवास्पर्शसहो निर्लोमा प्रायो नाभ्याश्रयश्च||३८||
🔊 Audio coming soon
దాహాది పిత్తాద్గుల్మే లింగం| ధూమకో ధూమాయనం| ధూమకాఽమ్లకయోర్లక్షణముక్తం (అంసంసూం - 20) దోషభేదీయే| త్వఙ్నఖాదిషు హరితహారిద్రో వర్ణః స్యాత్|| 38||
Adhikarana kaphagulmalakShaNam (39) · Śloka 39
కఫాత్స్తైమిత్యమరోచకావిపాకౌ హృదయోపలేపః శీత- జ్వరస్తృప్తిః సదనం కాసో హృల్లాసః పీనసో నిద్రాఽమ్లస్యం నఖాదిశుక్లతా| గుల్మశ్చ సుప్తస్థిరగురుకఠినోఽవ- గాఢోఽల్పరుక్ప్రాయో హృత్పార్శ్వాశ్రయశ్చ||39||
कफात्स्तैमित्यमरोचकाविपाकौ हृदयोपलेपः शीत- ज्वरस्तृप्तिः सदनं कासो हृल्लासः पीनसो निद्राऽम्लस्यं नखादिशुक्लता| गुल्मश्च सुप्तस्थिरगुरुकठिनोऽव- गाढोऽल्परुक्प्रायो हृत्पार्श्वाश्रयश्च||३९||
🔊 Audio coming soon
కఫాద్గుల్మే స్తైమిత్యాదికం లింగం| అవగాఢో ఘనః|| 39||
Adhikarana saMsargasannipAtagulme (40) · Śloka 40
సంసృష్టలింగః సంసర్గాత్| స త్రివిధః||40||
संसृष्टलिङ्गः संसर्गात्| स त्रिविधः||४०||
🔊 Audio coming soon
సంసర్గజేషు త్రిషు గుల్మేషు యథాస్వం సంసర్గలక్షణాని భవంతి|
Adhikarana nicayagulmalakShaNam (41) · Śloka 41
సర్వలింగనిచయే నిచయగుల్మః సోఽసాధ్యః||41||
सर्वलिङ्गनिचये निचयगुल्मः सोऽसाध्यः||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వలింగమిశ్రీభావే నిచయగుల్మః సోఽసాధ్యః|| 41||
Adhikarana striyA eva raktagulmasambhave hetuH (42) · Śloka 42
రక్తగుల్మస్తు గర్భకోష్ఠార్త్తవాగమనవైశేష్యాత్పారతంత్ర్యా- దవైశారద్యాదుపచారానురోధాచ్చ స్త్రియా ఏవ భవతి||42||
रक्तगुल्मस्तु गर्भकोष्ठार्त्तवागमनवैशेष्यात्पारतन्त्र्या- दवैशारद्यादुपचारानुरोधाच्च स्त्रिया एव भवति||४२||
🔊 Audio coming soon
రక్తగుల్మస్తు గర్భకోష్ఠార్త్తవాగమనాదిహేతోః స్త్రియా ఏవ భవతి, న పురుషస్య| యథోక్తవిపర్యయాదవైశారద్యాది తత్ర సాతిశయం విద్యతే| గర్భకోష్ఠే త్వార్త్తవాగమనవైశేష్యేణ| విశారదా వ్యుత్పన్నబుద్ధిః||42||
Adhikarana raktagulmanidAnAdi (43) · Śloka 43
తత్ర యదా సా ఋతుమతీ నవప్రసూతా యోనిరోగిణీ వా వాతలాన్యాఽఽసేవేత తదాఽస్యా వాయుః ప్రకుపితో యోన్యా ముఖమనుప్రవిశ్యార్త్తవముపరుణద్ధి| తదుపరుధ్యమానం మాసే మాసే కుక్షిమభినిర్వర్తయతి| గర్భలింగాని చ హృల్లాసతంద్రాంగ- సాదదౌహృదస్తన్యదర్శనాదీని| వాయుసంసర్గాత్ పునః పిత్తైక- ప్రకోపతయా చ వాతపిత్తగుల్మరూపాణి క్రమాచ్ఛూలస్తంభ- దాహాతీసారాదీని గర్భాశయే చ సుతరాం శూలం తథా యోన్యా దౌర్గంధ్యమాస్రావంచ కరోతి| గుల్మశ్చ న గర్భ ఇవాంగైః పిండిత ఏవ తు చిరేణ సశూలం స్పందతే| గుల్మ ఏవ వర్ద్ధతే న కుక్షిః||43||
तत्र यदा सा ऋतुमती नवप्रसूता योनिरोगिणी वा वातलान्याऽऽसेवेत तदाऽस्या वायुः प्रकुपितो योन्या मुखमनुप्रविश्यार्त्तवमुपरुणद्धि| तदुपरुध्यमानं मासे मासे कुक्षिमभिनिर्वर्तयति| गर्भलिङ्गानि च हृल्लासतन्द्राङ्ग- साददौहृदस्तन्यदर्शनादीनि| वायुसंसर्गात् पुनः पित्तैक- प्रकोपतया च वातपित्तगुल्मरूपाणि क्रमाच्छूलस्तम्भ- दाहातीसारादीनि गर्भाशये च सुतरां शूलं तथा योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावञ्च करोति| गुल्मश्च न गर्भ इवाङ्गैः पिण्डित एव तु चिरेण सशूलं स्पन्दते| गुल्म एव वर्द्धते न कुक्षिः||४३||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా నిదానం సంప్రాప్తిశ్చోచ్యతే| ఏవం కుపితో వాయుఃగర్భలింగం కుక్షిమభినిర్వర్తయతీతి సంబంధః| గర్భలింగాని హృల్లాసాదీని చాభినిర్వర్తయతి వాతస్య సంసర్గాత్పిత్తకోపతయా చ| తచ్ఛోణితం క్రమాద్వాతపిత్తజాని శూలాదీని కరోతి| గర్భశయే సుతరాం శూలమయోన్యాః స్రావాది చ కురుతే| అస్యాగుల్మః గర్భ ఇవాంగైర్న స్ఫురతి| పిండీభూతః శూలవాఁశ్చ చిరేణ స్పందతే| అస్యాః కుక్షిర్న వర్ద్ధతే| గుల్మస్తు వర్ద్ధత ఏవ|| 43||
