Adhikarana atha nAsArogapratiShedho nAma caturviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō nāsarōgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो नासरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
uktakramēṇaiva nāsārōgāṇāṁ cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana pInasacikitsAsUtram (2) · Śloka 2
sarvēṣvādau pīnasēṣu snēhasvēdavamanadhūmagaṇḍūṣasnigdhōṣṇabhōjananivātaśayanāsanāni sēvēta||2||
सर्वेष्वादौ पीनसेषु स्नेहस्वेदवमनधूमगण्डूषस्निग्धोष्णभोजननिवातशयनासनानि सेवेत||२||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣvityādinā sāmānyēna pratiśyāyānāṁ cikitsā ||2||
Adhikarana pAcanauShadhAni (3) · Śloka 3
pācanārthañca guḍārdrakakṣīratrikaṭukājamāṁsamadyāmlabhōjanāni||3||
पाचनार्थञ्च गुडार्द्रकक्षीरत्रिकटुकाजमांसमद्याम्लभोजनानि||३||
🔊 Audio coming soon
pācanārthamiti yēna pratiśyāyaḥ pakvatāṁ yāti tadarthaṁ guḍādibhōjanāni sēvētēti sambandhaḥ||3||
Adhikarana upajighraNaM dhUmashca (4) · Śloka 4
rōhiṣājājīvacācōrakōpakuñcikātarkārīcāturjātakarajō vastrāvabaddhaṁ muhurmuhurupajighrēt| ghr̥tāktasaktūn mallakasampuṭē kr̥tvā dhūmaṁ ca pibēt||4||
रोहिषाजाजीवचाचोरकोपकुञ्चिकातर्कारीचातुर्जातकरजो वस्त्रावबद्धं मुहुर्मुहुरुपजिघ्रेत्| घृताक्तसक्तून् मल्लकसम्पुटे कृत्वा धूमं च पिबेत्||४||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣu ca rōhiṣādicūrṇavastrē baddhvā muhurmuhurupajighrēt| ghr̥tāktasaktūnityādi subōdham||4||
Adhikarana pakve cikitsAkramaH (5) · Śloka 5
pakvē tu śirōvirēcanamavapīḍaṁ ca yuñjyāt||5||
पक्वे तु शिरोविरेचनमवपीडं च युञ्ज्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
pakvē tu sarvasmin pratiśyāyē'ṅgalāghavādinā jñātē śirōvirēkādikaṁ yuñjyāttīkṣṇadravyaiḥ kalkādyairnāsāyōjya auṣadhō'vapīḍaḥ||5||
Adhikarana sAmAnyamapathyam (6) · Śloka 6
nidānōktāni ca varjayēt| viśēṣēṇa śītāmbusnānapānātyuccōpadhānānupadhānakrōdhaśōkān||6||
निदानोक्तानि च वर्जयेत्| विशेषेण शीताम्बुस्नानपानात्युच्चोपधानानुपधानक्रोधशोकान्||६||
🔊 Audio coming soon
nidānōktāni cāvaśyāyādīni varjayēt| śītāmbusnānādikaṁ viśēṣēṇa varjayēdēti||6||
Adhikarana vAtapratiSyAyacikitsA (7) · Śloka 7
atha vātapratiśyāyē pūrvamēva vātaharadravyavipakvaṁ sasaindhavaṁ prātaḥ sarpiḥ pibēnmahāṣṭapalaṁ vā||7||
अथ वातप्रतिश्याये पूर्वमेव वातहरद्रव्यविपक्वं ससैन्धवं प्रातः सर्पिः पिबेन्महाष्टपलं वा||७||
🔊 Audio coming soon
