33. tarpaṇapuṭapākavidhiḥ

Adhikarana atha tarpaNapuTapAkavidhirnAma trayastriMsho~adhyAyaH pratij~jA (2) · Śloka 2

અથાતસ્તર્પણપુટપાકવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૨||

Adhikarana tarpaNapuTapAkArho~anarhashca (1) · Śloka 1

યન્નયનં પરિતામ્યતિ પરિશુષ્કં રૂક્ષં સ્તબ્ધજિહ્યં નિમ્નમાવિલમવનદ્ધં શીર્ણપક્ષ્મ તથા કૃચ્છ્રોન્મીલસિરોત્પાતસિરાહર્ષાર્જુનશુષ્કતિમિરાભિષ્યન્દાધિમન્થાન્યતોવાતવાતપર્યયશુષ્કાલ્પશોફાદિરોગાતુરમપગતરાગાશ્રુદૂષિકાવેદનં તત્ર તર્પણં યોજયેત્| ન ત્વશાન્તોપદ્રવેઽક્ષ્ણિ નાતિશીતોષ્ણવર્ષદુર્દિને ન નસ્યાનર્હેષુ ચ| તદ્વત્ પુટપાકમપિ||૧||

અથાત ઇત્યાદિ| યન્નયનં તામ્યત્વાદિગુણયુક્તં કૃચ્છ્રોન્મીલનાદ્યાતુરં ચાપગતરાગાદિ તત્ર તર્પણં ન યોજયેત્| અશાન્તોપદ્રવે નેત્રે તર્પણં ન યોજયેત્| ઉપદ્રવા રાગાશ્વાદયઃ| પુટપકો વિષયા-વિષય-યોસ્તર્પણૈકયોગક્ષેમઃ|| ૧||

Adhikarana tarpaNapuTapAkayorvidhistarpaNauvadhadhAraNAvadhishca (2) · Śloka 2

અથ દિવસસ્યાષ્ટમે ભાગે ગતે શેષે વા નિર્વાતાતપરજોધૂમે કૃતનીલપીતાન્યતરજવનિકે વેશ્મનિ જીર્ણભક્તસ્ય સુખશયનગતસ્યોત્તાનસ્ય મૃદિતમાષપિષ્ટકલ્કેનનેત્રકોશાદ્ બહિર્દ્વ્યઙ્ગુલોચ્છ્રાયાધારૌ પરિમણ્ડલાવસમ્બાધૌ સમાવપરિસ્રાવિણૌ કૃત્વા તત્રોષ્ણોદકપ્રવિલીનં નિમીલિતે નેત્રે યથાસ્વૌષધવિપક્વં ક્ષીરં સર્પિઃ સર્પિર્મણ્ડં વાઽવસેચયેત્| યાવન્નિમગ્નાન્યક્ષિપક્ષ્માણિ ભ્રૂરોમાણિ ચ| તતઃ શનૈરસ્યોન્મેષમાચરતો માત્રાં ગણયેત્| વર્ત્મજેષુ વિકારેષુ શતં સન્ધિજેષુ ત્રીણિ શુક્લજેષુ પઞ્ચ કૃષ્ણજેશુ સપ્ત દૃષ્ટિજેષ્વષ્ટૌ સહસ્રમધિમન્થેષુ| પ્રતિદોષં તુ વાતે સહસ્ર પિત્તે ષટ્ શતાનિ કફે પઞ્ચ સ્વસ્થકર્મણિ ચ||૨||

અથેત્યાદિના તર્પણવિધાનમ્| નેત્રતોલકાદ્બહિઃ પિષ્ટમાષપાલીં કૃત્વા ક્ષીરાદિના પૂરયેદિતિ તર્પણમ્| સુબોધમન્યત્| યવનિકા તિરસ્કરિણી|| ૨||

Adhikarana tarpaNasyAntarakarma (3) · Śloka 3

તતોઽસ્યાપાઙ્ગદેશે શલાકયા દ્વારં કૃત્વ સ્નેહં ભાજને સ્રાવયેત્| આધારૌ ચાપનીય યવકલ્કેનાક્ષિકોશૌ પ્રમૃજ્ય સ્નેહેરિતકફોપશાન્તયે યથાર્હં ધૂમં પાયયેત્| સુખોદકપ્રક્ષાલિતમુખં ચૈનં યથાવ્યાધિ ભોજયેત્| આતપાકાશભસ્વદ્દર્શનાનિ ચ પરિહરેત્||૩||

તતોઽસ્યાપાઙ્ગદેશે માષપાલ્યાઃ સ્નેહાસ્રાવાય શલાકયા દ્વારં કારયેત્| યથાવ્યાધીતિ યસ્ય વ્યાધેર્ય આહાર ઉક્તઃ| આતપાદીન્ પરિહરેત્|| ૩||

Adhikarana tarpaNavRuttikAlamaryAdAdi (4) · Śloka 4

અનેન વિધિના પ્રત્યહં વાયાવોકાન્તરં રક્તપિત્તયોદ્વર્યન્તરં કફે સ્વસ્થે ચ| યથા દોષોત્કર્ષં સંસર્ગસન્નિપાતયોઃ| એવમેકાહં ત્ર્યહં પઞ્ચાહં વ કુર્યાદાતૃપ્તેર્વા| તૃપ્તાતૃપ્તાતિતૃપ્તલિઙ્ગાનિ તુ ક્રમાત્ સ્વાસ્થ્યવાતકફવિકારૈરાદિશેત્||૪||

પ્રત્યહમિત્યાદિના દોષભેદેન પ્રયોગઃ| સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ ઉત્કૃષ્ટદોષાપેક્ષયા| સુબોધમન્યત્| તત્ર તર્પણસમ્યગ્યોગં સ્વાસ્થ્યાલ્લક્ષયેત્| અયોગં વાતરોગૈઃ| અતિયોગં શ્લેષ્મરોગૈઃ|| ૪||

Adhikarana puTapAkArharogAH puTapAkaBedAshca (5) · Śloka 5

યદા તુ સમ્યગ્યોપ્રાપ્તં તર્પણં ભવતિ તદા તદ્વિધેષ્વેવ રોગેષુ પુટપાકં વિદધ્યાત્| સ ત્રિવિધઃ-સ્નેહનો લેખનઃ પ્રસાદનશ્ચ||૫||

તર્પણસમ્યગ્યોગે સતિ તદુક્તેષ્વેવ રોગેષુ પુટપાકં વિદધ્યાત્| સ ચ ત્રિવિધઃ|| ૫||

Adhikarana snehapuTapAkadravyANi tadarhanetravikArashca (6) · Śloka 6

તત્ર સ્નેહનમાનૂપસાધારણમાંસમેદોમજ્જવસાભિઃ તથા સ્વાદુદ્રવ્યૈશ્ચ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ રૂક્ષેઽક્ષ્ણિ પ્રયોજયેત્||૬||

તત્ર સ્નેહનમાનૂપાનં સાધારણાનાં ચ પ્રાણિનાં માંસાદિભિર્મધુરૈશ્ચ દ્રવ્યૈ રૂક્ષેઽક્ષ્ણિ કાર્યમ્|| ૬||

Adhikarana leKanapuTapAkadravyANi tadarhanetravikArashca (7) · Śloka 7

લેખનં જાઙ્ગલમૃગપક્ષિમાંસયકૃદ્ભિર્મુક્તાપ્રવાલશઙ્ખતામ્રાયસ્સમુદ્રફેનકાસીસસ્રોતોજસૈન્ધવાદિભિશ્ચ લેખનદ્રવ્યૈર્દધિમસ્તુપિષ્ટૈઃ સ્નિગ્ધે||૭||

લેખનં નામ જાઙ્ગલાનાં મૃગાણાં પક્ષિણાં ચ પ્રત્યેકં માંસેન યકૃતા ચ મુક્તાદિભિશ્ચ સ્નિગ્ધે દધ્યાદિપિષ્ટૈઃ|| ૭||

Adhikarana prasAdanapuTapAkadravyANi tadarhanetravikArAshca (8) · Śloka 8

પ્રસાદનીયં તુ જાઙ્ગલમૃગપક્ષિયકૃદ્ધૃદયમજ્જવસાભિર્મધુરદ્રવ્યૈશ્ચ સ્ત્રીસ્તન્યક્ષીરાજ્યપિષ્ટૈઃ| સ તુ વાતપિત્તરક્તદૃષ્ટિદૌર્બલ્યવ્રણનાશનઃ કફવિરુદ્ધઃ||૮||

પ્રસાદનીયં તુ જાઙ્ગલાદિયકૃદાદિભિર્યોજયેત્| સ ત્વિતિ પ્રસાદનીયપરામર્શઃ|| ૮||

Adhikarana puTapAkanirmANavidhistadrasadhAraNakAlo~avadhishca (9) · Śloka 9

અથ બિલ્વમાત્રં વેશવારીકૃતં માંસપિણ્ડં તન્માત્રેણૈવૌષધપિણ્ડેન સંસૃજ્યૈરણ્ડવટોત્પલપત્રૈઃ સ્નેહનાદિષુ ક્રમાદ્વેષ્ટયિત્વા કુશમુઞ્જસૂત્રાન્યતમેન બધ્નીયાત્| મૃત્પ્રલેપનં ચાત્ર દ્વ્યઙ્ગુલોત્સેધં કૃત્વા ધવધન્વમધૂકન્યગ્રોધકાશ્મર્યરાજાદનાર્જુનનક્તમાલપાટલીનામન્યતમૈઃ કાષ્ઠૈઃ શકૃતા વા ગોમહિષયોઃ પચેત્| અગ્નિવર્ણઞ્ચૈનમપનીય વિગતમૃત્સૂત્રપત્રં કૃત્વા વસ્ત્રેણ પીડયેત્| તેન રસેન સાયં તર્પણવત્ પૂરયેન્નેત્રે| ધારયેચ્ચ સ્નેહને શતદ્વયં માત્રાણાં લેખને શતં પ્રસાદને ત્રીણિ શતાનિ||૯||

બિલ્વમાત્રં પલમાત્રમ્| વેશવારીકૃતં સૂક્ષ્મચ્છિન્નમ્| સ્નેહને એરણ્ડપત્રેણ વેષ્ટનમ્| લેખને વટપત્રેણ| પ્રસાદને ઉત્પલપત્રેણ| તદ્ દ્વિપલં પિણ્ડં મૃદા દ્વ્યઙ્ગુલઘનં પ્રલિપ્ય ધવાદીનામન્યતમસ્ય કાષ્ઠૈઃ પચેત્| તતઃ પક્વં નિષ્પીડ્ય તદ્રસેન નેત્રે તર્પણવત્ પૂરયેત્| સુબોધમ્|| ૯||

Adhikarana puTapAkAnantarakRutyantarpaNapuTapAkayoH parihArakAlAvadhyAdishca (10) · Śloka 10

તર્પણવદેવ ધૂમપાનં પ્રસાદનવર્જ્યમ્| સુખોષ્ણૌ ચ પૂર્વૌ| શીતઃ પ્રસાદનઃ| પુટપાકસ્ત્વેકાહં દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા યોજ્યઃ| દ્વિગુણશ્ચ તર્પણપુટપાકયોઃ પરિહારઃ| બદ્ધાક્ષૈશ્ચ માલતીમલ્લિકાકુસુમૈર્નિવસેત્| તથા પક્વાતિસારેઽપિ પુટપાકસ્યાયમેવ વિધિરિતિ||૧૦||

સ્નિગ્ધલેખનયોરેવાન્તે ધૂમપાનમ્| પ્રસાદને ધૂમપાનં ન યોજ્યમ્| પૂર્વૌ સ્નિગ્ધલેખનૌ| તર્પણપુટપાકયોશ્ચ યત્કાલમાસેવા તતો દ્વિગુણં વર્જ્યવર્જનમ્| અતિસારાદૌ પુટપાકા ઉક્તાસ્તેષામયમેવ પાકવિધિઃ|| ૧૦||

Adhikarana AshcyotanAdivyApatprashamanam (11-12) · Śloka 12

ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ- સેકેઽઞ્જને તર્પણે ચ પુટપાકે ચ યે ગદાઃ| જાયેરન્ વિધિવિભ્રંશાદ્યથાસ્વં તાન્ પ્રસાધયેત્||૧૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને તર્પણપુટપાકવિધિર્નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

સેકાદૌ યથોક્તવિધિવિભ્રંશાદ્યે રોગા ભવન્તિ તેષુ રોગેષુ યથાત્મીયં પ્રસાધનં ચિકિત્સિતં કુર્યાદિતિ| સેક આશ્ચ્યોતનમ્| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