Adhikarana gulmavidradhyorbhedakalakShaNam (44) · Śloka 44
స్వదోషాధిష్ఠానశ్చ సర్వో భవతి గుల్మః| తస్మాచ్చిరేణ నైవ వా పాకమేతి| భృశం దుష్టరక్తాశ్రయత్వాత్తు విద్రధిః శీఘ్రపాకో భవతీతి||44||
स्वदोषाधिष्ठानश्च सर्वो भवति गुल्मः| तस्माच्चिरेण नैव वा पाकमेति| भृशं दुष्टरक्ताश्रयत्वात्तु विद्रधिः शीघ्रपाको भवतीति||४४||
🔊 Audio coming soon
యతః సర్వో గుల్మః స్వదోషాధిష్ఠానః స్వదోషాశ్రయో భవతి తస్మాచ్చిరేణ పాకమేతి భజతే న వా పాకం భజతే| సపాకో భవత్యపాక ఏవ వా| విద్రధిరనన్యదోషారబ్ధోఽపి దుష్టరక్తాశ్రయో భవతి| అతః శీఘ్రం పచ్యతే| శీఘ్రవిదాహిత్వాదేవ చ విద్రధిరిత్యభిధీయతే| విదాహశ్చ పాకః| భృశగ్రహణం గుల్మే విద్రధ్యపేక్షయా స్వల్పరక్తకోపప్రదర్శనార్థం|| 44||
Adhikarana antargulmalakShaNam (45) · Śloka 45
భవతి చాత్ర- గుల్మేఽంతరాశ్రయే బస్తికుక్షిహృత్పార్శ్వవేదనాః| అగ్నివర్ణబలభ్రంశో వేగానాంంచాఽప్రవర్తనం||45||
भवति चात्र- गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानांञ्चाऽप्रवर्तनम्||४५||
🔊 Audio coming soon
బస్తివేదనాద్యంతరాశ్రయలింగమ|| 45||
Adhikarana bAhyagulmalakShaNam (46) · Śloka 46
అతో విపర్య్యయో బాహ్యే కోష్ఠాంగేషు తు నాఽతిరుక్| వైవర్ణ్యమవకాశస్య బహిరున్నతతాధికం||46||
अतो विपर्य्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नाऽतिरुक्| वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताधिकम्||४६||
🔊 Audio coming soon
ఏతద్విపర్య్యయాత్ కోష్ఠరుగాదిభిర్బాహ్యం విద్యాత్|| 46||
Adhikarana AnAhalakShaNam (47) · Śloka 47
సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మానముదరే భృశం| ఊర్ధ్వాధో వాతరోధేన తమానాహం ప్రచక్షతే||47||
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्| ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||४७||
🔊 Audio coming soon
సటోపమిత్యాదినాగుల్మప్రాయో భవతీత్యాఽఽనాహస్య లక్షణముచ్యతే| ఆటోపో నాభేరధో మందసంచారవాయుతా|| 47||
Adhikarana aShThIlA-pratyaShThIlayorlakShaNam (48) · Śloka 48
ఘనోఽష్ఠీలోపమో గ్రంథిరష్ఠీలోర్ధ్వం సమున్నతః| ఆనాహలింగస్తిర్య్యక్తు ప్రత్యష్ఠీలా తదాకృతిః||48||
घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः| आनाहलिङ्गस्तिर्य्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||४८||
🔊 Audio coming soon
ఘన ఇత్యాదినా గుల్మసాదృశ్యాదష్ఠీలా-ప్రత్యష్ఠీలయోర్లక్షణం||48||
Adhikarana tUnIpratUnyorlakShaNam (49-11) · Śloka 11
పక్వాశయాద్గుదోపస్థం వాయుస్తీవ్రరుజశ్చరన్| తూనీ ప్రతూనీ తు భవేత్స ఏవాతో విపర్య్యయే||49|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగ- గుల్మనిదానం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||
पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजश्चरन्| तूनी प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्य्यये||४९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- गुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
పక్వాశయాదిత్యాది తూనీ-ప్రతూన్యోః| స ఏవేతి వాయుః| అతఏవ పక్వాశయాత్ గుదోపస్థగమనాత్| వైపరీత్యేన గుదోపస్థాత్పక్వాశయం ప్రయాతీతి|| 49|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే ఏకాదశోఽధ్యాయః