೧೨. ದೂತಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ದೂತಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಪಿ ಆಯುಷ ಇದನ್ತಾಪರಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತ ಇತಿ ತದರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ದೂತಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಪಿ ಆಯುಷ ಇದನ್ತಾಪರಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತ ಇತಿ ತದರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ ಸ್ವಯಮಧ್ಯಾಯಪ್ರಯೋಜನಂ ಕಥಯತಿ| ದೂತಜಾತ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ರೋಗಿಣಃ ಶುಭಾಶುಭಂ ಸೂಚಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಜಾತಿಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಕಾ| ಭಾಷಾ ವಚನಮ್| ಚೇಷ್ಟಿತಂ ಕ್ರಿಯಾ| ದೇಶಃ ಉಷ್ಣಶೀತಾದಿಕೋ ವಿಕಾರಸಮಾನಾಸಮಾನಸ್ತದ್ವತ್ ಕಾಲೋಽಪಿ ಚ| ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಚ ತತ್ಸಙ್ಗಮೇ ಯಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಸ್ತದಿತಿ ದೂತಸ್ಯ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಪ್ರಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವವೇಶ್ಮನೋ ನಿರ್ಗಮನಮ್| ಪ್ರಯಾಣಂ ಪಥಿ| ಪ್ರವೇಶಃ ಆತುರವೇಶ್ಮನಿ| ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಚಾರೋ ರಾಶಿಗಮನಮ್| ಅಪೂರ್ವಸಮ್ಭವೋ ವೈದ್ಯಾತುರಸಙ್ಗಮೇ ಪ್ರಥಮಮಯತ್ನೇನೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತಪೂರ್ವಸ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಸೂಚಕಸ್ಯ|| ೨||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಆತುರಾದಿತ್ಯಾದೇರ್ದೂತೋ ವೈದ್ಯಮುಪಸರ್ಪನ್ನ ಶುಭ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಆತುರವರ್ಣಾದುತ್ತಮೋ ವರ್ಣೋಉ ಯಸ್ಯ ದೂತಸ್ಯ| ಯಥಾ ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮನ್ಯತಮೋ ದೂತಃ| ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯಾಭ್ಯಾಮನ್ಯತರಸ್ತಥಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇತಿ| ಅನ್ಯಾಶ್ರಮೋ ಭಿನ್ನಾಶ್ರಮಃ| ಚತ್ವಾರ ಆಶ್ರಮಾಃ| ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಗೃಹಸ್ಥೋ ಯತಿರ್ವಾನಪ್ರಸ್ಥಃ ಇತಿ| ಪಾಷಣ್ಡಾ ಲಿಙ್ಗಿನಃ ಷಣ್ಡಃ ಕ್ಲೀಬಃ| ಸ್ತ್ರೀದೂತಃ| ಅನೇಕೋ ಯುಗಪದ್ ಬಹವೋ ದೂತಾಃ ಜೀರ್ಣಾದಿವಸನಃ| ವಿವರ್ಣೋ ವಿಶಿಷ್ಟವರ್ಣಃ ವಿಕ್ಲವೋ ಭೀರುಃ| ನಿಷ್ಠುರೋ ರೂಕ್ಷಃ| ಅಮಙ್ಗಲಾದ್ಯಭಿಧಾಯೀ| ದೂರಾದಾಹ್ವಯಮಾನೋ ವೈದ್ಯಮ್| ತೃಣಾದಿ ಸ್ಪೃಕ್| ಅನಾಮಿಕಾಙ್ಗುಲಿಃ ಕನಿಷ್ಠಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಾ| ಮಾರ್ಜನೀ ಶೋಧನೀ| ಭಗ್ನಚ್ಯುತೋಉ ತಥಾವಿಧೋಉ ಭಾಣ್ಡೋಉ| ತಥಾ ಕಾಷ್ಠಾದಿಧರಃ| ಪಾದಾಭ್ಯಂ ಭುವನತಲ್ಪಾದೀನಿ ಮುಞ್ಚನ್| ಅಥವಾ ಪಕ್ವಂ ಫಲಾನಿ ಗೃಹೀತ್ವಾ ದೂತೋ ವೈದ್ಯಮುಪಸರ್ಪನ್ನಶುಭಃ| ತದ್ವಿಧಮನ್ಯತ್ ಕ್ಲಿನ್ನದುರ್ಗನ್ಧಾದಿ|| ೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ವಿಕಾರಾತುಲ್ಯಗುಣೋಉ ದೇಶಕಾಲೋಉ ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯೇಷು ಘೃತೋದಕಾದಿ ಸಮೀಪಸ್ಥಂ ವೈದ್ಯಂ ದೂತ ಉಪಸರ್ಪನ್ನಶುಭಃ| ಪಿತ್ತಾಮಯೇಷು ಶುಭಃ| ಛರ್ದ್ಯಾದಿಷು ಸೇತುಭಙ್ಗೇ ಅಶುಭಃ| ಸೇತುಬನ್ಧೇ ಶುಭಃ| ದೇಶಾ ಉಕ್ತಾಃ|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಾಲ ಉಚ್ಯತೇ| ಉಭಯಸನ್ಧ್ಯಾ ಪೂರ್ವಾ ಚಾಪರಾ ಚ| ನಕ್ಷತ್ರಂ ಮಹಾರೋಗದೇಶಾನ್ತರವಿವಕ್ಷಯಾ|| ೫||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಯಶ್ಛ ದೂತಃ ಸುಪ್ತಾದಿಕಂ ವೈದ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತಿ ತಂ ದೂತಂ ವೈದ್ಯೋ ನಾನುಯಾಯಾತ್|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಯೋ ವಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಿಷಗ್ವಿಶೇಷಣಮ್| ವಿಷಯೋ ಭೂಮಾವಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಿತ ಏಕಪಾದಸ್ತೇನ ತಿಷ್ಠತಿ ಯಃ|| ೭||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಯಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧಿತಾಶ್ರಯಮಾತುರಮುದ್ದಿಶ್ಯ ದೂತೇ ಕಥಯತ್ಯಶುಭಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾದಿಕಂ ಭಿಷಗನುಭವತಿ ವಾ ಸಙ್ಕಲ್ಪಯತಿ ವಾ| ತಂ ದೂತಂ ನಾಯುಯಾಯಾತ್|| ೮||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅತೋ ಯಥೋಕ್ತಾದಾತುರಾದ್ವರ್ಣೋತ್ತಮ ಇತ್ಯಾದಿ ದರ್ಶಿತಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇ ಕರುಣಾಪೇಶಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತೇನ ಭಿಷಜಾ ಆತುರಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಪ್ರಯಾತವ್ಯಮ್|| ೯||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ವೈದ್ಯಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಚ ದಧ್ಯಾದಿಕಂ ಮಙ್ಗಲಾನಾಮಷ್ಟೋತ್ತರಶತಂ ದರ್ಶನಾದಿಭ್ಯೋಽಶುಭಾನಿ ವ್ಯಪೋಹ್ಯ ಉತ್ತಮಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ದಿಶತಿ| ಅಕ್ಷತಾ ಯವಾಃ| ಸ್ಯನ್ದನಂ ರಥಾದಿ| ಅಷ್ಟಾಪದಂ ಚತುರಙ್ಗಫಲಕಮ್| ಅಕ್ಷಾಃ ಪಾಶಾಃ| ಶ್ರೀತರುಃ ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷಃ| ಭದ್ರಪೀಠಂ ದೇವಾಸನಂ ಚತುಷ್ಕೋಣಮ್| ಸ್ವಸ್ತಿಕಾ ಆಕಾರವಿಶೇಷಾಃ| ಕೀಚಕಾ ವೇಣವೋ, ಯೇ ವೇಣವೋ ವಾಯುನಾ ಶಬ್ದಾಯನ್ತೇ| ವರವಧೂರುತ್ತಮಾ ಸ್ತ್ರೀ| ವರ್ಧಮಾನಮಲಙ್ಕಾರವಿಶೇಷಃ| ಯಾನಾನ್ಯಶ್ವಾದೀನಿ ಪ್ರಯುಕ್ತಾನಿ| ಬೋಧಕರಣೇನ ಧನ್ವನ್ತರಿಶ್ಛಿತ್ರಾದಿಕೃತಃ| ವಾಮನೋ ಯಃ ಕಶ್ಛಿತ್| ತಥಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ| ವರಾಹಃ ಸೂಕರಃ ತೋಯಮಧ್ಯಾದುತ್ಥಿತಃ ಸನ್| ಅಮೃತಂ ಶಬ್ದ ಏವ| ಮಾಣಿಭದ್ರೋ ಯಕ್ಷವಿಶೇಷಃ| ದಿತಿರಸುರಮಾತಾ| ಅದಿತಿಃ ಸೂರ್ಯಮಾತಾ| ದೇವಸೇನಾ ತತ್ಸಂಜ್ಞಾ| ಸ್ವಧಾ ಪಿತೃಣಾಮ್| ಶಾನ್ತಿರ್ಧರ್ಮಸ್ಯ| ಅಪತ್ಯಂ ಸ್ವಸ್ಯ| ಕ್ಷಮಾ ಧರ್ಮಸ್ಯ| ಸ್ವಸ್ತೀತ್ಯಯಂ ಶಬ್ದಃ|| ೧೦||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅಪಿ ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಪುನ್ನಾಮಾನೋ ಯೇ ಸ್ತ್ರೀವ್ಯಞ್ಜನಾ ಅಪಿ ಪುರುಷಾಭಿಧಾನಾಃ ಶುಕ್ರಚಾಷಾದಯಸ್ತೇ ವಾಮಾಃ ಶಿವಾಃ ಶುಭಾಃ ಪ್ರಸ್ಥಾನಾದಿಷು|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಶಿವಾದಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಃ ಶಿವಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶಿವಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಶ್ಯಾಮಾ ಪಿಙ್ಗಲಾ| ಅರಲಾ ಚೇತಿ ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಾಃ| ಚುಚ್ಛುನ್ದರೀ ಗನ್ಧಮೂಷಿಕಾ| ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ ಮುಸಲೀ| ಏಕಶಫಾ ವಡವಾದಿಃ| ಸ್ತ್ರೀನಾಮಾನಃ ಶಿಖ್ಯಾದಯಶ್ಛ ದಕ್ಷಿಣಾಃ ಶಿವಾಃ| ಶಿಖೀ ಮಯೂರಃ| ಚಷಕಃ ಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಕಃ|| ೧೨||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಯೇ ವಾಮಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಪ್ರವೇಶೇ ದಕ್ಷಿಣಾಃ ಶುಭಾಃ| ಯೇ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಪ್ರವೇಶೇ ವಾಮಾಃ|| ೧೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಮೃಗವಿಹಙ್ಗಯೋರ್ವಿಪರೀತಂ ವಾಮಾದ್ದಕ್ಷಿಣಗಮನಮ್| ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಸ್ಥಾನಾದಿಷು|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರಾಂ ಪುರಃ ಪಶ್ಛಾತ್ ಪ್ರವೇಶೇ ಪ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚೇತ್ಯೇವಮಾದಿ ಭರದ್ವಾಜಾದೀನಾಂ ದರ್ಶನಮ್|| ೧೫||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಶಶಾದೀನಾಂ ಕೀರ್ತ್ತನಂ ಪರ್ಯ್ಯಾಯೇಣಾಪಿ ಕೀರ್ತ್ತನಮೇವೈಷಾಂ ಶಸ್ತಂ ನ ದರ್ಶನಮ್| ದರ್ಶನಂ ವಿರುತಂ ಚೈವ ನೋ ಕೀರ್ತ್ತನಮಿತಿ ವಿಪರೀತಾರ್ಥಃ|| ೧೬||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸರಟಾದೇಏನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಸರ್ವಮನಿಷ್ಟದರ್ಶನಂ ವಿರುತಂ ಕೇಏರ್ತನಂ ಚ || ೧೭||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಗ್ರನ್ಥಾದಿಷು ಛೇದನಶಬ್ದ ಇಷ್ಟಃ| ಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಭೇದಶಬ್ದಃ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಷ್ವಿತ್ಯತ್ರಾದಿಗ್ರಹಣೇನ ವಮನವಿರೇಚನಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏವಮನ್ಯೇ ಧ್ವನಯೋ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ತಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಶೂನಶಬ್ದಃ| ಕಾಸೇ ಕ್ಷತಶಬ್ದಃ| ಶ್ವಾಸೇ ಛಿನ್ನಃ| ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ ಸಂಸ್ಥಿತಃ ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಃ|| ೧೮||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸ್ಥಿರಾದಿಶಬ್ದಾ ಧನ್ಯಾನಾಂ ಚ ವಾದಿತ್ರಾಣಾಂ ಧ್ವನಯಃ ಸರ್ವತ್ರ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಕ್ಷತಾದಯಃ ಪ್ರಸ್ತುತಪ್ರತಿಷೇಧಾಯ ಭವನ್ತಿ| ಶಬ್ದಾ ಇತಿ ಕ್ಷತಾದಿಭಿರಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನ ಕ್ಷತಾದಿಪರ್ಯ್ಯಾಯಾಣಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಆ-ಮಾ-ನೋ-ನ ಪ್ರತಿಷೇಧಶಬ್ದಾಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ನಿವೃತ್ತ್ಯಾದಿಪರ್ಯ್ಯಾಯಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಷೇಧ ಇತ್ಯಯಂ ಶಬ್ದ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ಶಬ್ದಾನಾಂ ತೇ ಪ್ರತಿಷೇಧಾದಯಃ| ಪ್ರತಿಷೇಧಪ್ರಕಾರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|| ೨೦||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ದೀಪ್ತೇತ್ಯಾದಿಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಪ್ರತಿಷೇಧಾಯೇತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೀಪ್ತಾಂ ದಿಶಂ ಪ್ರತಿ ಕ್ರೂರಾಣಾಂ ಮೃಗಾಣಾಂ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಚ ಧ್ವನಯಃ| ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿಪ್ರತ್ಯಯಹೇತುತ್ವೇನಾಽನುಮಿತೈಕಾಽಪಿ ಸತೀ ದಿಗ್ವ್ಯವಹಾರರ್ಥಮಧಿಷ್ಠಾತೃದೇವತಾವಿಶೇಷನಿಯಮವಶಾತ್ ಪ್ರವಿಭಕ್ತೈವಾಽಷ್ಟಧಾ ವಿಭಜ್ಯತೇ| ತತ್ರ ವಿಷುವತಿ ಸೂರ್ಯ್ಯೋ ಯತ ಉದೇತಿ ಸಾ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಾಧಿಷ್ಠಿತಾ ಐನ್ದ್ರೀನಾಮ ದಿಕ್| ತದಭಿಮುಖಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವೈರಸ್ಯತಾ ಕ್ರಾನ್ತಮೂರ್ತಿರ್ಯಾಮ್ಯಾ ನಾಮ| ತಸ್ಯೈವ ಪಶ್ಛಾತ್ ಪತ್ಯಾ ಯಾದಸಾಮಾಲಿಙ್ಗಿತಾ ವಾರುಣೀ ನಾಮ| ತಸ್ಯೈವ ವಾಮತೋ ರಾಜರಾಜಸ್ವೀಕೃತಾ ಕೋಉಬೇರೀ ನಾಮ| ತಾಸಾಮನ್ತರಾಲೇಷು ವಿದಿಶಃ| ತತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವಾ ಚೈತ್ರಭಾನವೀ| ದಕ್ಷಿಣಪಾಶ್ಛಿಮಾ ನೈಋತೀ ಪಶ್ಛಿಮೋತ್ತರಾ ಪಾವನೀ| ಉತ್ತರಪೂರ್ವಾ ಐಶಾನೀತಿ| ಆಸಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಕುಕುಭಾಂ ಭಗವನ್ ಸಹಸ್ರಶ್ಮಿಃ ಪೂರ್ವಾದಿಕ್ರಮೇಣಾಹೋರಾತ್ರಭಾಗೇಷ್ವಷ್ಟಾಸ್ವೇವಾವರೋಧವೇಶ್ಮಸ್ವಿವ ದಕ್ಷಿಣಃ ಕಾಮೀ ಕ್ರಮೇಣೈವ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಮನುಭವತಿ| ತತ್ರ ಪೂರ್ವೇ ದಿನಸ್ಯಾಯಾಮೇ ಶಾತಕ್ರತವೀಮಾಶಾಮವಲಮ್ಬತೇ ಭಗವಾನ್| ದ್ವಿತೀಯೇ ಜಾತವೇದಸೀಮ್| ತೃತೀಯೇ ಸಮದರ್ಶಿಲಾಞ್ಛಿತಾಮ್| ಚತುರ್ಥೇ ರಕ್ಷೋಮಾಲಿನೀಮ್| ಪ್ರಥಮೇ ನಿಶಾಯಾಮೇ ವರುಣಾಶ್ವಾಸಿತಾಮ್| ದ್ವಿತೀಯೇ ಸಮೀಕರಣನಾಯಿಕಾಮ್| ತೃತೀಯೇ ಪುಣ್ಯಜಾತಾಕ್ಷಿಪ್ತಾಮ್| ಚತುರ್ಥೇ ವೃಕ್ಷಧ್ವಜಪಾಲಿತಾಮಿತಿ| ತಾಸಾಞ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ರವಿರ್ಯಾಮುಪಭುಙ್ಕ್ತೇ ಸಾ ಸ್ವಾಧೀನಭರ್ತೃಕೇವ ದೀಪ್ತಾ| ಯಾಮುಪಭುಜ್ಯ ಯಾತಃ ಸಾ ಪ್ರೋಷಿತಭರ್ತೃಕೇವಾಙ್ಗರಿತಾ| ಯಾಂ ಯಾಸ್ಯತಿ ಸಾ ವಾಸಕಸಜ್ಜೇವ ಧೂಮಿತಾ| ಶೇಷಾಃ ಪರಿತ್ಯಕ್ತತತ್ಸಮಾಗಮಾಷಾಃ ಪ್ರವ್ರಜಿತಾ ಇವ ಶಾನ್ತಾಃ ತತ್ರಾತ್ಮಾನಮವಧಿಂ ಕೃತ್ವ ದಿಶಿ ದೀಪ್ತಾ ಯಾಂ ಕ್ರೂರಮೃಗಪಕ್ಷಿವಾಚಃ| ಕ್ರೂರಾ ಮೃಗಾಃ ಕ್ರವ್ಯಾದಾಃ ಶೃಗಾಲಸಿಂಹಾದಯಃ ಪಕ್ಷಿಣೋ ಗೃಧ್ರೋಲೂಕಾದಯಃ | ಕ್ರವ್ಯಾದಾಃ ಕ್ರೂರಾಃ| ಫಲಶಾಲ್ಯಾದಿಭುಜೋ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ ಸೌಮ್ಯಾಃ| ತದ್ವಿಧೇ ದೇಶೇ ರೋಉಕ್ಷ್ಯಾದಿಯುಕ್ತೇ|| ೨೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತೃಣಾದೀನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರತಿಷೇಧಾಯ| ಪಲಲಸ್ತಿಲಕಲ್ಕಃ| ಊರ್ಧ್ವಗಾಃ ಪಾದಾ ಯೇಷಾಂ ಯಾನಾದೀನಾಮ್| ಉಪಸ್ಕರ ಉಪಕರಣದ್ರವ್ಯಮ್| ಶ್ವಪಾಕಶ್ಛಣ್ಡಾಲಃ ಲುಬ್ಧಕಃ| ವ್ಯಸನ್ಯತಿದುಃಖೀ| ಮೃತಂ ಶವಮ್|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಮಙ್ಗಲಾನಿ ಘೃತಾದೀನಿ| ತೇಷಾಮಾಽಽತುರಗೃಹಾನ್ನಿರ್ಗಮೋ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರವಿಶತಃ|| ೨೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಆತುರಸ್ಯ ವಕ್ರಾನುವಕ್ರಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರತಿಷೇಧಾಯ ಧ್ರುವಂ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾಯ| ರಾಶಿಚಕ್ರೇ ಸ್ಪಷ್ಟಗತೇ ಯೇ ಪ್ರತಿನಿವೃತ್ತ್ಯ ಗನ್ತುಂ ಪ್ರವೃತ್ತಾಸ್ತೇ ವಕ್ರಾಃ| ತತೋಽಪಿ ಪುನವ್ಯಾವೃತ್ತಾಃ ಸ್ಪಷ್ಟಮಾರ್ಗಮನುಪ್ರಾಪ್ತಾ ಅನುವಕ್ರಾಃ ಗರ್ಹಿತೇ ಸ್ಥಾನೇ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ಗರ್ಹಿತಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಃ| ಗರ್ಹಿತಸ್ಥಾನಮನುಪಚಯರಾಶಿಲಕ್ಷಣಮ್| ಅನುಪಚಯಾಶ್ಛ ರಾಶಯಃ| ಸ್ವಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರರಾಶೋಃ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಚತುರ್ಥಪಞ್ಚಮಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮನವಮದ್ವಾದಶರಾಶಯಃ| ಉಪಚಯಾಸ್ತ್ರಿಷಡೇಕಾದಶದಶಮಾಃ| ತತ್ರಾಶ್ವಿನ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಃ ಸಪಾದನಕ್ಷತ್ರದ್ವಯವಿಭಾಗೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಮೇಷವೃಷಭಮಿಥುನಕರ್ಕಟಕಸಿಂಹಕನ್ಯಾತುಲಾವೃಶ್ಛಿಕಧನುಮಕರಕುಮ್ಭಮೀನಾಖ್ಯಾ ದ್ವಾದಶರಾಶಯಃ|| ೨೪||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಕೇತ್ವಾದಿಭಿರ್ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಾಽಽಭಿಭವಃ| ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷೋ ಜನ್ಮರಾಶಿಃ| ತಸ್ಮಿನ್ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತದಾಽಽಭಿಭವಃ|| ೨೫||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಗೃಹದಾರಾದಿಷು ಗರ್ಹಿತಾನಾಮಶುಭಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ|| ೨೬||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾದೃಷ್ಟಪೂರ್ವದರ್ಶನಃ ಸ್ವಪ್ನಶ್ಛ ಶುಭಾಶುಭಹೇತುಃ| ಸ್ವಯಂ ದೃಷ್ಟ ಉಪಭೋಕ್ತ್ರಾಽಽನ್ಯೇನ ವಾ| ತಮುದ್ದಿಶ್ಯ ದೃಷ್ಟಃ| ಸ ಚ ದೃಷ್ಟಾದಿಭೇದೇನ ಸಪ್ತವಿಧಃ| ದೃಷ್ಟಶ್ಛ ಕ್ಷುಷಾ ಗೄಹೀತಸ್ಯ ಸ್ವಾಪೇ ದರ್ಶನಮ್| ಶ್ರುತಸ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಾರೂಪೇಣ ಸ್ವಾಪೇ ದರ್ಶನಂ ಶ್ರುತಃ| ಅನುಭೂತಃ ಸ್ವಸಂವೇದನಾದಿನಾ| ಪ್ರಾರ್ಥಿತ ಆಕಾಙ್ಕ್ಷಿತಃ| ಇದಂ ಕಥಂ ನು ಮೇ ಸ್ಯಾತ್ ಇತಿ ಕಲ್ಪಿತಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಿತಃ | ಇದಂ ಮಯಾಽವಶ್ಯಕರ್ತ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಭಾವಿಕಃ| ಸ್ವಭಾವಾದಾಗತಃ| ದೋಷಜೋ ವಾತಾದಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನ್ನಭೋಗಮನಾದಿಃ|| ೨೭||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತತ್ರಾಽಽದ್ಯಾಃ-ದೃಷ್ಟಶ್ರುತಾನುಭೂತಪ್ರಾರ್ಥಿತಸಙ್ಕಲ್ಪಿತಾಃ ಪಞ್ಚ ಅಫಲಾಃ| ಭಾವಿಕದೋಷಜೋಉ ಸಫಲೋಉ| ದೋಷಜೋಽಪಿ ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ರಕೃತಿರ್ನಿಷ್ಫಲಃ| ಯಥಾ ವಾತಪ್ರಕೃತೇರ್ಕತಜಃ| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ ಪಿತ್ತಜಃ| ಏವಂ ಕಫೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ತಥಾ ದಿವಾ ದೃಷ್ಟಶ್ಛ ನಿಷ್ಫಲಃ| ವಿಸ್ಮೃತಾದಿರೂಪೋಽಪಿ ನಿಷ್ಫಲಃ| ವಿಸ್ಮೃತೋ ಯಃ ಸಾಧು ನ ಸ್ಮರ್ಯ್ಯತೇ|| ೨೮||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ನಿಶಾದೋಉ ದೃಷ್ಟಃ ಸಫಲೋಽಪಿ ಶುಭಾಶುಭಶ್ಛಿರಾತ್ಫಲಮಲ್ಪಂ ಚ ಕರೋತಿ| ಗೋಸರ್ಗೋ ರಾತ್ರೇಃ ಕ್ಷಯಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಸದ್ಯಃ ಫಲಂ ಮಹಾಫಲಂ ಚ|| ೨೯||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಶುಭಶ್ಛ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸ್ವಪ್ನಾದನನ್ತರಂ ನಿದ್ರಯಾಽನುಪಹತೋ ಮಹತ್ಫಲಂ ದದಾತಿ ಸದ್ಯಶ್ಛ| ತಥಾ ಪ್ರತೀಪೈರ್ದೃಷ್ಟಸ್ವಪ್ನಪ್ರತಿಕೂಲೈರ್ವಚೋಭಿರ್ನೋಪಹತಃ| ಅಥವಾ ಸ ಸರ್ವಂ ಸ್ವಪ್ನೋ ದಾನಾದಿಭಿರ್ಮಹತ್ ಸದ್ಯಶ್ಛ ಫಲಂ ದದಾತಿ| ಯಮಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವೃತ್ತಿಃ| ನಿಯಮಃ ಸದ್ದೃತ್ತಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಮಣಿಮನ್ತ್ರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|| ೩೦||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಪ್ನವಿಶೇಷಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ| ಸುಬೋಧಮ್| ಪ್ರೇತಾ ನಿಕೃಷ್ಟ ಭೂತವಿಶೇಷಾಃ| ಯಸ್ಯ ಹೃದಿ ಕಣ್ಟಕೀಲತಾದಿಕಂ ಜಾಯತೇ ಸ ಗುಲ್ಮೇನ ಹನ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯಸ್ಯ ಪುನಃ ಕಣ್ಟಕೀಲತಾದಿಕಂ ಶಿರಸಿ ಜಾಯತೇ ಸ ಶಿರೋರೋಗೇಣ ಹನ್ಯತೇ| ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಕರ್ತ್ರಾ ಶಿರಃಚ್ಛೇದೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಹನ್ಯತೇ| ಸರ್ವತ್ರ ತೃತೀಯಾನ್ತಂ ಹನ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಉಪರಾಗೋ ರಾಹುಚ್ಛಾಯಯಾ| ತಯೋರಿತಿ ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯ್ಯಯೋಃ|| ೩೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಶುಷ್ಕುಲೀ ತಿಲಕೃತಾ ಛರ್ದಯತಿ| ತದೇವ ಯತ್ಸ್ವಪ್ನೇ ಜಗ್ಧಮ್|| ೩೨||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಲತಾದಯೋ ಲತಾವಂಶತಾಲಃ| ವಯಾಂಸಿ ಪಕ್ಷಿಣಃ| ಗೃಧ್ರಾದಿಭಿಃ ಪರಿವಾರಣಮ್| ಆನ್ಧ್ರದ್ರವಿಡೋಉ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಜನಪದನಾಮನೀ| ಅನ್ತಾವಸಾಯಿನಶ್ಛಣ್ಡಾಲಾದಯಃ| ವೇತ್ರಂ ಕಾಷ್ಠವಿಶೇಷಃ| ವಲ್ಮೀಕಾದಿಷು ವಾ ಪತತಿ| ವಲ್ಮೀಕಂ ಪಿಪೀಲಿಕಾಸ್ಥಾನಮ್| ಸಮ್ಬಾಧಂ ಸಙ್ಕಟಮ್| ಜನನೀ ಮಾತಾ| ವಯೋವೃದ್ಧಿರ್ಯಥಾ ಬಾಲ್ಯೇ ಯೋಉವನಂ ವಾರ್ಧಕಂ ವಾ| ಯೂಪಾದೀನ್ ವಾ ಆರೋಹತಿ| ಚನ್ದ್ರಾದೀನ್ ಪತತೋ ನಶ್ಯತೋ ವಾ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ| ಏವಮೇತಚ್ಛಾಷ್ಕುಲ್ಯಪೂಪಾದಿಕಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವ್ಯಾಧಿತಾ ನಿಶ್ಛಿತಂ ಪಞ್ಚತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾಸ್ತು ಜೀವಿತಸನ್ದೇಹಮಿತಿ|| ೩೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತಿ ಪದ್ಯಾರಮ್ಭೇ ತನ್ತ್ರರೀತಿಃ| ಮನೋವಹಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ದೇವಾನಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶುಭಾಃ ಸ್ವಪ್ನಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ದೇವಾನಿತ್ಯಾದೇರ್ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ತಥಾ ಛತ್ರಾದೀನಿ ಯೋ ಲಭತೇ| ಶೈಲಾದೀಂಶ್ಚಽಽರೋಹೇತ್| ನದ್ಯಾದೀಂಶ್ಚ ತರೇತ್| ಪೂರ್ವೋತ್ತರಗಮನಾದಿಕಞ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ಆಯುರಾದಿಕಮಶ್ನುತೇ| ನರಾಶನೋ ರಾಕ್ಷಸಃ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಉಕ್ಷಿತಂ ಸಿಕ್ಥಮ್| ಸುಮನಸಃ ಹೃದೋ ಗಮ್ಭೀರಃ| ಅಗಮ್ಯಾಃ ಸಕುಲ್ಯಾನ್ತ್ಯಜಾತಿಶ್ಚ| ಮೃತಿರ್ಮರಣಮ್||೩೪||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಪಿತೃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಶುಭಾನಾಮಪಿ ಕೃದ್ಧಾದ್ಯಾತ್ಮನಾಂ ಸತಾಂ ಮಲಿನಾಮ್ಬರಪುಷ್ಪಧಾರಿಣಾಂ ಚ ದರ್ಶನಂ ನೇಷ್ಯತೇ| ತೇಷಾಮೇವ ಪಿತ್ರಾದೀನಾಂ ತುಷ್ಟಾದಿಗುಣಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೈರತಿತುಷ್ಟಾದಿಗುಣೈಃ ಪಿತ್ರಾದಿಭಿಃ|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಮಙ್ಗಲಾಚಾರಸಮ್ಪನ್ನಾದಿಕಮಾರೋಗ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರಭೂತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಂಗ್ರಹಸ್ತಥೋಕ್ತಃ| ಸತ್ತ್ವಲಕ್ಷಣಾನಿ ಶೌಚಾಸ್ತಿಕ್ಯಾದೀನಿ||೩೬||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸ್ಥಾನನಾಮ ನಿರೂಪ್ಯತೇ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಶರೀರಸ್ಯ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭೃತಿಮರಣಂ ಯಾವದ್ಯತಃ ಸಮ್ಯಗುದಾಹೃತಂ ಪ್ರದರ್ಶಿತಮ್| ಅತಃ ಸ್ಥಾನಂ ಶಾರೀರಮುಚ್ಯತ ಇತಿ||೩೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