5. aṅgavibhāgaḥ

Adhikarana aShTA~ggasaMgraha-shArIrasthAne-pa~jcamo~adhyAyaH athA~ggavibhAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോऽങ്ഗവിഭാഗം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

സമ്പ്രസൂതേ ഗര്ഭേऽങ്ഗാസ്ഥിസിരാമര്മപരിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ| തത്രാശ്രയത്വാദങ്ഗവിഭാഗഃ പ്രഥമമുച്യതേ കാരണോപചാരാദധ്യായസ്യ നാമ|| ൧||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

സകലമപി ശരീരമങ്ഗമിത്യുച്യതേ| തത്ര പുനഃ ഷഡങ്ഗമ്| ശിരേऽന്തരാധിര്ദ്വൌ ബാഹൂ സക്ഥിനീ ച| നേത്രനാഭിപാണിപാദാ ദീനി ത്വസ്യ പ്രത്യങ്ഗാനി||൨||

അങ്ഗം ശരീരമ്| തസ്യ ഷട് ശിരഃപ്രഭൃതീന്യങ്ഗാന്യവയവാഃ| അന്തരാധിഃ ആജത്രോരാകടേഃ| പ്രത്യങ്ഗമവയവസ്യാപ്യവയവഃ| നേത്രകര്ണാദീനി ശിരസഃ| നാഭിഹൃദയാദീന്യന്തരാധേഃ| പ്രാണിസ്കന്ധാദീനി ബാഹ്വോഃ| പാദജങ്ഘാദീനി സക്ഥ്നോഃ|| ൨||

Adhikarana mahAbhUtebhyo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

മഹാഗുണമയേഭ്യശ്ച ഖപവനതേജോജലഭൂമ്യാഖ്യേഭ്യോ മഹാ ഭൂതേഭ്യശ്ചേതനാധിഷ്ഠിതേഭ്യോऽഭിനിര്വൃത്തിരങ്ഗസ്യ||൩||

തസ്യ ചാങ്ഗസ്യ ഖാദിഭ്യോ മഹാഭൂതേഭ്യോऽഭിനിര്വൃത്തിഃ| കിമ്ഭൂതേഭ്യശ്ചേതനേനാത്മനാऽധിഷ്ഠിതേഭ്യഃ| താനി ച കിമ്ഭൂതാനി? മഹാഗുണമയാനി| സത്ത്വാദയ ഏവ ഭൂതഭാവേന പരിണതാ ആത്മാധിഷ്ഠിതാശ്ച|| ൩||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

ഭൂതാനാമേവ ച ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടവിവിധകര്മവശാദനേകരൂപാത് സന്നി വേശഷദാകൃതിപ്രമാണസ്നേഹദീപ്തിസ്വരാദീനാം സാരുപ്യമസാ രൂപ്യം വാ സൂക്ഷ്മസ്ഥൂലതാരതമ്യഭേദഭിന്നമതിബഹുപ്രകാരം നിഷ്പ ദ്യതേ||൪||

തത്ര ശരീരേ തഥാ തേഷാമേവ മഹാഭൂതാനാം സന്നിവേശവിശേഷാത് പ്രകൃതിപ്രമാണാദീനാം സാദ്രുശ്യമസാദൃശ്യം ച ബഹുപ്രകാരം നിഷ്പദ്യതേ| കിമ്ഭൂതാത് സന്നിവേശവിശേഷാത് ? ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടനാനാവിധകര്മവശേനാനേകരൂപാത്| ദൃഷ്ടം കര്മ മാതൃപിതൃഭ്യാം സ്നേഹകൃതമാഹാരാദി| അദൃഷ്ടമന്യജന്മകൃതമ്| ശരീരാണാം കിമ്ഭൂതം സാരൂപ്യമസാരൂപ്യഞ്ചാഹ-സൂക്ഷ്മാദിതാരതമ്യഭേദഭിന്നമത ഏവ ച ബഹുപ്രകാരമ്|| ൪||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

തത്ര സത്ത്ബഹുലമാകശമ്||൫||

തത്രേത്യാദിനാ പ്രത്യേകമപി മഹാഭൂതസ്യ ത്രിഗുണത്വേ വിശേഷകഥനമ്|

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

രജോബഹുലോ വായുഃ|൧|

Adhikarana agnilakShaNam (1) · Śloka 1

ഉഭയബഹുലോऽഗ്നിഃ|൧|

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

സത്ത്വതമോബഹുലമമ്ബു|൧|

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

തമോബഹുലാ ഭൂഃ||൧||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

തേഷാമപ്രതിഘാതശ്ചലത്വമൌഷ്ണ്യം ദ്രവതാ കാഠിന്യമിതി ക്രമാ ല്ലിങ്ഗാനി||൬||

തേഷാം മഹാഭൂതാനാം പഞ്ചാനാം സദ്ഭാവേ അപ്രതിഘാതാദിക്രമേണ ലിങ്ഗമ്|

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

വിശേഷതശ്ച ശ്രോത്രാദിഷ്വിന്ദ്രിയേഷ്വവസ്ഥാനമ്||൭||

തേഷാം ച മഹാഭൂതാനാം ശബ്ദാദിഭിര്ഗുണൈഃ ക്രമേണൈവ ഏകൈകപ്രവൃദ്ധൈരന്വയഃ| തേന ശബ്ദഗുണമാകാശമ്| ശബ്ദസ്പര്ശഗുണഃ പവനഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരുപഗുണം തേജഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗുണം ജലമ്| ശബ്ദാദിപഞ്ചഗുണാ പൃഥിവീ|| ൭||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധൈരേകൈകപ്രവൃദ്ധൈരന്വയഃ||൮||

തേഷാം ച മഹാഭൂതാനാം ശബ്ദാദിഭിര്ഗുണൈഃ ക്രമേണൈവ ഏകൈകപ്രവൃദ്ധൈരന്വയഃ| തേന ശബ്ദഗുണമാകാശമ്| ശബ്ദസ്പര്ശഗുണഃ പവനഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരൂപഗുണം തേജഃ| ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗുണം ജലമ്| ശബ്ദാദിപഞ്ചഗുണാ പൃഥിവീ|| ൮||

Adhikarana AkAshajA bhAvAH (9) · Śloka 9

തത്രാऽऽകാശജാനി ശ്രോത്രം ശബ്ദഃ സര്വസ്ത്രോതാംസി വിവി ക്തതാ||൯||

തത്ര ശരീര ആകാശജാനി ശ്രോത്രാദീനി| ശ്രോത്രമിന്ദ്രിയമ്| തഥാ ശബ്ദഃ| ആകാശഭാവാച്ഛബ്ദഭാവഃ| വിവിക്തതാ ശാരീരാണാം ഭാവാനാം വിഭാഗഃ|| ൯||

Adhikarana vAyavIyA bhAvAH (10) · Śloka 10

വായവീയാനി സ്പര്ശനം സ്പര്ശഃ പ്രശ്വാസോച്ഛ്വാസാദിപരി സ്പന്ദനാനി ലാഘവം ച||൧൦||

വായവീയാനി സ്പര്ശനാദീനി| സ്പര്ശനമിന്ദ്രിയമ്| സ്പര്ശോऽന്യസ്പര്ശനവിഷയഃ| ഏവം രൂപാദീനാമപി വാച്യമ്|| ൧൦||

Adhikarana AgneyA bhAvAH (11) · Śloka 11

ആഗ്നേയാനി ദര്ശനം രൂപം പിത്തമൂഷ്മാ പക്തിഃ സന്താപോ മേധാ വര്ണോ ഭാസ്തേജഃ ശൌര്യ്യഞ്ച||൧൧||

ആഗ്നേയാനി ദര്ശനാദീനി| ദര്ശനം ചക്ഷുരിന്ദ്രിയമ്| പിത്തം ദോഷഃ| ഉഷ്മാ അഗ്നിഃ| പക്തിസ്തത്ക്രിയാ| ഭാ കാന്തിഃ| തേജഃ പ്രസിദ്ധമ്||൧൧||

Adhikarana AmbhasA bhAvAH (12) · Śloka 12

ആമ്ഭസാനി രസനം രസഃ സ്വേദക്ലേദവസാऽസൃകശുക്ര മൂത്രാദിദ്രവസമൂഹഃ ശൈത്യം സ്നേഹശ്ച||൧൨||

ആമ്ഭസാനി ദേഹേ രസനാദയഃ| ഏകോ രസശബ്ദോ രസവിഷയത്വജ്ഞാപനാര്ഥഃ| ദ്വിതീയോ ധാതുവിശേഷഗ്രഹണാര്ഥഃ|| ൧൨||

Adhikarana pArthIvA bhAvAH (13) · Śloka 13

പാര്ഥീവാനി ഘ്രാണം ഗന്ധഃ കേശനഖാസ്ഥ്യാദിമൂര്തസമൂഹോ ധൈര്യ്യ- സ്ഥൈര്യ്യഞ്ച||൧൩||

പാര്ഥിവാനി ഘ്രാണാദീനി| ഇതി ദേഹേ പഞ്ചമഹാഭൂതകാര്യേ ചേതനശ്ചാപ്യായാത്യവഹിതമനസാപി പരീക്ഷ്യമാണോ ന കിഞ്ചില്ലഭ്യതേ|| ൧൩||

Adhikarana mAtRujAH bhAvAH (14) · Śloka 14

തേശു മാതൃജാനി മൃദൂനി ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോമജ്ജനാഭിഹൃദയാമാ ശയഗര്ഭാശയയകൃത്പ്ലീഹാക്ലോമാന്ത്രഗുദാദീനി||൧൪||

മാതൃജാനീതി തേഷു ച മഹാഭൂതകാര്യേഷു മധ്യേ കിഞ്ചിദ്ഗര്ഭസ്യ മാതൃജമ്| കിഞ്ചിത് പിതൃജമ്| കിഞ്ചിച്ചേതനജമ്| ചേതന ആത്മാ| തതഃ സംക്രാന്തമിത്യര്ഥഃ| ത്വഗാദീന്യന്യാനി മൃദൂനി ഗര്ഭസ്യ മാതൃജാനി വിദ്യാത്| ഗര്ഭാശയഃ സ്ത്രീഗര്ഭസ്യൈവ|| ൧൪||

Adhikarana pitRujAH bhAvAH (15) · Śloka 15

പിതൃജാനി സ്ഥിരാണി കേശനഖാസ്ഥിശുക്രസിരാസ്നായ്വാ ദീനി||൧൫||

കേശാദീന്യന്യാനി ച സ്ഥിരാണി പിതൃജാനി|| ൧൫||

Adhikarana AtmajAH bhAvAH (16) · Śloka 16

ആത്മജാനി നാനായോനിഷൂത്പിത്തിര്മനശ്ചേതനേന്ദ്രിയാണി പ്രാണാ പാനൌ ധാരണമാകൃതിസ്വരവര്ണവിശേഷാഃ കാമക്രോധലോഭ ഭയഹര്ഷധര്മശീലതാസ്മൃതിബുദ്ധീച്ഛാദ്വേഷപ്രയത്നാഹങ്കാര സുഖദുഃഖായുരാത്മജ്ഞാനാനി ച||൧൬||