sādhāraṇamuktvā'thētyādinā viśēṣēṇōcyatē| pūrvamēva prathamamēva| vātaharāṇi dravyāṇi bhadradārvyādīni śōdhanādigaṇōktāni| mahāṣṭapalaṁ yāvaśūkētyādinā gulmanirdiṣṭam||7||
Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (8) · Śloka 8
daśamūlakulatthakōlayavaśuśkamūlakavyōṣalavaṇapañcakaiḥ sadadhidhānyāmlaṁ sarpiḥsiddhamāhārē pānē ca praṇītam pratiśyāyayakṣmākāsaśvāsagrahaṇīgulmavibandhanam||8||
दशमूलकुलत्थकोलयवशुश्कमूलकव्योषलवणपञ्चकैः सदधिधान्याम्लं सर्पिःसिद्धमाहारे पाने च प्रणीतम् प्रतिश्याययक्ष्माकासश्वासग्रहणीगुल्मविबन्धनम्||८||
🔊 Audio coming soon
daśamūlādibhiḥ siddhaṁ sarpirāhārapānābhyāṁ pratiśyāyādighnam||8||
Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (9) · Śloka 9
jīrṇasnēhaṁ jāṅgalarasēna vyōṣadāḍimasaindhavavatā bālamūlakarasēna sarvadhānyayūṣēṇa vā bhōjayēt| nāgaraṁ vā payasā pibēt||9||
जीर्णस्नेहं जाङ्गलरसेन व्योषदाडिमसैन्धववता बालमूलकरसेन सर्वधान्ययूषेण वा भोजयेत्| नागरं वा पयसा पिबेत्||९||
🔊 Audio coming soon
jīrṇasnēhamāturaṁ yasyānantarōktānyatamasnēhō jīrṇastaṁ vyōṣādimatā jāṅgalarasēna bhōjayēt| bālamūlakasya rasēna vā| rasō yūṣaḥ sarvadhābyānāṁ mudgādīnāṁ yūṣēṇa subōdham ||9||
Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (10) · Śloka 10
kr̥ṣṇādaśamūlaśuṇṭhīyavairaṇḍamūlakvāthasiddhēna payasōttamāṅgaṁ svēdayēt| tadēva ca pānabhōjanayōrvidadhyaat| ārditōktāṁśca svēdān| ēvamaparipacyamānē punaḥ punarnāḍīsvēdaṁ vātaharaṁ cāsthāpanamanuvāsanaṁ śirōbastiñca||10||
कृष्णादशमूलशुण्ठीयवैरण्डमूलक्वाथसिद्धेन पयसोत्तमाङ्गं स्वेदयेत्| तदेव च पानभोजनयोर्विदध्यात्| आर्दितोक्तांश्च स्वेदान्| एवमपरिपच्यमाने पुनः पुनर्नाडीस्वेदं वातहरं चास्थापनमनुवासनं शिरोबस्तिञ्च||१०||
🔊 Audio coming soon
kr̥ṣṇādisiddhēna payasōttamāṅgaśiraḥ svēdayēt| tadēvēti kr̥ṣṇādisiddhaṁ kṣīram| arditōktāṁśca svēdān kuryāt| subōdham||10||
Adhikarana vAtapratishyAyacikitsA (11) · Śloka 11
pakvē tu tailaṁ kṣavakacūrṇayuktaṁ sasaindhavaṁ sarpirvā śirōvirōcanam||11||
पक्वे तु तैलं क्षवकचूर्णयुक्तं ससैन्धवं सर्पिर्वा शिरोविरोचनम्||११||
🔊 Audio coming soon
pakvē tu vātapratiśyāyē kṣavakēṇa rājakṣavakēṇa yuktaṁ tailaṁ śirōvirēcanaṁ sarpirvā sasaindhavam| iti vātapratiśyāyē||11||
Adhikarana pittapratiSyAyacikitsA (12) · Śloka 12
pittapratiśyāyē padmakōśīrapaṭōlasārivāvidārīśatāvarīkṣīridrumaśuṅgaśaṭhīkarkaṭākhyādurālabhānāmarddhāḍhakamaṣṭaguṇē'mbhasi vipācya pādāvaśēṣē madhukamr̥dvīkācandanaśṟuṅgāṭakakaśērukaśvētapākānyakṣamātrāṇi datvā ghr̥taprasthaṁ payasā saha sādhayēt| tat prātaḥ pānāya yuñjyāt| jīrṇē sukhōṣṇatōyapariṣiktaṁ sasaindhavēna rasēna bhōjayēt| susnigdhaṁ virēcayēt drākṣāpaṭōlaśrīparṇīmūrvātrivr̥tkvāthēna trivr̥tpathyāpūgaphalacūrṇānvitēna||12||
पित्तप्रतिश्याये पद्मकोशीरपटोलसारिवाविदारीशतावरीक्षीरिद्रुमशुङ्गशठीकर्कटाख्यादुरालभानामर्द्धाढकमष्टगुणेऽम्भसि विपाच्य पादावशेषे मधुकमृद्वीकाचन्दनश्रृङ्गाटककशेरुकश्वेतपाकान्यक्षमात्राणि दत्वा घृतप्रस्थं पयसा सह साधयेत्| तत् प्रातः पानाय युञ्ज्यात्| जीर्णे सुखोष्णतोयपरिषिक्तं ससैन्धवेन रसेन भोजयेत्| सुस्निग्धं विरेचयेत् द्राक्षापटोलश्रीपर्णीमूर्वात्रिवृत्क्वाथेन त्रिवृत्पथ्यापूगफलचूर्णान्वितेन||१२||
🔊 Audio coming soon
pittajaṁ pratiśyāyē padmakādighr̥tēna susnigdhaṁ drākṣādikvāthēna trivr̥dādicūrṇānvitēna virēcayēt| kṣīridrumāṇāṁ vaṭādīnāṁ śuṅgā aṅkurāḥ| karkaṭākṣyā karkaṭaśṟuṅgī| arddhāḍhakaṁ dvātriṁśatpalāni| aṣṭaguṇamambhaḥ palasaṅkhyaya| śvētapākaḥ śvētakāmbōjikā| akṣaṁ karṣaḥ| jīrṇa iti tasmin ghr̥tē| pariṣiktaṁ snāpitamāturam| rasēnēti māṁsarasēna||12||
Adhikarana pittapratishyAyacikitsA (13) · Śloka 13
viriktabhuktasya śītaiḥ śirōvaktralēpapariṣēkakavalagrahān vitarēt||13||
विरिक्तभुक्तस्य शीतैः शिरोवक्त्रलेपपरिषेककवलग्रहान् वितरेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ viriktasyānantarañca bhuktasya śītaiḥ śītavīryasparśairdravyaiḥ śirōvaktrē lēpādīn vitarēt||13||
Adhikarana pittapratishyAyacikitsA (14) · Śloka 14
vyajanapavanavidhūyamānaśca nīlaśādvalōpavanaśiśirakarakiraṇadhārāgr̥hāṇi sēvēta||14||
व्यजनपवनविधूयमानश्च नीलशाद्वलोपवनशिशिरकरकिरणधारागृहाणि सेवेत||१४||
🔊 Audio coming soon
vyajanapavanairutkṣēpavātairvidhūyamānaḥ sannāturō nīlaśādvalōpavanādikaṁ sēvēta| nīlaṁ śādvalaṁ dūrvā yasminnupavanē tattathōktaṁ śiśirakarasya| śītaraśmēḥ kiraṇāḥ pādāḥ| (dhārāgr̥haṁ nāma catustambhapratiṣṭhitamadr̥śyaprabhavābhiniṣyandinībhirjaladhārābhiḥ parivr̥taṁ maṇḍapam )| dhārāgr̥haṁ yantrapravr̥ttadhārājalaṁ vēśma ēṣāṁ dvandvaḥ|| 14||
Adhikarana pittapratishyAyacikitsA (15) · Śloka 15
tatra ca pakvē tu dōṣē śirōvirēkaṁ purāṇaghr̥tēna sasaindhavēna ghr̥tamaṇḍēna vā kaṭphalānvitēna kuryāt| viśuddhasrōtasaśca jāṅgalarasēna kṣīrēṇa vā śītēna bhōjanam||15||
तत्र च पक्वे तु दोषे शिरोविरेकं पुराणघृतेन ससैन्धवेन घृतमण्डेन वा कट्फलान्वितेन कुर्यात्| विशुद्धस्रोतसश्च जाङ्गलरसेन क्षीरेण वा शीतेन भोजनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
tatra ca pittapratiśyāyē dōṣē pakvē sasaindhavēna purāṇaghr̥tēna śirōvirēkaṁ kuryāt| athavā kaṭphalānvitēna ghr̥tamaṇḍēna tat kuryāt| viśuddhasrōtasaścēti śirōvirēcanēna śītarasakṣīrabhōjanaṁ hitam| iti pittapratiśyāyē ||15||
Adhikarana kaphapratishyAyacikitsA (16) · Śloka 16
kaphajē tu yavakṣārāvacūrṇitamuṣṇōdakānupānaṁ ghr̥taṁ pāyayēt| jīrṇē ca tilamāṣapalalavatīṁ yavāgūm| tatō vāmanīyauṣadhakvāthasiddhayā sasarpiṣkayā saindhavamāṣacūrṇapragāḍhayā pēyayōṣṇāmbhasā ca vāmayēt||16||
कफजे तु यवक्षारावचूर्णितमुष्णोदकानुपानं घृतं पाययेत्| जीर्णे च तिलमाषपललवतीं यवागूम्| ततो वामनीयौषधक्वाथसिद्धया ससर्पिष्कया सैन्धवमाषचूर्णप्रगाढया पेययोष्णाम्भसा च वामयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
kaphajē pratiśyāyē| subōdham| jīrṇa iti ghr̥tē| palalaṁ tilakalkaḥ| tata ityasmin kramē kr̥tē'nu tadaharēva vamanam| vāmanīyānyauṣadhāni madanādīni sūtrapaṭhitāni| saindhavamāṣayōścūrṇēna pragāḍhā ghanā||16||
Adhikarana kaphapratishyAyacikitsA (17) · Śloka 17
tatastīkṣṇadhūmakavalayavānacaṇakaprāyāhāranāḍīsvēdairupācarēt| arucigauravayōstu viśōdhayēt||17||
ततस्तीक्ष्णधूमकवलयवानचणकप्रायाहारनाडीस्वेदैरुपाचरेत्| अरुचिगौरवयोस्तु विशोधयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
tatō vamanasya paścāttīkṣṇadhūmādibhirupācarēt| tīkṣṇō dhūmaḥ sūtra uktō nāḍīsvēdaśca| arucigauravayōstu viśōdhayōdityarthādvamanēna virēcanēna ca||17||
Adhikarana kaphapratishyAyacikitsA (18) · Śloka 18
pakvē kṣavakaviḍaṅgasaindhavādibhirnasyam| tailāplutō nāgaracūrṇānuviddhō mudga āhārō yathāsātmyaṁ ca rūkṣatīkṣṇōṣṇam||18||
पक्वे क्षवकविडङ्गसैन्धवादिभिर्नस्यम्| तैलाप्लुतो नागरचूर्णानुविद्धो मुद्ग आहारो यथासात्म्यं च रूक्षतीक्ष्णोष्णम्||१८||
🔊 Audio coming soon
pakvē ca tasmin pratiśyāyē kṣavakādibhistīkṣṇairnasyam| kṣavakō rājakṣavakaḥ| tatra ca mudga āhārō yathāsātmyaṁ cānyadapyāhāram| kimbhūtō mudga āha-tailāplutaḥ tailabhūyiṣṭha ityarthaḥ| nāgaracūrṇēna cānuviddhaḥ kr̥tasaṁskāraḥ||18||
Adhikarana kaphapratishyAye nasyam (19) · Śloka 19
śuddhaghrāṇapāthasya dēvadārusaralakākōlījīvakamadhukapippalyanantākṣīravipakvaṁ tailaṁ nasyam||19||
शुद्धघ्राणपाथस्य देवदारुसरलकाकोलीजीवकमधुकपिप्पल्यनन्ताक्षीरविपक्वं तैलं नस्यम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ rūkṣādiguṇairāhārādibhirviśuddhaghrāṇamārgasya satō dēvadārvādibhiḥ kṣīrēṇa ca vipakvaṁ tailaṁ nasyam iti kaphē||19||
