10. vikr̥tēhāvijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutehAvij~jAnIyo nAma dashamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ വികൃതേഹാവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ഛായാദീനാം വികൃതിമുക്ത്വാ ചേഷ്ടാദീനാം വികൃതിപരിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ| അഥേത്യാദി പൂര്വവദ് വ്യാഖ്യേയമ്| ഈഹായാഃ പ്രാധാന്യേനാത്ര നിര്ദേശഃ|| ൧||

Adhikarana arundhatyAdyanavalokane riShTam (2) · Śloka 2

സന്തര്ഷീണാം സമീപസ്ഥാം യോ ന പശ്യത്യരുന്ധതീമ്| ധ്രുവമാകാശഗങ്ഗാം വാ ന സ പശ്യതി താം സമാമ്|൨|

Adhikarana meghAdyabhAve~api tacchabdashravaNAdau riShTam (2) · Śloka 2

മേഘതോയൌഘനിര്ഘോഷവീണാപ്രണവവേണുജാന്| ശൃണോത്യന്യാംശ്ച യഃ ശബ്ദാനസതോ ന സതോऽപി വാ||൨||

Adhikarana karNaniShpIDanasvarAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

നിഷ്പീഡ്യ കര്ണൌ ശൃണുയാന്ന യോ ധുകധുകാസ്വനമ്|൧|

Adhikarana gandharasasparshaviparyyayAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

തദ്വദ്ഗന്ധരസസ്പര്ശാന് മന്യതേ യോ വിപര്യ്യയാത്|൧|

Adhikarana dIpagandhAdyAghrANAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

സര്വശോ വാ ന യോ യശ്ച ദീപഗന്ധം ന ജിഘ്രതി|൧|

Adhikarana rasAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

വിധിനാ യസ്യ ദോഷായ സ്വാസ്ഥ്യായാവിധിനാ രസാഃ|൧|

Adhikarana a~ggAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

യഃ പാംസുനേവ കീര്ണാങ്ഗോ യോऽങ്ഗേ ഘാതം ന വേത്തി വാ||൧||

Adhikarana akasmAdatIndriyadarshanAdriShTam (2) · Śloka 2

അന്തരേണ തപസ്തീവ്രം യോഗം വാ വിധിപൂര്വകമ്| ജാനാത്യതീന്ദ്രിയം യശ്ച തേഷാം മരണമാദിശേത്|൨|

Adhikarana jihvAmukhanetramUrdhAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

ജിഹ്വാ ശ്യാവാ മുഖം പൂതിസവ്യമക്ഷി നിമജ്ജതി| ഖഗാ വാ മൂര്ധ്നി ലീയന്തേ യസ്യ തം പരിവര്ജയേത്||൨||

ഘനീഭൂതം കഠിനീഭൂതമാകാശം ശൂന്യമേവമാദി സര്വം യോ വിപര്യ്യസ്തം പശ്യതി സ നശ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| ലാഞ്ഛനമിന്ദോശ്ചിഹ്നം ശേശഃ| സമാഃ സംവത്സരഃ| അസതഃ ശബ്ദാഞ്ഛൃണോതി| സതോऽപി വാ ന ശൃണോത്യേവമാദയസ്തേഷാം മരണമാദിശേദിത്യനേന സമ്ബന്ധഃ| ഗന്ധാദീനി യഃ സ്വഭാവവിപര്യ്യയാണി മന്യതേ| നൈവ വാ സര്വേണ സര്വം യോ മന്യതേ| തേന വിധിനാ ശസ്ത്രോക്തേന പ്രകാരേണ| തദ്വിപര്യ്യയേണാऽവിധിനാ| വിധിപൂര്വകോ യോഗഃ പാതഞ്ജലാദിശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന വിധിനാ സമ്പാദിതഃ| അതീന്ദ്രിയമവിഷയമിന്ദ്രിയാണാം സ്വര്ണാദി| സുബോധമ്||൨||

Adhikarana pAdagharShaNacyutAMsatvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

നികഷന്നിവ യഃ പാദൌ ച്യുതാംസഃ പരിസര്പതി|൧|

Adhikarana hitAnnasevAyAmapi balakShaye riShTam (1) · Śloka 1

ഹീയതേ ബലതഃ ശരവദ് യോऽന്നമശ്നന് ഹിതം ബഹു|൧|

Adhikarana viNmUtrAlpatvabAhulyAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

യോऽല്പാശീ ബഹുവിണ്മൂത്രോ ബഹ്വാശീ ചാല്പമുത്രവിട്|൧|

Adhikarana alpannA~ashitve~api kaphapravRuddhau dIrghashvAse ca riShsTam (1) · Śloka 1