ആത്മജാനി പുനര്നാനാവിധയോന്യുത്പത്യാദീനി| ആത്മനാ ഹ്യവദാതാനവദാതകര്മകാരണഭൂതേന യോനിഷു മൃഗസരീസൃപാദിഷൂത്പദ്യതേ; അതഃ സംസ്കാരേണ നിഃശ്രേയസായ| തഥാ മനഃ ആത്മജമ്| തദ്ധി ന കുതശ്ചിദാഗച്ഛത്യാത്മനാ നിത്യസമ്ബന്ധിത്വാത്| ഇന്ദ്രിയാണി ത്വാത്മകൃതാന്യേവ| ചേതനേന്ദ്രിയാണി പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ശ്രോത്രാദീനി| പ്രാണാപാനൌ ചാത്മജൌ| താഭ്യാമേവ ഹ്യാത്മകാരണാഭ്യാം ജീവ്യതേ| സാധാരണമവയവാനാം ധാരണമുത്സാഹേന ദേഹാവഷ്ടമ്ഭഃ| ആകൃത്യാദീനാം നാനാവിധാ വിശേഷാഃ ആകൃതിഃ സംസ്ഥാനമ്| തസ്യാം ഹി ഭൂതാനി സമവായികാരണമ്| ആത്മാ ത്വസമവായികാരണമ്| കാമാദയഃ സര്വ ഏവ വിജ്ഞാനധര്മാ ആത്മഭവാഃ| തഥാ സുഖാദയോऽപ്യാത്മനഃ കര്മഫലത്വാത്|| ൧൬||

Adhikarana sAtmyajA bhAvAH (17) · Śloka 17

സാത്മ്യജാന്യായുരാരോഗ്യമനാലാസ്യലോലുപത്വമിന്ദ്രിയപ്രസാ ദസ്വരവര്ണൌജഃ സമ്പത്പ്രശസ്തതാ പ്രഹര്ഷഭൂയസ്ത്വം മേധാബലം ച||൧൭||

സാത്മ്യജാനി യാനി ദേഹിനോ ഗര്ഭാത് പ്രഭൃതി സാത്മ്യസേവിന ഏവ ഭവന്തി| സ്വരാദീനാം സമ്പത്പരിപൂര്ണത്വമ്| പ്രശസ്തതാ പ്രശസ്യത്വമ്|| ൧൭||

Adhikarana rasajA bhAvAH (18) · Śloka 18

രസജാനി കൃത്സ്നസ്യ ദേഹസ്യ സമ്ഭവോ വൃത്തിര്വൃദ്ധിസ്തൃപ്തി- രലൌല്യം പുഷ്ടിരുത്സാഹശ്ച||൧൮||

രസജാനി യാനി രസേഭ്യഃ പരിണതേഭ്യഃ സമ്പദ്യന്തേ| ദേഹസ്യ സമ്ഭവോ മാതൃജഠരേ| വൃത്തിര്വൃദ്ധിസ്തത്രൈവ| ജാതസ്യ ച|| ൧൮||

Adhikarana shuddhasattvajA bhAvAH (19) · Śloka 19

ശുദ്ധസത്ത്വജാനി ശൌചമാസ്തികത്വം, കൃതജ്ഞതാ, ദാക്ഷിണ്യം, വ്യവസായഃ, ശൌര്യ്യം, ഗാമ്ഭിര്യം ബുദ്ധിര്മേധാ, സ്മൃതിഃ ശുക്ല വര്ത്മരുചിര്ഭക്തിരഭിഷങ്ഗാഭാവസ്തമോഗുണോ വിപര്യയശ്ച||൧൯||

ശുദ്ധസത്ത്വജാനി യാനി ച വസ്തൂനി രജസ്തമോഭ്യാമനപഹതേന ശുദ്ധേന സത്ത്വേന ഭവന്തി| അസ്തി പരലോക ഇതി വിജ്ഞാനം യസ്യാऽസാവാസ്തികസ്തസ്യ ഭാവഃ ആസ്തികത്വമ്| ബുദ്ധിര്ഗ്രഹണശക്തിഃ| മേധാ പ്രജ്ഞാ| ഭക്തിര്ദേവതാദി വിഷയേ| അഭിഷങ്ഗഃ സമ്പരിത്യാഗാശക്തതാ തസ്യാऽഭാവഃ ക്രോധാദ്യനഭിഭവ ഇതി യാവത്| തമോഗുണാനാം വക്ഷ്യമാണാനാമജ്ഞാനവിഷാദാദീനാം വൈപരീത്യമിതി സത്ത്വജാനി|| ൧൯||

Adhikarana rAjasA bhAvAH (20) · Śloka 20

രാജസാനി ദുരുപചാരതാऽനാര്യം ശൌര്യ്യം മാത്സര്യമമിത ഭാഷിത്വമഹങ്കാരോ ലോലുപത്വം ദമ്ഭോ മാനഃ ക്രോധോ ഹര്ഷഃ കാമശ്ച||൨൦||

രാജസാനി താമസാനി ച രജസ്തമോഭ്യാമുപഹതേന സത്ത്വേനൈവ ഭവന്തി| ദുരുപചാരഃ യസ്യ പരിചാരകാദിഭിര്ദുഃഖേന ചിത്തം ഗ്രഹീതും പാര്യ്യതേ തസ്യ ഭാവഃ| അനാര്യം ശൌര്യം വിഷയകാലാദിനാ അനുചിതമ്| ഉചിതം ശൌര്യ്യം സാത്ത്വികത്വമേവ| ലോലുപോ വിഷയകൌതുകീ തസ്യ ഭാവഃ||൨൦||

Adhikarana tAmasA bhAvAH (21) · Śloka 21

താമസാന്യജ്ഞാനം വിഷാദഃ പ്രമാദോ നിദ്രാऽऽലസ്യം ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ ശോകോ മാത്സര്യം വിപ്രതിപത്തിഃ പരാതിസന്ധാനം സത്ത്വഗുണ- വൈപരീത്യം ച||൨൧||

അജ്ഞാനാദീനി താമസാനി| അജ്ഞാനം മിഥ്യാജ്ഞാനമ്| വിപ്രതിപത്തിര്വിരോധോऽന്യേന| പരാതിസന്ധാനം പരപക്ഷപ്രതിബന്ധഃ| സത്ത്വജാനാം ശൌചാസ്തികത്വാദീനാം വൈപരീത്യമ്|| ൨൧||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya bhUtAtmakatAbhisandhishca (22) · Śloka 22

തത്ര സത്ത്വം മനസ്തസ്യോപപ്ലവോ രജസ്തമശ്ച ഇത്യേവമ്ഭൂതാത്മകം ദേഹമാഹുഃ||൨൨||

സത്ത്വം കിമുച്യത ഇത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| സത്ത്വം മനഃ ഇതി പര്യ്യായൌ| തസ്യ സത്ത്വസ്യ രജസ്തമശ്ചോപപ്ലവൌ| ഇത്യനേന പ്രകാരേണ പൃഥിവ്യാദിവികാരസമുദായാത്മകം ദേഹമാഹുരാചാര്യ്യാഃ| തേനൈതത് സ്ഥിതമസ്മിന് ദര്ശനേ-ആത്മാ നിത്യഃ അവികാരഃ ന ജായതേ ന ച വിനശ്യതി| സത്ത്വാദിസംയോഗാത്തു ജാതാദിവ്യപദേശം ലഭതേ| സംയോഗശ്ച തസ്യാവിദ്യാസ്വഭാവകൃതഃ| അവിദ്യാക്ഷയാധ്യവലീനേ സംയോഗേ ശുദ്ധഃ സന് മുക്ത ഇത്യുച്യതേ| ഏകേന ഹ്യന്വയിനാ കര്ത്രാ വിനാ ബാലത്വാദീനാം സ്മൃത്യാദിനാ ഫലാഭിസന്ധാനേന കാര്യ്യാऽപ്രവൃത്തേര്ദേഹാദികാര്യ്യസ്യ ച സമ്ഭവഃ| സ ച സ്വതന്ത്രോऽപ്യാത്മനൈവ തത്കര്മ കരോതി| യസ്യ ബന്ധോ വാ മോക്ഷോ വാ ഫലമശ്നുതേ, തസ്യ ച സ്വകര്മണ ഏവ കരണാത് കാരണാത് സംയോഗസ്തദ്വിനാശൌ ബന്ധമോക്ഷൌ| ന ഹ്യാത്മനാ കര്ത്രാ വിനാ ശരീരസ്യ സമ്ഭവഃ| തഥാ ച ഭഗവാന് ചരകഃ:- മൃദ്ദണ്ഡചക്രൈശ്ച കൃതം കുമ്ഭകാരാദൃതേ ഘടമ്| കൃതം മൃത്തൃണകാഷ്ഠൈശ്ച ഗൃഹകാരാദ്വിനാ ഗൃഹമ്| യോ വദേത്സ വദേദ്ദേഹം സമ്ഭൂയകരണൈഃ കൃതമ്| ഇതി| തസ്മാദാത്മാ ചേതനഃ കാരണം നിത്യഃ| അചേതനാനി തു മഹാഭൂതാനി അനിത്യാനി പ്രതിക്ഷണപ്രധ്വംസീനി| തേഷാം ഹി നിത്യത്വേ ഭാവാനാം വൃദ്ധ്യാദ്യസമ്ഭവഃ| ന ഹി തദേകം വസ്തു തഥാ ചാന്യഥാ ച ഭവിതുമര്ഹതി| ദൃശ്യതേ ച| തസ്മാദനിത്യാനി ഭൂതാനി| തദധിഷ്ഠിതാനി പുരുഷാഖ്യാം ലഭന്തേ| ഏവമാത്മനോऽനാദിഃ സംയോഗഃ പുരുഷസംയോഗിഭിരന്യോന്യസാപേക്ഷൈര്ഭവതി| തസ്മാത് സ്ഥിതമേവമ്ഭൂതാത്മകം ദേഹമാഹുരിതി||൨൨||

Adhikarana dehasya pravibhAgaH (23) · Śloka 23

തസ്യ പുനഃ പ്രവിഭാഗഃ-ത്വചഃ കലാ ദോഷാ ധാതവോ മലാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി തദധിഷ്ഠിതാനി കര്മേന്ദ്രിയാണ്യതീ ന്ദ്രിയമാശയാഃ പ്രാണായതനാനി കണ്ഡരാജാലാനി കൂര്ചാര ജ്ജ്വസ്സീവന്യോऽസ്ഥിസങ്ഘാതാഃ സീമന്താ അസ്ഥീന്യസ്ഥി സന്ധയഃ സ്നായൂനി പേശ്യഃ സിരാ ധമന്യഃ സ്രോതാംസ്യൂഷ്മാണോ മര്മണി കേശശ്മശ്രുലോമാനി പ്രകൃതിവികൃതിഭേദാശ്ച||൨൩||

സ ച ദേഹസ്ത്വഗാദിഭിരപോദ്ധാരേണ പ്രവിഭജ്യതേ| സുബോധമ്|| ൨൩||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gkhyA ca (24) · Śloka 24

തത്രാऽസൃജഃ പച്യമാനസ്യ ക്ഷീരസ്യേവ സന്താനികാഃ ഷട് ത്വചോ ഭവന്തി||൨൪||

തത്ര ദേഹേ ഷട് ത്വചോ രക്താത് സ്വോഷ്മണാ പച്യമാനാത്ക്ഷീരജാലികാവത് ഭവന്തി| താസ്തു കദലീദലവദന്തരേ ക്രമേണ വര്തന്തേ| താസാം ത്വചാം പ്രസാദാദ്രക്തസ്യ പ്രസാദഃ| ത്വചോ ഹി രക്തസ്യ പ്രസന്നതാം ജനയന്തി| ഘനീഭാവസ്യാല്പീഭാവാപാദനാച്ച|| ൨൪||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (1) · Śloka 1

ത്വക്പ്രസാദാദ്രക്തസ്യ പ്രസാദഃ||൧||

Adhikarana udakadharA tvak (25) · Śloka 25

താസാമുദകധരാ ചാദ്യാ||൨൫||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

ദ്വിതീയാऽസൃഗ്ധരാ||൨൬||

ദ്വിതീയയാ രുദ്ധന്ത്വസ്രമ്| തേന രക്തം ന ബഹിഃ സ്യന്ദതേ| സാऽസൃഗ്ധരാ നാമ ഇത്യാദി സുബോധമ്|| ൨൬||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

തൃതീയാ സിധ്മകിലാസാധിഷ്ഠാനാ||൨൭||

യദാശ്രിത്യ യസ്യ ഭാവസ്തസ്യ തദധിഷ്ഠാനമ്| സിധ്മ കുഷ്ഠവിശേഷഃ| കിലാസം ശ്വിത്രമ്|| ൨൭||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (1) · Śloka 1

പഞ്ചമീ പുനരലജീവിദ്രധ്യധിഷ്ഠാനാ||൧||

Adhikarana prANadharA tvak (28) · Śloka 28

ഷഷ്ഠീ തു പ്രാണധര| യസ്യാം ഛിന്നായാം താമ്യത്യന്ധമിവ ച തമഃ പ്രവിശതി യാം ചാധിഷ്ഠായാരൂംഷി ജായന്തേ| പര്വസു കൃഷ്ണരക്താനി സ്ഥൂലമൂലാനി ദുശ്ചികിത്സ്യതമാനി||൨൮||

ഷഷ്ഠീ സര്വസാമന്തര്മാംസലഗ്നാ| സാ പ്രാണാനന്തരവരുദ്ധ്യാऽവതത്യാവതിഷ്ഠതി| തദധിഷ്ഠാനാനി ഹി വിശേഷേണ കൃഷ്ണരക്താന്യരൂംഷി||൨൮||

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (1) · Śloka 1

അന്യേ സപ്ത ത്വചോ വദന്തി||൧||

Adhikarana BAsinI tvak (29) · Śloka 29

തത്ര പ്രഥമാ ഭാസിനീ നാമ യാ വര്ണാനാമവഭാസിനീ ഖാദീനാം ച പഞ്ചാനാം ഛായാനാം സാ വ്രീഹേരഷ്ടാദശഭാഗപ്രമാണാ||൨൯||

അന്യേ ത്വാചാര്യ്യാ ഭാസിന്യാദിഭേദേന സപ്തസംജ്ഞാസ്ത്വചോ വദന്തി| സുബോധമ്| പഞ്ച ഛായാ വക്ഷ്യമാണാഃ|| ൨൯||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

ദ്വിതീയാ ലോഹിനീ നാമ ഷോഡശഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

തൃതീയാ ശ്വേതാ നാമ ദ്വാദശഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

ചതുര്ഥീ താമ്രാ നാമാऽഷ്ടഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

പഞ്ചമീ വേദിനീ നാമ പാഞ്ചഭാഗപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

ഷഷ്ഠീ രോഹിണീ നാമ വ്രീഹിപ്രമാണാ|൧|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

സപ്തമീ മാംസധരാ നാമ വ്രീഹിദ്വയപ്രമാണാ||൧||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

യസ്തു ധാത്വാശയാന്തരേഷു ക്ലേദോऽവതിഷ്ഠതേ സ യഥാ സ്വ മൂഷ്മഭിര്വിപക്വഃ സ്നായുശ്ലേഷ്മജരായുച്ഛന്നഃ കാഷ്ഠ ഇവ സാരോ ധാതുസാരശേഷോ രസശേഷോല്പത്വാത് കലാസംജ്ഞഃ||൩൦||

ഉക്താസ്ത്വചഃ കലാ ഉച്യന്തേ-യസ്ത്വിത്യാദി| ധാതൂനാം രക്താദീനാമാശയാ യാനി സ്രോതാംസി തേശാം ദ്വയോര്ധാത്വാശയയോര്മധ്യേ യഃ ക്ലേദഃ സ സ്വേന-സ്വേന ധാതൂഷ്മണാ പക്വഃ ശ്ലേഷ്മാദിഛന്നഃ സന് കലാഖ്യാ ലഭതേ| കാഷ്ഠസാരവത് യഥാ കാഷ്ഠേऽന്തഃസാരോ വിഭജ്യതേ, തഥാ ശരീരേ കലാഃ| താശ്ച സ്വസ്ഥാനമജഹത്യഃ ശരീരം വ്യാപ്നുവന്തി| സ തു ക്ലേദോ ധാതുസാരശേഷോ ന പൂര്വധാതുതാം നാപ്യുത്തരധാതുതാം പ്രാപ്നോത്യതഃ സ്വല്പത്വാത് കലാസംജ്ഞഃ, ആസാം തു ക്രമോ ധാതുക്രമസമ്ഭവവിശേഷാത്| വിശിഷ്ടകാര്യതാ തു സ്വഭാവാത്|| ൩൦||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

താ ധാത്വാശയന്തരമര്യാദാഃ സപ്ത കലാഃ||൧||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

താസാം പ്രഥമാ മാംസധരാ നാമ| യസ്യാം മാംസേ സിരാസ്നായു ധമനീസ്രോതസാം ഭൂമാവിവ പങ്കോദകേന ബിസമൃണാലാനാം പ്രതാ നാനി ഭവന്തി||൩൧||

തഥാഹി-പ്രഥമാ രസവിശേഷജാऽപി മാംസധര| യസ്യാം ഭൂമ്യാമിവാധിഷ്ഠായ മാംസേ കര്ദമസദൃശേ സിരാദീനാം പ്രതാനാനി മൃണാലപ്രഖ്യാനി ഭവന്തി|| ൩൧||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

ദ്വിതീയാ രക്തധര നാമ മാംസസ്യാഭ്യന്തരതസ്തസ്യാം ശോണിതം വിശേഷതശ്ച സിരാപ്ലീഹയകൃത്സു ഭവതി| മാംസാച്ച ക്ഷതാത് ക്ഷതജം വൃക്ഷാദിവ ക്ഷീരിണഃ ക്ഷീരം പ്രവര്ത്തതേ||൩൨||

ദ്വിതീയായാം ശോണിതം ഭവതി| വിശേഷതോ യകൃദാദിഷ്വേവ തസ്യാം കലായാം ശോണിതം ഭവതി പ്രഭാവാച്ച മാംസാത് ക്ഷതാത് ബഹിഃ ശോണിതം പ്രവര്ത്തതേ| ന ഹി തയാ വിനാ മാംസേ രക്തം ഭവതി| ദൃഷ്ടാന്തഃ സ്ഫുടപ്രതിപത്ത്യര്ഥഃ|| ൩൨||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 33

തൃതീയാ മേദോധരാ നാമ| മേദോ ഹി തസ്യാമുദരേऽണ്വസ്ഥിഷു ച സരക്തം ഭവതി| തദേവ ച ശിരസി കപാലപ്രതിച്ഛന്നം മസ്തിഷ്കാഖ്യം മസ്തുലുങ്ഗാഖ്യം ച സ്ഥൂലാസ്ഥിഷു ച മജ്ജാ||൩൩||

തൃതീയായാം മേദഃകര്തൃ സരക്തം ഭവത്യുദരേऽണ്വസ്ഥിഷു| താമേവാ ऽऽശ്രിത്യ മേദോ മസ്തുലുങ്ഗത്വം യാതി മജ്ജത്വം ച യാതി|| ൩൩||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

ചതുര്ഥീ ശ്ലേഷ്മധരാ നാമ| തത്സ്ഥേന ഹി ശ്ലേഷ്മണാ ശ്ലേഷിതാഃ സര്വസന്ധയോ ദൃഢാ ഭവന്തി സോപാങ്ഗാ സാഭ്യങ്ഗാ||൩൪||

സുബോധമ്| അക്ഷാശ്ചക്രനാഭയഃ| സോപാങ്ഗഃ സാഭ്യങ്ഗാഃ|| ൩൪||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

പഞ്ചമീ പുരീഷധരാ നാമ| സാ ഹ്യന്ത്രാമപക്വാശയാശ്രിതാ കോഷ്ഠാന്തരുണ്ഡുകസ്ഥം മലം വിഭജതി||൩൫||

ഉണ്ഡുകം പുരീഷാധാരഃ|| ൩൫||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

ഷഷ്ഠീ പിത്തധര നാമ പക്വാമാശമധ്യസ്ഥാ| സാ ഹ്യന്ത രഗ്നേരധിഷ്ഠാനതയാऽऽമാശയാത് പക്വാശയോന്മുഖമന്നം ബലേന വിധാര്യ പിത്തതേജസ ശോഷയതി പചതി പക്വഞ്ച വിമുഞ്ചതി| ദോഷാധിഷ്ഠിതാ തു ദൌര്ബല്യാദാമമേവാതതോऽസാവന്നസ്യ ഗ്രഹ ണാത് പുനര്ഗ്രഹണീസംജ്ഞാ| ബലം ച തസ്യാഃ പിത്തമേവാഗ്ന്യഭി ധാനമതഃ സാऽഗ്നിസ്തബ്ധോപബൃംഹിതൈകയോഗക്ഷേമാ ശരീരം വര്ത യതി||൩൬||

ഷഷ്ഠീ പക്വാമാശയയോര്മധ്യേ സ്ഥിതാ ആമാശയാത് പക്വാശയോന്മുഖമന്നം ബലേന വിധാര്യ്യ പചതി| പിത്തതേജസാ കരണഭൂതേന| സൈവ വാതാദിദോഷാധിഷ്ഠാനേന ദൌര്ബല്യാദാമമേവ വിമുഞ്ചതി യദേവാഗ്നേര്ധാരണം തദേവ തസ്യാ ഉപസ്തമ്ഭനമ്| യദേവാഗ്നേരുപബൃംഹണം തദേവാസ്യാ ഉപബൃഃഹണമിത്യേകയോഗക്ഷേമാ|| ൩൬||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

സപ്തമീ ശുക്രധരാ നാമ ദ്വ്യങ്ഗുലേ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ ബസ്തി- ദ്വാരസ്യാധോ മൂത്രമാര്ഗമാശ്രിതാ സകലശരീരവ്യാപിനീ ശുക്രം പ്രവര്തയതി||൩൭||

സപ്തമീ ബസ്തിദ്വാരസ്യ ദ്വ്യങ്ഗുലമതിക്രമ്യ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ മൂത്രമാര്ഗമാശ്രിത്യ വര്ത്തതേ|| ൩൭||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

ദോഷാ ധാതവോ മലാശ്ച പ്രാഗുദിതാഃ||൩൮||

ദോഷാദയഃ പ്രാക് സൂത്രസ്ഥാന ഉക്താഃ|| ൩൮||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി-ശ്രോത്രം സ്പര്ശനം ദര്ശനം രസനം ഘ്രാണഞ്ച||൩൯||