യോ വാऽല്പശീ കഫേനാര്ത്ഥോ ദീര്ഘം ശ്വാസിതി ചേഷ്ടതേ||൧||

Adhikarana shvAsaniHshvAsaspandAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

ദീര്ഘമുച്ഛ്വസ്യ യോ ഹ്രസ്വം നിഃശ്വസ്യ പരിതാമ്യതി| ഹ്രസ്വഞ്ച യഃ പ്രശ്വസിതി വ്യാവിദ്ധം സ്പന്ദതേ ഭൃശമ്|൨|

Adhikarana prapANikAku~jcanapUrvakaM shirovikShepe riShTam (2) · Śloka 2

ശിരോ വിക്ഷിപതേ കൃച്ഛ്രാദ്യോऽഞ്ചയിത്വാ പ്രപാണികൌ| യോ ലലാടാത്സ്രുതസ്വേദഃ ശ്ലഥസന്ധാനബന്ധനഃ||൨||

Adhikarana uttApyamAnasya mUrcchAyAM riShsTam (1) · Śloka 1

ഉത്താപ്യമാനഃ സമ്മുഹ്യേദ്യോ ബലീ ദുര്ബലോऽപി വാ|൧|

Adhikarana muhuH pAdaprasAraNAku~jcanapUrvaka muttAnasvApe riShTam (1) · Śloka 1

ഉത്താന ഏവ സ്വിപിതി യഃ പാദൌ വികരോതി ച|൧|

Adhikarana shyAnAsanAdyasadbastuji ghRukShAyAM riShTam (1) · Śloka 1

ശയനാസനകുഡ്യാദേര്യോऽസദേവ ജിഘൃക്ഷതി|൧|

Adhikarana ahAsyahanauShThalehanAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

അഹാസ്യഹാസീ സമ്മുഹ്യന്യോ ലേഢി ദശനച്ഛദൌ|൧|

Adhikarana uttarauShThalehanapUrvakaM phUtkArAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

ഉത്തരോഷ്ഠം പരിലിഹന് ഫൂത്കാരാശ്ച കരോതി യഃ|൧|

Adhikarana kRuShNapItAdicchAyAbhirabhidravaNe riShTam (1) · Śloka 1

യമഭിദ്രവതി ഛായാ കൃഷ്ണാ പീതാऽരുണാപി വാ||൧||

Adhikarana bhiShagbheShajAdidveShe riShTam (3) · Śloka 3

ഭിഷഗ്ഭേഷജപാനാന്നഗുരുമിത്രദ്വിഷശ്ച യേ| വശഗാഃ സര്വ ഏവൈതേ വിജ്ഞേയാഃ സമവര്തിനഃ||൩||

നികഷന്നിവേത്യാദേര്വശഗാഃ സര്വ ഏവൈത ഇത്യാദിനാ സമ്ബന്ധഃ സുബോധമ്| പരിതാമ്യതിവൈകല്യം യാതി| അഞ്ചയിത്വാ ആകുഞ്ച്യ| പ്രപാണികഃ കൂര്പരമണിബന്ധാന്തരമ്| ശയനാദേഃ പാദൌ വികരോതി| യസ്തു അസദ്വസ്തു ഗ്രഹീതുമിച്ഛതി| അഹാസ്യേ വസ്തുനി ഹസതീതി അഥോക്തഃ| കൃഷ്ണാദികാ ഛായാ യമഭിദ്രവതി യമഭ്യാഗച്ഛതി| സഃ സമവര്തിനോ വശഗഃ| സമവര്തീ വൈവസ്വതഃ|| ൩||

Adhikarana grIvAlalATahRudayeShu prasvede shaitye ca riShTam (4) · Śloka 4

ഗ്രീവാലലാടഹൃദയം യസ്യ സ്വിദ്യതി ശീതലമ്| ഊഷ്ണോऽപരഃ പ്രദേശശ്ച ശരണം തസ്യ ദേവതാഃ||൪||

തസ്യ ദേവതാഃ ശരണം ലോകാന്തരസ്ഥാസ്തം ത്രായന്തേ നാന്യച്ഛരണം തസ്യേത്യര്ഥഃ|| ൪||

Adhikarana svalpaprakAshAdau riShTam (1) · Śloka 1

യോऽണുജ്യോതിരനേകാഗ്രോ ദുശ്ഛായോ ദുര്മനാഃ സദാ|൧|

Adhikarana balibhugbhirbalInAmabhakShaNe riShTam (1) · Śloka 1

ബലിം ബലിഭുജോ യസ്യ പ്രണീതം നോപഭുഞ്ജതേ||൧||

Adhikarana nirnimittaM medhAshobhAdilAbhe riShTam (2) · Śloka 2

നിര്നിമിത്തം ച യോ മേധാം ശോഭമുപചയം ശ്രിയമ്| പ്രാപ്നോത്യതോ വാ വിഭ്രംശം സ പ്രാപ്നോതി യമക്ഷയമ്|൨|