ശ്രോത്രാദീനി പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി|| ൩൯||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 40

തേഷാം സഭാഗതയാ ക്രമാദ്വിഷയഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ||൪൦||

തേഷാമിന്ദ്രിയാണാം സഭാഗതയാ ഇന്ദ്രിയസ്യ വിശേഷേണൈകഭൂതാധിക്യകാരണത്വേന സാദൃശ്യാത്| യഥാ ചക്ഷുസ്തൈജസം തൈജസമേവ രൂപം ഗൃഹ്ണാതി| ശ്രോത്രം നാഭസം ശബ്ദോऽപി നാഭസഃ|| ൪൦||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി-കര്ണൌ ത്വഗക്ഷിണീ ജിഹ്വാ നാസികേ ച||൪൧||

ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി ശരീരാവയവാഃ|| ൪൧||

Adhikarana karmedriyANi teShAM kAryAni ca (42) · Śloka 42

പഞ്ച കര്മേദ്രിയാണി വാക്പായൂപസ്ഥപാണിപാദസംജ്ഞകാനി||൪൨||

കര്മേന്ദ്രിയാണി പഞ്ച-വാഗേകം, ദ്വിതീയം ഗുദം, തൃതീയം മേഢ്രമ്, ചതുര്ഥം പാണീ, പഞ്ചമം പാദൌ|| ൪൨||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

താന്യപി ച വചനോത്സര്ഗഹര്ഷാദാനഗമനാര്ഥാനി||൪൩||

വാഗാദീനാം ക്രമേണ വചനാദി കര്മ| ഹര്ഷഗ്രഹണമുപലക്ഷണമ്| തഥാ ചോപസ്ഥം യഥാ ഹര്ഷാര്ഥം തഥാ മൂത്രോത്സര്ഗാര്ഥമപി| ഹര്ഷശബ്ദേന ശുക്രം ലക്ഷ്യതേ|| ൪൩||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

അതീന്ദ്രിയന്തു മനഃ സര്വാര്ഥൈരന്വയാത് തദ്യോഗേന പഞ്ചേന്ദ്രിയാ ണാമര്ഥപ്രവൃത്തേഃ| ബുദ്ധികര്മേന്ദ്രിയോഭയാത്മകത്വാച്ച||൪൪||

അതീന്ദ്രിയത്വമതിക്രാന്തേന്ദ്രിയസ്വരൂപത്വമ്| ഹേതുത്രയേണാതീന്ദ്രിയത്വേ ഉപപത്തിഃ| സര്വാര്ഥൈഃ സര്വൈര്വിഷയൈരനുഗതം മനഃ ന തഥേന്ദ്രിയമ്| ഇന്ദ്രിയാണി വിശേഷഗ്രഹണാര്ഥമിതി തദപേക്ഷന്തേ, ന ത്വിന്ദ്രിയാന്തരമ്| തഥാ തദുഭയാത്മകം തച്ഛക്ത്യന്വയാത്| തഥാ ച യഥാ മനഃ പശ്യതി തഥാ ക്രിയാഃ പ്രവര്ത്തന്തേ|| ൪൪||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

സപ്താശയാഃ ക്രമാദസൃക്കഫാമപിത്തപക്വവായുമൂത്രാധാരാഃ| സ്ത്രീണാം പിത്തപക്വാശയയോര്മധ്യേ ഗര്ഭാശയോऽഷ്ടമഃ||൪൫||

അസൃഗാദ്യാശയാഃ കണ്ഠാദയഃ ക്രമേണ മഹാസ്രോതസി വര്ത്തന്തേ സപ്ത| അഷ്ടമഃ സ്ത്രീണാമേവ| സ ച പിത്താശയപക്വാശയയോര്മധ്യേ ഭവതി|| ൪൫||

Adhikarana AshayoShvantarbhUtA avayavAH (46) · Śloka 46

തേഷു സപ്തസു പ്രതിബദ്ധാനി കോഷ്ഠാങ്ഗാനി ഹൃദയകൃത്പ്ലീഹഫുപ്ഫു സോണ്ഡുകവൃക്കാന്ത്രാദീനി||൪൬||

തേഷു ചാശയേഷു പ്രതിബദ്ധാനി ഹൃദയാദീനി കോഷ്ഠാങ്ഗാനി| ആദിഗ്രഹണാദന്യാനി നാഭ്യാദീനി സൂക്ഷ്മാണി ഗൃഹ്യന്തേ| താനി മൃതശരീരേ ദൃഷ്ട്വാ കാര്യ്യകാരണഭാവാദ്വികല്പനീയാനി| സുബോധമന്യത്|| ൪൬||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

തത്ര സമാനേനാധ്മായമാനസ്യ ദേഹോഷ്മണാ പച്യമാമാനസ്യ ശോണിതസ്യാച്ഛതോ ജായതേ യകൃത് പ്ലീഹാ ച|൧|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

രക്തഫേനാത് ഫുപ്ഫുസമ്|൧|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

രക്തകിട്ടാദുണ്ഡുകഃ|൧|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

രക്തമേദഃ പ്രസാദാദ് വൃക്കൌ|൧|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

രക്തമാംസപ്രസാദാദാപ്രമാണം||൧||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

സാര്ധത്രിവ്യാമാനി പുംസാമ്| ത്രിവ്യാമാനി സ്ത്രീണാമ്||൨||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

രക്തസ്യാനിലയോഗാത് കാലീയമ്||൧||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

ഹൃദയം പുനഃ ശ്ലേഷ്മരക്തപ്രസാദാത് സമ്ഭവതി പദ്മകോശ സങ്കാശം സുഷിരമധോമുഖമ്| തദ്വിശേഷേണ ചേതനായാഃ സ്ഥാനം സര്വഭാവാനാം ച ചേതനാനുഗതാനാമ്| തസ്യ വാമപാര്ശ്വേ പ്ലീഹാ ഫുപ്ഫുസശ്ച്| ദക്ഷിണതോ യകൃത് ക്ലോമ ച||൪൭||

ചേതനാനുഗതാ ഭാവാഃ സ്മൃത്യാദയഃ| യത്ര ചേതനോऽന്വയീ സക്തഃ||൪൭||

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

തഥാ കഫരക്തവാഹിനാം സ്രോതസാം മഹാഭൂതാനാം ച പ്രസാദാ- ദിന്ദ്രിയാണി||൪൮||

അവയവവിശേഷ ഇന്ദ്രിയമ്| കഫാദിവഹാനി യാനി സ്രോതാംസി തേഷാം മഹാഭൂതാനാം ചാത്മീയാഗ്നിനാ പാകപരിണാമാത്പ്രസാദാച്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയാണി ഭവന്തി| ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനീന്ദ്രിയാണീത്യുച്യന്തേ|| ൪൮||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

തേഷ്വപി ച നേത്രേ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രസാദാച്ഛുക്ലമണ്ഡലം തത് പിതൃജമ്| അസൃജഃ കൃഷ്ണമണ്ഡലം തന്മാതൃജമ്| മധ്യേ ദൃഷ്ടി മണ്ഡലം തദുഭയാത്മകമ്||൪൯||

തേഷ്വപീന്ദ്രിയേഷു മധ്യേ നേത്രേ യച്ഛുക്ലമണ്ഡലം തച്ഛ്ലേഷ്മണഃ പ്രസാദാദ്ഭവതി| തച്ച പൈതൃകം ഭവതി| സുബോധമ്|| ൪൯||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

പക്ഷ്മവര്ത്മശുക്ലകൃഷ്ണദൃഷ്ട്യാഖ്യാനി പഞ്ച മണ്ഡലാനി| തത്സന്ധയശ്ചത്വാരഃ| ദ്വൌ ചാപാങ്ഗകനീനയോഃ ഇതി തേ ഷട്| ഷട് ച പടലാനി| ദ്വേ വര്ത്മനീ| ബാഹ്യം ചാശ്രിതമഗ്ന്യമ്ഭസീ| ദ്വിതീയം മാംസം തൃതീയം മേദശ്ചതുര്ഥമസ്ഥി| തേശാം ബഹലത ദൃഷ്ടേഃ പഞ്ചമാംശേന||൫൦||

പഞ്ച നേത്രേ ചക്രവദാന്തരതഃ മണ്ഡലാനി| തേഷാം സന്ധയഃ ഷട്| ഏകഃ പക്ഷ്മവര്ത്മനോഃ| ദ്വിതീയോ വര്ത്മശുക്ലയോഃ| തൃതീയഃ ശുക്ലകൃഷ്ണയോഃ| ചതുര്ഥഃ കൃഷ്ണദൃഷ്ട്യാഖ്യയോഃ| പഞ്ചമോ നേത്രാപാങ്ഗയോഃ| ഷഷ്ഠോ നേത്രകനീനികയോഃ| അപാങ്ഗഃ കര്ണദിശി| കനീനികം നാസാദിശി| ഷട് ച നേത്രപടലാനി ഭവന്തി| ബാഹ്യമിത്യാദിനാ പടലാനാം ക്രമഃ| തത്ര ച യദ്ബാഹ്യം പടലം തദൂര്ധ്വാധോഭേദേന ദ്വേ വര്ത്മനീ അഗ്ന്യമ്ഭസീ ചാശ്രിതമ്| താഭ്യാം തദാപ്യായിതമ്| ഏവം സര്വത്ര വാച്യമ്| ദൃഷ്ടിമണ്ഡലസ്യ യാവതീ വിസ്തീര്ണതാ തസ്യാഃ പഞ്ചമേന ഭാഗേന പടലാനാം ഘനത്വമ്||൫൦||

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 51

ബന്ധനഗുണാസ്തു ചത്വാരഃ സിരാകണ്ഡരാമേദഃകഫാത്മകാഃ||൫൧||

സിരാദിമയാശ്ചത്വാരോ ദേഹബന്ധനരജ്ജവഃ| യാഭിര്മഹാസന്ധയോ ബധ്യന്തേ| തേഷാം സിരാദ്യനന്യതമത്വാന്നാധികനിര്ദേശഃ സുബോധമ്|| ൫൧||

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

ശ്ലേഷ്മാ തു പരം സര്വസന്ധിബന്ധനമിത്യുക്തം പ്രാക്||൧||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaghAte ca hetuH (2) · Śloka 2

നേത്രാശ്രിതം തു തേജോ ബാഹ്യതേജസാ സ്വയോനിനാ യോഗാച്ഛ- സ്രമിവാശ്മനാ കര്മണ്യം ഭവതി| അതിയോഗാദുപഹന്യതേ||൨||

Adhikarana ambhomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

തച്ച വൈദ്യുതവദ്ബഡവാമുഖവച്ചാമ്ഭോമധ്യഗമപി വീര്യ്യോ- ത്കര്ഷാത്തേജസ്ത്വം ന ജഹാതി|൧|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

മാംസാസൃക്കഫപ്രസാദാത്തു ജിഹ്വാ ജായതേ||൧||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

മാംസാസൃക്കഫമേദഃപ്രസാദാദ് വൃഷണാവിതി||൫൨||

ജിഹ്വാവൃഷണയോരിന്ദ്രിയാധാരേഷ്വനുപദേശഃ|| ൫൨||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

ദശ പ്രാണായതനാനി മൂര്ധാ ജിഹ്വാബന്ധനം കണ്ഠോ ഹൃദയം നാഭിര്ബസ്തിര്ഗുദഃ ശുക്രമോജോ രക്തഞ്ച| തേഷാമാദ്യാനി സപ്ത പുനര്മഹാമര്മസംജ്ഞാനി||൫൩||

പ്രാണാനാമായതനാനി സ്ഥാനാനി മൂര്ധാദീനി ആദ്യാനി സപ്ത ഗുദാന്താനി മഹാമര്മാഖ്യാനി| കണ്ഠോ ജിഹ്വാബന്ധനസ്യാധഃ| സുബോധമ്|| ൫൩||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

ഷോഡശ കണ്ഡരാഃ| താസാം ദ്വേ ദ്വേ കരചരണേഷുചതസ്രഃ പൃഥ- ഗ്ഗ്രീവാപൃഷ്ഠയോഃ||൫൪||

ഷോഡശേത്യാദി ദ്വേ-ദ്വേ ഇതി ചതുര്ഷു കരചരണേഷ്വഷ്ടൌ| പൃഥഗിതി ഗ്രീവായാം ചതസ്രഃ| പൃഷ്ഠവംശേ ചതസ്ര ഇതി പൂര്വാഭിഃ ഷോഡശ കണ്ഡര മാംസരജ്ജുപ്രായാഃ|| ൫൪||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

ഷോഡശ ജാലാനി, തേഷാം മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിജാനി ചത്വാ ര്യ്യൈകൈകത്ര ഗുല്ഫേ മണിബന്ധേ ച പരസ്പരഗവാക്ഷിതാനി താനി സ്ഥിതാനി||൫൫||

ഏകൈകത്രേതി പ്രത്യേകം ചതുര്ഷു ഗുല്ഫമണിബന്ധനേഷു ചത്വാരി മാംസാദികാനി ജാലകാദീനി ഷോഡശ|| ൫൫||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

ഷട് കൂര്ചാഃ ഹസ്തപാദഗ്രീവാമേഢ്രേഷു||൫൬||

ചത്വാരോ ഹസ്തപാദേ പ്രത്യേകമേകോ ഗ്രീവായാമേകോ മേഢ്രേ ചേതി ഷട് കൂര്ചാഃ| കൂര്ചാകൃതയഃ സ്നായ്വാദിവിശേഷാഃ|| ൫൬||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

ചതസ്രോ മാംസരജ്ജവഃ പൃഷ്ഠവംശമുഭയതഃ പേശീനിബന്ധനാര്ഥം താസാം ദ്വേ ബാഹ്യേ| ദ്വേ ചാഭ്യന്തരസ്ഥിതേ||൫൭||

പൃഷ്ഠവംശസ്യൈകസ്മിന് പാര്ശ്വേ ത്വഗ്ഭാഗ ഏകാ, തദ്വദ് ദ്വിതീയേ പാര്ശ്വേ, ദ്വേ ചാഭ്യന്തര ഇതി ചതസ്രോ മാംസരജ്ജവഃ|| ൫൭||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

സപ്ത സീവന്യഃ| താഃ പഞ്ച ശിരസി ജിഹ്വാമേഹനയോരേകൈകാ| പരിഹാര്യാശ്ച ശസ്ത്രേണ||൫൮||

ശിരസി ദ്വേ ശങ്ഖാവശ്രിത്യ പ്രവൃത്തേ ദ്വേ കൃകാടികേ ഏകാ ഉപരിഋജ്വീ ഇതി പഞ്ച| ദ്വേ ജിഹ്വാമേഢ്രയോരിതി സപ്ത സീവന്യഃ ശസ്ത്രേണ പരിഹാര്യാഃ|| ൫൮||

Adhikarana caturdashAsthisa~gghAtAH (59) · Śloka 59

ചതുര്ദശാസ്ഥിസങ്ഘാതാഃ| തേഷാമേകൈകോ ഗുല്ഫജാനുവങ്ക്ഷണ മണിബന്ധകര്പൂരകക്ഷ്യാസു ത്രികശിരസോശ്ച||൫൯||

ഗുല്ഫാദിമണിബന്ധാദിത്രയഭേദേന പ്രത്യേകം ശാഖായാം ത്രയ ഇതി ദ്വാദശ| ത്രികേ ശിരസി ചൈകൈക ഇത്യസ്ഥിസങ്ഘാതാശ്ചതുര്ദശ|| ൫൯||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

തദ്വത്സീമന്താഃ, തേ തു പഞ്ച ശിരസീത്യഷ്ടാദശ||൬൦||

തദ്വദസ്ഥിസങ്ഘാതവത് ഗുല്ഫാദിഷു ത്രികേ ചൈകൈകഃ| പഞ്ച ശിരസീത്യഷ്ടാദശ സീമന്താഃ| സീമന്താഃ സീവന്യശ്ച ബഹിസ്ത്വചഃ ശിരസി ന ദൃശ്യന്തേ|| ൬൦||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

ത്രീണി ഷഷ്ട്യऽധികാന്യസ്ഥിശതാനി| തേഷാം ച ചത്വാരിംശച്ഛതം ശാഖാസു| സവിംശം ശതമന്തരാധൌ| ശതമുര്ധ്വമിതി||൬൧||

അസ്ഥ്നാം ശതനി ത്രീണി ഷഷ്ട്യാऽധികാനി|| ൬൧||

Adhikarana shAkhAsthIni (62) · Śloka 62

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പഞ്ച പാദനഖാഃ പ്രത്യേകമങ്ഗുല്യാം ത്രീണ്യസ്ഥീനി താനി പഞ്ചദശ| പഞ്ച പാദശലാകാഃ| തത്പ്രതി ബന്ധകമേകമ്| ദ്വേ ദ്വേ കൂര്ചഗുല്ഫജങ്ഘാസ്വേകൈകം പാര്ഷ്ണജാന് രുഷു| സര്വാണി ച നഖാസ്ഥ്യാദീനി സക്ഥിവദ് ബാഹ്വോശ്ച||൬൨||

തേഷാം പ്രത്യേകം ശാഖാനാം പഞ്ച നഖാഃ| പഞ്ചദശാങ്ഗുല്യസ്ഥീനി| പഞ്ചാങ്ഗുലിലഗ്നശലാകാഃ| ഏകം ശലാകാപ്രതിബന്ധനമ്| കൂര്ചേ ദ്വേ| ഗുല്ഫേ ദ്വേ| ജങ്ഘായാം ദ്വേ| ഏകം പാര്ഷ്ണൌ| ഏകം ജാനുനി| ഏകമൂരാവിതി പഞ്ചത്രിംശത്| ശാഖാനാം ചതുഷ്ട്വാച്ചതുര്ഗുണാനി ചത്വാരിംശച്ഛതമസ്ഥ്നാം ശാഖാസു|| ൬൨||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

ചതുര്വിംശതിഃ പരശുകാഃ| താവന്ത്യേവ സ്ഥാലകാന്യര്ബുദാനി ച| ത്രിംശത് പൃഷ്ഠേ| അഷ്ടാവുരസി ഏകൈകം ഭാഗേ ത്രികേ| നിതമ്ബയോശ്ച ദ്വേ| തദ്വദക്ഷകാംസാംസഫലകേഷു||൬൩||

പാര്ശ്വകാസ്ഥാലകാര്ബുദാനി ദ്വിസപ്തതിരസ്ഥീനി| ത്രിംശദഷ്ടാവേകമേകം നിതമ്ബയോര്ദ്വിത്വാദ് ദ്വേ| അക്ഷകാദീനാമപി ത്രയാണാം ദ്വിത്വാദ് ദ്വേ ദ്വേ| ഇത്യന്തരാധൌ വിംശകം ശതമസ്ഥ്നാമ്| പാര്ശ്വകാ ദീര്ഘാവക്രാന്താ യത്ര പൃഷ്ഠതോ ബധ്യന്തേ| യാനി സ്ഥാലകാനി താന്യപി| ഏഷു യാനി പൃഷ്ഠവംശാരമ്ഭ-കാസ്ഥിഷു സമ്ബധ്യന്തേ താന്യബുര്ദാനി|| ൬൩||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

തഥാ ഗണ്ഡകര്ണശങ്ഖേഷു ജത്രുതാലുനോശ്ച| ത്രയോദശ ഗ്രീവായാമ്| ചത്വാരി കണ്ഠനാഡ്യാമ്| ദ്വേ ഹനുബന്ധനേ| ദ്വാത്രിംശദ്ദന്താഃ| തദ്വദുലൂഖലാനി ച| ത്രീണി നാസായാമ്| ഷട് ശിരസി||൬൪||

തഥേത്യേകൈകമ്| തത്ര ഗണ്ഡാദീനാം ത്രയാണാം ദ്വിത്വാദ് ദ്വേ ദ്വേ ദ്വേ| ഏകമേകമ്| ത്രയോദശ| ചത്വാരി| ദ്വേ ദ്വയോഃ| ദ്വാത്രിംശത് ദ്വാത്രിംശത്| ത്രീണി| ഷഡിതി ശതം ശിരസി| നാസാഗ്രേ പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോര്മധ്യ ഏകമ്| ശിരസ്യഗ്രേ കപാലമേകമ്| പൃഷ്ഠത് ഏകമ്| പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോര്ദ്വാവിതി ഷട് കപാലാനി ശിരസി|| ൬൪||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 65

താനി ജാനുനിതമ്ബാംസഗണ്ഡതാലുശങ്ഖവങ്ക്ഷണമധ്യശിരസ്സു കപാലസംജ്ഞാനി| ദശനാസ്തു രുചകാഃ| ഘ്രാണകര്ണഗ്രീവാ ക്ഷികോശേഷു തരുണാനി| പാണിപാദപാര്ശ്വപൃഷ്ഠേഷു ബലയാനി| ശേഷാണി നലകാനീതി| നാമാനുഗതാകൃതീനി പഞ്ചവിധാന്യ സ്ഥീനി| തേഷു ഹി സിരാഭിഃ സ്നായുഭിശ്ച നിബദ്ധാനി മാംസാനി||൬൫||

കപാലാദിനാമാനി പഞ്ചാന്വര്ഥാകൃതീനി| തരുണാനി മൃദൂനി| തേഷു പഞ്ചവിധേഷ്വസ്ഥിഷു സിരാസ്നായ്വഭിര്മാംസാനി നിബദ്ധാനി മാംസാനി|| ൬൫||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

ദശോത്തരം ശതദ്വയമസ്ഥിസന്ധീനാമ്| തേശാമഷ്ടഷഷ്ടിഃ ശാഖാസു| ഏകോനഷഷ്ടിരന്തരാധൌ| ത്ര്യശീതിരുര്ധ്വമ്||൬൬||

അസ്ഥിസന്ധീന്യാഹ|| ൬൬||

Adhikarana shAkhAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പാദാങ്ഗുലൌ പ്രത്യേകം ത്രയഃ| ദ്വാവ ങ്ഗുഷ്ഠേ| തേ ചതുര്ദശ| ഏകൈകോ ഗുല്ഫജാനുവങ്ക്ഷണേഷു||൬൭||