Adhikarana prakRuteranyathAtve riShTam (2) · Śloka 2

ഗുണദോഷമയീ യസ്യ സ്വസ്ഥസ്യ വ്യാധിതസ്യ വാ| യാത്യന്യഥാത്വം പ്രകൃതിഃ ഷണ്മാസാന്ന സ ജീവതി|൨|

Adhikarana bhaktishIlAdInAmahetukaM nivRuttau riShTam (2) · Śloka 2

ഭക്തിഃ ശീലം സ്മൃതിസ്ത്യാഗോ ബുദ്ധിര്ബലമഹേതുകമ്| ഷഡേതാനി നിവര്ത്തന്തേ ഷഡ്ഭിര്മാസൈര്മരിഷ്യതഃ||൨||

Adhikarana mattavadgatikampamohe riShTam (1) · Śloka 1

മത്തവദ്ഗതിവാക്കമ്പമോഹാ മാസാന്മരിഷ്യതഃ|൧|

Adhikarana keshalu~jcanAdau riShTam (1) · Śloka 1

നശ്യത്യജാനന് ഷഡഹാത് കേശലുഞ്ചനവേദനാമ്|൧|

Adhikarana kaNThAmayAdRute AhArasya kaNThAprApaNe riShTam (1) · Śloka 1

ന യാതി യസ്യ ചാഹാരഃ കണ്ഠം കണ്ഠാമയാദൃതേ|൧|

Adhikarana bhRutyAnAM prAtikUlye riShTam (1) · Śloka 1

പ്രേഷ്യാഃ പ്രതീപതാം യാന്തി പ്രേതാകൃതിരുദീര്യ്യതേ|൧|

Adhikarana satataM nidrAyAmanidrAyAM vA riShTam (1) · Śloka 1

യസ്യ നിദ്രാ ഭവേന്നിത്യാ നൈവ വാ ന സ ജീവതി||൧||

Adhikarana ashrubhirvaktrapUraNAdau riShTam (2) · Śloka 2

വക്ത്രമാപൂऽര്യതേऽശ്രൂണാം സ്വിദ്യതശ്ചരണൌ ഭൃശമ്| ചക്ഷുശ്ചാകുലതാം യാതി യമരാജ്യം ഗമിഷ്യതഃ||൨||

Adhikarana manoramANAM pradveShe riShTam (5) · Śloka 5

യൈഃ പുരാ രമതേ ഭാവൈരേരതിസ്തൈര്ന ജീവതി||൫||

അണുജ്യോതിഃ സ്വല്പപ്രകാശഃ| അനേകാഗ്രോ വ്യാക്ഷിപ്തചിത്തഃ സദാ കാരണം വിനൈവംവിധഃ| ബലിഭുജോ വായസാദയഃ| അതോ വാ മേധാദിതോ വിഭ്രംശമ്| യമക്ഷയം യമസദ്മ| ഗുണമയീ പ്രകൃതിഃ സത്ത്വാദിജാ ദോഷമയീ വാതാദിജാ| താശ്ചോക്താഃ| പരമവഹിഃ ഷണ്മാസാന്| ഷട് പൃഥത്ഭൂതാഃ| മത്തവദ്ഗത്യാദയോ മാസാന്മരിഷ്യതോ ഭവന്തി| ലുഞ്ചനമപനയനമ്| പ്രേഷ്യാഃ ഭൃതകാഃ| പ്രതീപതാം പ്രതികൂലത്വമ്| പ്രേതാകൃയിഃ പ്രേതജാതീയഃ| ഉദീര്യ്യതേ ഉച്യതേ| അകാരണാദശ്രൂണാം വക്ത്രമാപൂര്യ്യതേ പൂരണയോഗേ ഷഷ്ഠീ| ചരണൌ സ്വിദ്യതഃ| തൈര്ഭാവൈരരതിഃ സന് ന ജീവതി| ന വിദ്യതേ രതിര്യസ്യാऽസാവऽരതിഃ|| ൫||

Adhikarana pRuShTo~api bhiSha~gmumUrShormaraNaM na kathayenna cikitsecca (2) · Śloka 2

കഥയേന്ന ച പൃഷ്ടോऽപി ദുഃശ്രവം മരണം ഭിഷക്| ഗതാസോര്ബന്ധുമിത്രാണാം ന ചേച്ഛേത്തം ചികിത്സിതുമ്||൨||

Adhikarana parAsorbhUtAnubandhAtkriyAvaiphalyam (6) · Śloka 6

യമദൂതപിശാചാദ്യൈര്യത് പരാസുരുപാസ്യതേ ഘ്നദ്ഭിരൌഷധവീര്യാണി തസ്മാത്തം പരിവര്ജ്ജയേത്||൬|| ഗതാസോര്മുമൂര്ഷോര്ബന്ധുഭ്യോ മിത്രേഭ്യശ്ച ഭിഷങ്മരണം ന കഥയേത്| ന ച തം ചികിത്സിതുമിച്ഛേത്| കുതശ്ചികിത്സിതും നേച്ഛേദിത്യാऽऽഹ-യദ്യസ്മാത്പരാസുര്യമദൂതാദിഭിരൌഷധവീര്യ്യാണി ഘ്നദ്ഭിരുപാസ്യതേ| അതഃ പരിത്യജേത്| അന്യഥാ വൈദ്യോ യശസാ പരിഹീയതേ| തദേവ ദ്രഢയതി||൬||

Adhikarana riShTAriShTavij~jAnIyaM carakamatam (7) · Śloka 7

അരിഷ്ടം നാസ്തി മരണം ദൃഷ്ടരിഷ്ടം ച ജീവിതമ്| അരിഷ്ടം രിഷ്ടവിജ്ഞാനം ന ച രിഷ്ടേऽപ്യനൈപുണാത്||൭||

അരിഷ്ടമ് രിഷ്ടേന വിനാ നാസ്തി മരണമ്| ദൃഷ്ടേ രിഷ്ടേ ജീവിതം നാസ്തി| ഇതി ചരകാചാര്യ്യാനുമതേ| തത്ര കേചിച്ചോദയന്തി-ദൃഷ്ടേ രിഷ്ടേ അപി ജീവിതം ദൃഷ്ടമദൃഷ്ടേऽപി മരണമിതി| തന് പ്രതി ചരകഃ സമര്ഥയതി-അരിഷ്ട ഇത്യാദി| യോ നിപുണോ ഭിഷങ് ന ഭവതി, തസ്യൈതദ് ഭ്രാന്തിജ്ഞാനമിതി ചരകസ്യ വചനമ്|| ൭||

Adhikarana riShTAriShTaj~jAne sushrutamatam (8) · Śloka 8

ധ്രുവം ഹി രിഷ്ടേ മരണം ബ്രാഹ്മണൈസ്തത് കിലാമലൈഃ| രസായനതപോദാനതത്പരൈശ്ച നിവാര്യ്യതേ||൮||

സുശ്രുതഃ പുനരാഹ-യദ്യപി രിഷ്ടേ ധ്രുവം മരണം തഥാപി അമലൈഃ നിര്മലൈര്ബ്രാഹ്മണൈ രസായനാദിപരൈശ്ച തന്മരണം നിവാര്യ്യതേ|| ൮||

Adhikarana kRuShNAtreyamatena riShTAnAM dvaiviGyam (9) · Śloka 9

കൃഷ്ണാത്രേയോ ദ്വിധാ രിഷ്ടം സ്ഥിരാസ്ഥിരവിഭേദതഃ| ദോഷണാമപി ബാഹുല്യാദ്രിഷ്ടാഭാസഃ സമുദ്ഭവേത്| തദ്ദോഷാണം ശമേ ശമ്യേത്സ്ഥായ്യവശ്യം തു മൃത്യവേ||൯||

കൃഷ്ണാത്രേയോऽപി ദ്വിവിധം രിഷ്ടമാഹ-സ്ഥിരമസ്ഥിരഞ്ച| ദോഷബാഹുല്യാത് ജാതമസ്ഥിരമ്| തച്ചാമരണഫലമ്| ദോഷാണാം വാതാദീനാമ്||൯||

Adhikarana riShTavij~jAnaprayojanam (10-11) · Śloka 11

ആയുര്വേദഫലം കൃത്സ്നം യദാऽऽയുര്ജ്ഞേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്| രിഷ്ടജ്ഞാനാദൃതസ്തസ്മാത് സര്വദൈവ ഭവേദ്ഭിഷക്||൧൦|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ വികൃതേ വിജ്ഞാനീയോനാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൧||

രിഷ്ടവിജ്ഞാനപ്രയോജനമുച്യതേ| യദ്യസ്മായുര്വേദഫലമായുഷഃ പരിപാലനം കൃത്സ്നം നിരവശേഷമായുര്ജ്ഞേ ജീവിതപരിജ്ഞാനവതി ഭിഷജി പ്രതിഷ്ഠിതമ്| സര്വദൈവ പരിജ്ഞാന ആദൃതോ ഭവേദിതി|| ൧൦|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യയേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടങ്ഗസംഗ്രവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ദശമോऽധ്യായഃ