തേഷാം പ്രത്യേകം ത്രയ അങ്ഗുലീഷു| ദ്വാദശ| ത്രിഷ്വസ്ഥിഷു അങ്ഗുല്യാഃ ദ്വേ| ശലാകായാഃ തൃതീയഃ| അങ്ഗുഷ്ഠമധ്യ ഏകഃ| ശലാകായാം ദ്വിതീയ ഇതി ചതുര്ദശ കരേ| ഗുല്ഫാദിഷ്വേകൈകഃ| ഏവം ശാഖാഷ്വഷ്ടഷഷ്ടിഃ സന്ധയഃ||൬൭||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

ത്രയഃ കടികപാലേഷു| ചതുര്വിംശതിഃ പൃഷ്ഠവംശേ| തദ്വത് പാര്ശ്വയോഃ| അഷ്ടാവുരസി||൬൮||

ത്രയശ്ചതുര്വിംശതിദ്വയം അഷ്ടാവിത്യേകോനഷഷ്ടിരന്തരാധൌ| തദ്വദിതി പൃഷ്ഠവംശവത്| പാര്ശ്വ ഏകസ്മിന് ദ്വാദശാന്യസ്മിന് ദ്വാദശപരശുകാശ്രയത്വാത് സന്ധീനാമ്|| ൬൮||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

അഷ്ടൌ ഗ്രീവായാമ്| ത്രയഃ കണ്ഠനാഡ്യാമ്| അഷ്ടാദശ കണ്ഠ നാഡീനിബദ്ധാ ഹൃദയയകൃത്ക്ലോമനാഡീഷു| ദ്വാത്രിംശദ്ദന്തമൂലേഷു| ഏകൈകഃ കാകലനാസാമൂര്ദ്ധസു| ദ്വൌ ദ്വൌ ഗണ്ഡകര്ണശങ്ഖ വര്ത്മനേത്രഹനുസന്ധിഷു| ദ്വാവുപരിഷ്ടാത് ഭ്രുവോഃ| പഞ്ച ശിരഃ കപാലേഷു||൬൯||

അഷ്ടൌ ത്രയഃ അഷ്ടാദശദ്വാത്രിംശദേകഃ ഏകഃ ഏകഃ ഗണ്ഡാദിഷു ദ്വൌ ദ്വൌ ഷട്സ്വേവം ദ്വാദശ ദ്വൌ പഞ്ച ഇതി ത്ര്യശീതിരുര്ധ്വമ്| തിസൃഷു ഹൃദയാദിനാഡീഷ്വഷ്ടാദശസന്ധയഃ| തേ ച കണ്ഠനാഡ്യാം നിബദ്ധാഃ അതഏവ ശിരസി ഗണിതാഃ| ഹന്വോഃ സന്ധിര്ഹനുസന്ധിഃ| ദ്വൌ ദ്വൌ ഗണ്ഡാദീനാമിത്യേകൈകസ്മിന് ഗണ്ഡാദാവേകൈകഃ സന്ധിര്ജ്ഞേയഃ| ഉപരിഷ്ടാദ്ദ്വാവിതി ഭ്രുവോരുര്ധ്വേ| ശിരോവര്തുലതയാ ശിരഃകപാലേഷു പഞ്ച| ദ്വൌ ലലാടപാര്ശ്വയോഃ| ദ്വൌ കൃകാടികാപാര്ശ്വയോഃ| ഏക ഋജുഃ|| ൬൯||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

തേऽങ്ഗുലിഗുല്ഫലജാനുമണിബന്ധകൂര്പരേഷു കോരസംജ്ഞാഃ| കക്ഷാ വങ്ക്ഷണദന്തമൂലേഷൂലൂഖസംജ്ഞാഃ| അംസപീഠഗുദഭഗനിതമ്ബേഷു സാമുദ്ഗാഃ| ഗീവാപൃഷ്ഠവംശയോഃ പ്രതരാഃ| ശിരഃകടീകപാലേഷു തുന്നസേവനീസംജ്ഞാഃ| ഹനൂഭയതോ വായസതുണ്ഡാഃ| കണ്ഠനേത്ര- ഹൃദയയകൃത്പ്ലീഹക്ലോമനാഡീഷു മണ്ഡലസംജ്ഞാഃ| ശ്രോത്രശൃങ്ഗാ ടകേഷു ശങ്ഖാവര്താഃ| ഇത്യസ്ഥിസന്ധയോऽഷ്ടവിധാഃ||൭൦||

തേഷാം സന്ധീനാം സ്ഥാനവിശേഷേണ സംജ്ഞാഷ്ടകമനുഗതാര്ഥമ്| ശ്രോത്രശൃങ്ഗാടകം ഭ്രുവ ഉപരി കര്ണനികടേ| ഇത്യസ്ഥ്യാശ്രിതാനാം സന്ധീനാം ദശോത്തരം ശതദ്വയമുക്തമ്|| ൭൦||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

സ്നായുപേശീസിരാശ്രിതൈസ്തു സഹസ്രദ്വയം ന പുനഃ ശസ്ത്രപ്രണിധാനേ തേഷു വാച്യമസ്തീതി പൃഥങ്നോച്യതേ||൭൧||

സ്നായ്വാദ്യൈഃ സന്ധിഭിഃ സഹസ്രദ്വയം ഭവതി തച്ഛസ്രകര്മാനുപയോഗാന്നോക്തമ്| സൂക്ഷ്മാഃ സിരാഃ സ്നായവഃ| പേശ്യഃ പുനഃ സ്നായ്വാകൃതയോ മാംസമയ്യഃ|| ൭൧||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

നവ സ്നായുശതാനി| തേഷാം ഷട് ശതാനി ശാഖാസു| ത്രിംശ ച്ഛതദ്വയമന്തരാധൌ| ഊര്ധ്വം സപ്തതിഃ||൭൨||

അഥ സ്നായ്വാനാം വിഭാഗ ഉച്യതേ| പ്രത്യേകം ശാഖായാം സാര്ദ്ധശതം സ്നായ്വാനാമേവം ശാഖാസു ഷട്ശതാനി|| ൭൨||

Adhikarana shAkhAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പാദാങ്ഗുല്യാം പ്രത്യേകം ഷട്ഷട്| താനി ത്രിംശത്| ദശ ദശ പാദതലകൂര്ചഗുല്ഫേഷു ത്രിംശ ജ്ജങ്ഘായാമ്| ദശ ജാനുനി| ചത്വാരിംദൂരൌ| ദശ വങ് ക്ഷണേ||൭൩||

തഥാ ചൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പഞ്ച പാദാങ്ഗുലീഷു പ്രത്യേകം ഷട്| ഏവമങ്ഗുലീഷു ത്രിംശത്| പാദതലാദിഷു ത്രിഷു ദശ-ദശ| ഏവം ത്രിംശദേകീകൃത്യ ഷഷ്ടിഃ| ത്രിംശദ്ദശ ചത്വാരിംശദ്ദശ ഇതി സാര്ധശതമ്| ബാഹാവങ്ഗുലീകരതലകൂര്ചമണിബന്ധനപ്രകോഷ്ഠകൂര്പരപ്രകാണ്ഡകക്ഷ്യാസു ക്രമേണോക്താവയവാദ്വിജ്ഞേയമ്|| ൭൩||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

ചത്വാരിംശത് കട്യാമ്| വിംശതിര്മുഷ്കമേഢ്രബസ്ത്യന്ത്രേഷു| അശീതിഃ പൃഷ്ഠേ| ഷഷ്ടിഃ പാര്ശ്വയോഃ| അഷ്ടാദശോരസി| ചത്വാര്യക്ഷകയോഃ| അഷ്ടാവംസയോഃ||൭൪||

അന്തരാധൌ ചത്വാരിംശദ്വിംശതിരശീതിഃ ഷഷ്ട്യാഷ്ടാദശ ചത്വാര്യ്യഷ്ടാവിതി ത്രിംശദധികാന്യഷ്ടൌ ശതാനി ഭവന്തി| മുഷ്കാദിഷു ചതുര്ഷു ച വിംശതിഃ സാധാരണാനി| അക്ഷകയോര്ദ്വേ ദ്വേ| അസംയോശ്ചത്വാരിചത്വാരി|| ൭൪||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

ദ്വേ ദ്വേ മന്യാവടുനേത്രൌഷ്ഠതാലുഷു| ത്രിംശദ് ഗ്രീവായാമ്| ത്രീണി ജത്രുണി| ചത്വാരി ഹന്വോഃ| പഞ്ച ജിഹ്വായാമ്| ദ്വാദശോത്തരാധ- രേശു ദന്തമാംസേഷു| ഷണ്മൂര്ധനി||൭൫||

ശിരസ്യുച്യതേ-ദ്വേ മന്യയോഃ| അവടൌ ദ്വേ| നേത്രയോര്ദ്വേ| താലുനി ദ്വേ-ഇതി ദശ| ത്രിംശത്ത്രീണി ചത്വാരി പഞ്ച ദ്വാദശ ഷഡിതി മൂര്ധനി| അക്ഷകസന്ധിര്ജത്രുഃ ഹന്വോര്ദ്വേ ദ്വേ| ഉത്തരാധരേഷു ദന്തമാംസേഷു ഷട്ഷഡിതി സ്നായ്വാനാം നവശതാനി| അവടുഃ കൃകാടികാ|| ൭൫||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

തത്ര ശാഖാസു സന്ധിഷു ച പ്രതാനവന്തി| മഹാസ്നായ്വാനി തു വൃത്താനി താനി കണ്ഡരാസംജ്ഞാനി| ബസ്ത്യാമപക്വാശയാന്ത്രേഷു സുഷിരാണി| പാര്ശ്വപൃഷ്ഠോരശിശരസ്തു പൃഥൂനി||൭൬||

തത്രേത്യാദിനാ തേഷാം ദേശവിശേഷേണാകാരവിശേഷാ ഉച്യന്തേ| പ്രതാനവന്ത്യനേകപ്രകാരാണി| തേഷാമേവ സ്നായ്വാനാം വൃത്താനാം മഹതാം ച കണ്ഡരാസംജ്ഞാ| സുബോധമ്|| ൭൬||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

സ്നായുബന്ധനൈര്ഹി സന്ധിഷു സുബദ്ധാ തനുര്നൌരിവ സമ്യഗീഹതേ| തസ്മാദസ്ഥിസിരാദിഭ്യോऽപി താനി യത്നതോ രക്ഷേത്||൭൭||

ഏതൈര്ഹി സ്നായുനിബന്ധനൈസ്തനുഃ സന്ധിപ്രദേശേഷ്വവബദ്ധാ സതീ സമ്യഗീഹതേ സാധു കൃത്വാ ചേഷ്ടതേ| യഥാ നൌഃ സന്ധിഷു പ്രതിബദ്ധാ സതീ സമ്യഗീഹതേ| തതോ ഹേതോസ്താനി സ്നായ്വാനി യത്നതോ രക്ഷേദസ്ഥ്യാദിഭ്യോऽപി|| ൭൭||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

യശ്ച സ്നായ്വാനി ബാഹ്യാന്യഭ്യന്തരാണി ച സമ്യഗ് ജാനാതി സ ഗൂഢമപി ശല്യമാഹര്തും സമര്ഥോ ഭവതി||൭൮||

സുബോധമ്| സ്നായ്വജ്ഞാനേ ചാത്രൈവോപയോഗോ വക്ഷ്യതേ|| ൭൮||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

പഞ്ച പേശീശതാനി| താസാം ചത്വാരി ശതാനി ശാഖാസു ഷഷ്ടിരന്തരാധൌ| ചത്വാരിംശദൂര്ധ്വമ്||൭൯||

അഥ പേശ്യഃ|| ൭൯||

Adhikarana shAkhAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

തത്രൈകൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി പാദാങ്ഗുല്യാം പ്രത്യേകം തിസ്രഃ| താഃ പഞ്ചദശ| ദശ ദശ പ്രപദേ പാദതലേ ഗുല്ഫേ ച, തഥാ പാദസ്യോപരി കൂര്ചേ സന്നിവിഷ്ടാഃ| വിംശതിര്ജങ്ഘായാമ്| പഞ്ച ജാനുനി വിംശതിരൂരൌ||൮൦||

അങ്ഗുലീഷു പഞ്ചദശ| പ്രപദേ പാദതലസ്യാഗ്രഭാഗേ ദശ| തഥാ പാദതലേ ദശ| ഗുല്ഫേ ദശ| പാദസ്യോപരി ദശ| താശ്ച കൂര്ചനാമ്നി മര്മണി സന്നിവിഷ്ടാഃ| വിംശതിര്ജങ്ഘായാമ്| ജാനുനി പഞ്ച| ഊരൌ വിംശതിരിതി ശതം സക്ഥ്നി| തദ്വത്തിസൃഷു ശേഷാസു ശാഖാസു|| ൮൦||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

ഏകൈകാ മേഢ്രസേവന്യോഃ| ദ്വേ വൃഷണയോഃ| ദശ സ്ഫിജോഃ| തിസ്രോ ഗുദേ, താസ്തു വലീസംജ്ഞാഃ| ദ്വേ ബസ്തിശിരസി| ചതസ്ര ഉദരേ| നാഭ്യാമേകാ| ഹൃദ്യാമാശയേ ച| ഷട് യകൃത്പ്ലീഹോണ്ഡു കേഷു| പൃഷ്ഠേ പഞ്ചോര്ധ്വസന്നിവിഷ്ടാഃ| ദശ ദീര്ഘാഃ പാറ്ശ്വയോഃ| ദശ വക്ഷസി| തിസ്രോംऽസാക്ഷകോപരിതഃ||൮൧||

അന്തരാധൌ തു ഏകാ മേഢ്രേ| ഏകാ സേവന്യാമ്| ദ്വേ| ദശ| ഗുദേ തിസ്രോ വലീസംജ്ഞാഃ| ദ്വേ| ചതസ്രഃ| ഏകാ| ദ്വേ ഹൃദ്യാമാശയേ ച സാധാരണമ്| യകൃദാദിഷു ത്രിഷു ഷട്| പൃഷ്ഠേ പഞ്ച| താസ്തു ഊര്ധ്വം ശിരസഃ സന്നിവിഷ്ടാഃ| ദശ| ദശ| അംസാക്ഷകോപരിതസ്തിസ്ര ഇത്യന്തരാധൌ ഷഷ്ടിഃ| പൂര്വൈഃ സഹ ഷഷ്ട്യധികാനി ചത്വാരി ശതാനി ഭവന്തി||൮൧||

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

ദശ ഗ്രീവായാമ്| അഷ്ടൌ ഗണ്ഡയോഃ| അഷ്ടൌ ഹന്വോഃ| ഏകൈകാ ഗലകാകലജിഹ്വാമൂര്ധസു| ദ്വേ ദ്വേ താലുലലാടയോഃ| നാസൌഷ്ഠ- കര്ണേഷു ച||൮൨||

ഊര്ധ്വാങ്ഗ ഉച്യതേ-ദശാഷ്ടവഷ്ടാവേകൈകൈകൈകാ ദ്വേ-ദ്വേ-ദ്വേ-ദ്വേ-ദ്വേ ഇതി ചത്വാരിംശത്| കാകലം കണ്ഠമധ്യമ്| കാകലസ്യാധോ നാലമ്| മൂര്ധാ ശിരഃ| നാസായാം ദ്വേ| ഓഷ്ഠയോഃ കര്ണയോശ്ച പ്രത്യേകമേകാ| ഇതി പും<സമ്< ദിവ്=""><സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬">పుం&ല്ത്;సం&ല്ത്; దివ్=""&ഗ്ത്;&ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&ഗ്ത്;पुं&ല്ത്;सम्&ല്ത്; दिव्=""&ഗ്ത്;&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&അമ്പ്;గ్త్;पुं&അമ്പ്;ల్త్;सम्&അമ്പ്;ల్త్; दिव्=""&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ഗ്ത്;पुṁ&ല്ത്;सम्&ല്ത്; दिव्=""&ഗ്ത്;&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&അമ്പ്;గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्"&ഗ്ത്;८२||&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"&അമ്പ്;గ్త్;८२|| &അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ഗ്ത്; &ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्"&ഗ്ത്;८२||&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ഗ്ത്; &ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्"&ഗ്ത്;८२||&ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్;&അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&അമ്പ്;గ్త్; &അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&അമ്പ്;గ్త్; &ല്ത്;దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൭" చ్లస్స్="హిద్దేన్"&ഗ്ത്;పంచపేశీశతాని||&ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭"&ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| <ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൮" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്">൮൨||<സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: ൦൦൯; బచ్క్గ్రౌంద్: యేల్లౌ; తేక్ష్త్-అలిగ్న్:చేంతేర్;" ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൮">८२|| &ല്ത്;బ్ర్&ഗ്ത്;&ല്ത്;బ్ర్&ഗ്ത്; &ല്ത്;హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"&ഗ്ത്; <ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്">പഞ്ചപേശീശതാനി||<സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭">పంచపేశీశతాని|| <ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൮" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്">൮൨||<സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൮">൮൨|| <ബ്ര്><ബ്ര്> <ഹ്ര് ച്ലസ്സ്="ദോഉബ്ലേളിനേ"> പഞ്ചപേശീശതാനി|| ൮൨||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

സ്ത്രീണാം തു വിംശതിരധിക| തത്ര ദശ സ്തനയോഃ| താസാം യൌവനേ പരിവൃദ്ധിര്ഭവതി| ദശ യോനൌ||൮൩||

സ്ത്രീണാം വിംശതിഃ പേശ്യോऽധികാഃ| താസാം മധ്യാദ്ദശ സ്തനയോഃ| താസാം ബാലഭാവേ സദ്ഭാവമാത്രമ്| യൌവനേ വൃദ്ധിഃ| യോനൌ ദശ|| ൮൩||

Adhikarana yonigarbhAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

താസാമഭ്യന്തരാശ്രിതേ ദ്വേ| മുഖാശ്രിതേ വൃത്തേ ദ്വേ| തിസ്രോ ഗര്ഭ മാര്ഗാശ്രയാഃ| യസ്യാം ഗര്ഭസ്തിഷ്ഠതി| യോനിസ്തു ശങ്ഖനാ ഭ്യാകൃതിസ്ത്ര്യാവര്താ| തസ്യാസ്തൃതീയ ആവര്തേ പിത്തപക്വാ ശയാന്തരേ രോഹിതമത്സ്യമുഖാകാരാ ഗര്ഭശയ്യാ| തസ്യാം ശുക്രാര്ത്തവപ്രദേശിന്യസ്തിസ്രഃ പേശ്യഃ||൮൪||

താസാം വിഭാഗഃ| ദ്വേ അഭ്യന്തരേ മഹാസ്രോതസി പ്രവൃത്തേ| ദ്വേ യോനിമുഖാശ്രയേ വൃത്താകാരേ| തിസ്രോ ഗര്ഭമാര്ഗമാശ്രിതാഃ| തിസ്രശ്ച ഗര്ഭാശയേശുക്രാര്ത്തവപ്രവേശിന്യോ ഗര്ഭശയ്യായാം പ്രതിബദ്ധാഃ| സാ ച യോനൌ ശങ്ഖനാഭ്യാകൃത്യാ തൃതീയ ആവര്തേ നിബദ്ധാ| രോഹിതമത്സ്യമുഖാകാരാ ഗര്ഭശയ്യാ|| ൮൪||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

താഭിര്ഹി ശരീരേ തനുബഹലസ്ഥൂലാണുപൃഥുവൃത്തഹ്രസ്വദീര്ഘസ്ഥിര മൃദുശ്ലക്ഷ്ണകര്കശാഭിഃ സന്ധ്യസ്ഥിസിരാസ്നായ്വനി പ്രച്ഛ ദിതാനി||൮൫||

ഇത്യനന്തരോക്താഭിഃ പേശീഭിസ്തനുത്വാദിഗുണയുക്താഭിഃ ശരീരേ സന്ധ്യസ്ഥിസിരാസ്നായ്വനി പ്രച്ഛാദിതാനി|| ൮൫||

Adhikarana sirAdhamanImukhAnAM keshAdI nA~jca saMkhyAnam (86) · Śloka 86

സിരാധമനീമുഖാനാം ത്വണുശേ വിഭജ്യമാനാനാമേകോന ത്രിംശച്ഛതസഹസ്രാണി നവ ച ശതാനി ഷട്പഞ്ചാശതാനി ഭവന്തി| താഭിരിദം ശരീരം ഗവാക്ഷിതം പിനദ്ധമാതതഞ്ച| താവന്തി ച കേശശ്മശ്രുലോമാനി||൮൬||

സിരാഃ നാതിസ്ഥൂലാ രജ്ജ്വാകാര അന്തസ്സുഷിരാ വാതാദിവഹാഃ| ധമന്യസ്തദ്വിശേഷാ ഏവ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ| താഭിഃ ശരീരം ഗവാക്ഷിതം ജാലവത് പിനദ്ധം ബദ്ധം യന്ത്രരജ്ജുവദാതതം വിസ്താരിതം പടതന്തുവത്| കേശാദീനി ച താവന്ത്യേവ|| ൮൬||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

താസാം ഹി മുഖാനി തത്പ്രതിബദ്ധാന്യതസ്താനി താഭിരാപ്യായ്യന്തേ| തൈശ്ച താഃ സ്വദേമഭിവഹന്തി| തഥാऽഭ്യങ്ഗലേപാദിവീര്യ്യം ത്വചി വിപക്വമന്തര്നയന്തി സ്പര്ശഞ്ച ഗൃഹ്ണന്തി||൮൭||

അണുശോ വിഭജ്യമാനാനാം സൂക്ഷ്മൈര്ഭാഗൈഃ ക്രമേണ വിഭാഗം ഗച്ഛന്തീനാം താസാം സിരാധമനീനാം മുഖാനി സര്വത്ര പ്രസൃതാനി തത്പ്രതിബദ്ധാനി കേശാദ്യനുബദ്ധാദി| അതോ ഹേതോസ്താനി കേശാദീനി താഭിഃ സിരാധമനീഭിരാപ്യായ്യന്തേ| തൈശ്ച കേശാദ്യനുബദ്ധൈര്മുഖൈരേതാഃ സ്വേദമഭിവഹന്ത്യഭ്യങ്ഗാദി വീര്യം ത്വചി വിപക്വം സദന്തര്നയന്തി| സ്പര്ശം ഗൃഹ്ണന്തി||൮൭||

Adhikarana srotasAM sa~gkhyeyatvAdi (88) · Śloka 88

സ്രോതാംസി പുനരസങ്ഖ്യേയാന്യേവ| തഥാപി തു സിരാദീനി യഥാ- സ്ഥൂലം യഥോപയോഗം ചാന്യത്രോപദേക്ഷ്യന്തേ||൮൮||

സ്രോതാംസി മാര്ഗാഃ യൈരന്നസാരോ ധാതുതാം യാതി| സൌക്ഷ്മ്യാത് പ്രതാനവത്ത്വാച്ചാപരിസങ്ഖ്യേയാനി സിരാദീനി| സിരാധമനീസ്രോതാംസ്യസങ്ഖ്യാന്യപി യഥാപ്രധാനം യഥോപയോഗം ച യാനി പ്രധാനാനി, യാനി ചികിത്സാര്ഥമുപയുജ്യന്തേ താന്യന്യത്ര സിരാവിഭാഗാദാവുപദേക്ഷ്യന്തേ|| ൮൮||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 89

ഇത്യേവം പരിസങ്ഖ്യാതാഃ ശരീരേ മൂര്തിമന്തഃ സ്ഥിരാ ഭാവാഃ||൮൯||

ഇതി ശരീരേ മൂര്ത്താഃ കഠിനാഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയാധിഗമ്യാ ഭാവാസ്ത്വഗാദയഃ പരിസങ്ഖ്യാതാ യഥോക്തേന ഭേദേന|| ൮൯||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

ദ്രവാസ്തു യത്തദതിയോഗേന ച്യവമാനം പുരീഷമനുബധ്നാതി| തഥാ മൂത്രം രുധിരമന്യാംശ്ച ശരീരേ ധാതൂന്| യച്ച സര്വശരീരഗതം ബാഹ്യാ ത്വഗ്വിഭര്തി| യച്ച ത്വഗന്തരേ വ്രണഗതം ലസീകാ ശബ്ദവാച്യമ്| യച്ചോഷ്മാനുബദ്ധം രോമകൂപേഭ്യോऽഭിനിഷ്പ തത്സ്വേദവാച്യമ്| തദുദകമ്||൯൦||

ദ്രവാസ്തു ഭവന്തീതി ശേഷഃ| തേ ചോദകമൂത്രാദയഃ| തത്രോദകം ദേഹേ യത് കര്ത്തൃകര്മഭൂതമതിയോഗേന ച്യവമാനം പുരീഷമനുബധ്നാതി| തത്പ്രസാദാദ്ധ്യതീസാരേ വേഗാനാം ഗതസങ്ഖ്യത്വമ്| തഥാതിയോഗേന ച്യവമാനം മൂത്രപ്രമേഹേ| രക്തപിത്തേ ച രുധിരമിതി| അന്യാംശ്ച ശരീരേ ധാതൂന് പിത്തശ്ലേഷ്മാദീനതിയോഗേന പ്രവര്തമാനാനനുബധ്നാതി| തദുദകമിതി സമ്ബന്ധഃ| സുബോധമ്|| ൯൦||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 91

തസ്യാദ്യസ്യ ചാഹാരസാരസ്യ രസാഖ്യസ്യ രക്തസ്യ ശകൃതഃ ശ്ലേഷ്മണഃ പിത്തസ്യ മൂത്രസ്യ വസായാഃ മേദസോ മജ്ജ്ഞശ്ച സ്വേന സ്വേനാഞ്ജലിപ്രമാണേന യഥാപൂര്വമേകാദിസങ്ഖ്യാപ്രവൃദ്ധിഃ||൯൧||

തസ്യേത്യുദകസ്യ രസാഖ്യസ്യാദ്യാഹാരസാരസ്യ ച രക്താദീനാം ച മജ്ജാന്താനാമഷ്ടാനാം സ്വേനസ്വേനാഞ്ജലിപ്രമാണേന യഥാപൂര്വമേകാദിസങ്ഖ്യാപ്രവൃദ്ധിര്വിജ്ഞേയാ| സ്വേനസ്വേനേത്യഞ്ജലിപ്രമാണേകാന്ത്യസ്യൈനാഞ്ജലിത്വമ്| തത്പൂര്വാണാം ക്രമേണൈകൈകാഞ്ജലിവൃദ്ധിഃ| മജ്ജാ ഏകോऽഞ്ജലിഃ ദ്വ്യഞ്ജലിര്മേദഃ| വസാ ത്ര്യഞ്ജലി| യാവദുദകസ്യ ദശാഞ്ജലയോ ദേഹേ|| ൯൧||

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

അര്ദ്ധാഞ്ജലിഃ ശുക്രസ്യ||൧||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

താവദേവ മസ്തിഷ്കമോജശ്ച||൯൨||

ഓജശ്ശുക്രമസ്തിഷ്കാണി പ്രത്യേകം സ്വേനാഞ്ജലിപ്രമാണേനാര്ധാഞ്ജലാനി| സുബോധമ്|| ൯൨||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsambhavashca (93) · Śloka 93

സ്ത്രീണാം രജസോऽഞ്ജലയശ്ചത്വാരഃ| സ്തന്യസ്യ ദ്വൌ| ഉഭയമപി ചൈതദ്രസപ്രസാദാത്മകമിതി| സമധാതോഃ പരിമാണമിദമ്| അതോ വൃദ്ധിക്ഷയൌ യഥാസ്വം ലക്ഷണൈര്വിഭാവയേദപരാംശ്ചാപരിസങ്ഖ്യാതാന്മൂര്തോമൂര്താന് ഭാവാന്| തദ്യഥാ-മാംസകര്ണാദിമലാന് വായുബുദ്ധിസ്മൃത്യാദീംശ്ച||൯൩||

ഉഭയം രജഃ സ്തന്യലക്ഷണം രസസ്യ ധാതോഃ പ്രസാദാത് സമ്ഭവതി| ഇദം യഥോക്തം പരിമാണം സമധാതോര്നീരുജോ വിജ്ഞേയമ്| അന്യസ്യ ത്വേതേഷാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ദോഷഭേദീയപ്രദര്ശിതൈര്യഥാസ്വം ലക്ഷണൈര്വിഭാവയേത്| അപരാംശ്ച മൂര്ത്താന് മാംസകര്ണമലാദീന് അമൂര്ത്താംശ്ച വായുബുദ്ധിസ്മൃത്യാദീന് ഭാവാന്യഥാസ്വം ലക്ഷണൈര്വിഭാവയേദിതി സമ്ബന്ധഃ|| ൯൩||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

ധാന്വന്തരീയാഃ പുനഃ പഠന്തി| വിലക്ഷണാനി ഹി ശരീരാണി നിത്യമേവ ച ചലാ ദോഷധാതുമലാഃ| തസ്മാദുദകാദീനാമപി സമത്വം മാംസാദിവത് പരിമാണതോ നിര്ദേഷ്ടുമശക്യമ്| കേവലം സ്വാസ്ഥ്യമാത്രേണാനുമാനതോ ലക്ഷയേത് ഇതി||൯൪||

ധാന്വന്തരീയാഃ സൌശ്രുതാഃ| സുബോധമ്| ദോഷാദീനാമവ്യവസ്ഥിതരൂപത്വാദ് ദുര്ജ്ഞാനം പ്രമാണമ്| കേവലം സ്വാസ്ഥ്യമാത്രേണാനുമാനാത് ലക്ഷയേദിതി|| ൯൪||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANubhede- nAsa~gkhyeyatvam (95) · Śloka 95

സര്വ ഏവ ത്വവയവാഃ പരമാണുഭേദേനാതിസൌക്ഷ്മ്യാദസങ്ഖ്യേയതാം യാന്തി||൯൫||

ഇദം ച വിജ്ഞേയമ്| സ്ഥൂലയാ ദൃഷ്ട്യാ അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാനാം സങ്ഖ്യാദികമുക്തമ്| സര്വ ഏവാവയവാഃ പരമാണുഭേദേന ത്വതിസൌക്ഷ്മ്യാദ്ധേതോരസങ്ഖ്യേയതാം യാന്തി| തേ ച പരമാണവഃ പ്രതിക്ഷണം സജാതീയവിജാതീയസംയോഗവിഭാഗാഭ്യാം ശരീരഭാവേന വര്ത്തതേ| അന്യഥാ യോ വ ബാല ആസീത് സ ഏവ യുക്ത്വം പ്രതിപന്ന ഇത്യേകസ്യാപി നാനാത്വായോഗാത്|| ൯൫||

Adhikarana paramANUnAM saMyogavibhAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

തേഷാം സംയോഗവിഭാഗേ പരമാണൂനാം കര്മപ്രേരിതോ വായുഃ കാര ണമ്||൯൬||

തേഷാം പരമാണൂനാം സംയോഗവിഭാഗേ ദൈവപൌരുഷകര്മപ്രേരിതോ വായുഃ തത്ക്രിയത്വാത് കാരണമ്| ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാദ്വാതസ്യോത്പത്തിര്ന ദര്ശ്യതേ| കേവലമേതാവദ്വിജ്ഞേയമ്| കര്മചോദിതവായുവശാത് സംയുക്താഃ പരമാണവഃ കാര്യ്യദ്രവ്യമാരഭന്തേ ദ്വ്യണുകാദിക്രമേണ| വായുകാരണാദേവ ച പരമാണൂനാം വിഭാഗാത് സംയോഗവിനാശേന കാര്യദ്രവ്യവിശേഷഃ|| ൯൬||

Adhikarana bhedAbhedAbhyAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

തദേതദങ്ഗമഭേദേന ഭേദതശ്ച ഗൃഹ്യമാണം ബന്ധായ മോക്ഷായ ച ഭവതീതി||൯൭||

അത ഉപസംഹരതി-തദേതദനുക്രാന്തരൂപമങ്ഗം ശരീരമഭേദേനൈകത്വേന ഗ്രാഹ്യമാണം രാമണീയകാദുപാദേയത്വേന ബന്ധായ ജന്മമരണപ്രവൃത്തിപരമ്പരാപ്രവൃത്തയേ ഭവതി| തദേവാനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ ഭേദേന ഗ്രാഹ്യാമാണം നിസ്സാരം ജുഗുപ്സിതവാസ്തുസമാരബ്ധത്വേന ഹേതുനാ മോക്ഷായ രാഗാദിനിമിത്തക്രിയാകലാപപരിഹാരാദ്ഭവതി|| ൯൭||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98-5) · Śloka 5

ഭവതി ചാത്ര- ഇതി സര്വാവയശോ യോ ജാനാതി കലേവരമ്| അഹിതേഷു സ മോഹേന ന കദാചിത് പ്രവര്തതേ||൯൮|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേऽങ്ഗ- വിഭാഗോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||

ഭവതി ചാത്രേതി ശ്ലോകേനോപസംഹാരേ തന്ത്രരീതിഃ| ഇത്യനേന പ്രകാരേണ സര്വാവയവശഃ സര്വമവയവം യഃ പുരുഷഃ കലേവരം ശരീരേ ജാനാതി സോऽഹിതേഷു ഉഭയലോകവിരുദ്ധേഷു മോഹാന്ന പ്രവര്ത്തതേ| ഗൃഹീതവസ്തുതത്ത്വഃ- സന്നിഹിതാനി പരിത്യജ്യ ഹിതേഷ്വേവ പ്രവര്ത്തതേ ഇത്യര്ഥഃ|| ൯൮|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ശാരീരസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