Adhikarana sannipAtapratishyAyacikitsA (20) · Śloka 20
sānnipātikē dōṣabalataḥ pratikuryāt| rasāñjanātiviṣāmustabhadradārusādhitaṁ cātraṁ tailaṁ nāvanam||20||
सान्निपातिके दोषबलतः प्रतिकुर्यात्| रसाञ्जनातिविषामुस्तभद्रदारुसाधितं चात्रं तैलं नावनम्||२०||
🔊 Audio coming soon
sannipātajē tu dōṣabalāpēkṣayā kāryā| ya ēva dōṣō yathā balavāṁstasyaiva tathā cikitsayā pratīkāra ityarthaḥ| atra ca sannipātē rasāñjanādibhiḥ sādhitaṁ tailaṁ nāvanamiti sannipātē||20||
Adhikarana raktajapratishyAyacikitsA (21) · Śloka 21
raktajē paittikō raktapittōktaśca vidhiḥ||21||
रक्तजे पैत्तिको रक्तपित्तोक्तश्च विधिः||२१||
🔊 Audio coming soon
raktajē pratiśyāyē pittapratiśyāyōktō raktapittōktaśca vidhiḥ iti raktē||21||
Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (22) · Śloka 22
duṣṭapratiśyāyē vyōṣacitrakayavakṣārabījakaviḍaṅgapūtikarañjatvaglavaṇatrayairmāṁsarasaprativāpavipakvaṁ sakṣaudraṁ sarpiḥ pāyayēt| jīrṇē ghr̥tē jāṅgalarasēna tailōpasēkaṁ bhōjayēt| snigdhaṁ kaphapratiśyāyavadupācarēt||22||
दुष्टप्रतिश्याये व्योषचित्रकयवक्षारबीजकविडङ्गपूतिकरञ्जत्वग्लवणत्रयैर्मांसरसप्रतिवापविपक्वं सक्षौद्रं सर्पिः पाययेत्| जीर्णे घृते जाङ्गलरसेन तैलोपसेकं भोजयेत्| स्निग्धं कफप्रतिश्यायवदुपाचरेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
duṣṭapratiśyāyē vyōṣādibhirmāṁsarasaṁ pratīvāpaṁ pacyamānaṁ datvā vipakvaṁ sarpiḥ kṣaudrēṇa saha pāyayēt| upasēkaśabdēna tailasyātibahutvamuktam| snigdhaṁ cētyanantarōktēna prakārēṇaiva duṣṭapratiśyāyinam||22||
Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (23) · Śloka 23
pakvē'vapīḍaṁ vyōṣēndrayavaviḍaṅgasārajīrakasaindhavairbastamūtrapiṣṭairdadyāt| viśuddhaghrāṇasrōtasaṁ ca punarupasnēhya virēcayēt| bhr̥ṣṭān yavān bhūstr̥ṇakāmrātakajīrakatrivr̥tāyuktān gōmūtrēṇa kvāthayēt| taṁ kvāthamabhayānāgaramaricakramukasaindhavayāvaśūkacūrṇayuktaṁ sabījapūrakarasaṁ pāyayēt| kōṣṇōdakaṁ cānukaṇṭhayēt||23||
पक्वेऽवपीडं व्योषेन्द्रयवविडङ्गसारजीरकसैन्धवैर्बस्तमूत्रपिष्टैर्दद्यात्| विशुद्धघ्राणस्रोतसं च पुनरुपस्नेह्य विरेचयेत्| भृष्टान् यवान् भूस्तृणकाम्रातकजीरकत्रिवृतायुक्तान् गोमूत्रेण क्वाथयेत्| तं क्वाथमभयानागरमरिचक्रमुकसैन्धवयावशूकचूर्णयुक्तं सबीजपूरकरसं पाययेत्| कोष्णोदकं चानुकण्ठयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
pakvē ca duṣṭapratiśyāyē vyōṣādibhirbastamūtrapiṣṭairavapīḍaṁ nasyaṁ dadyāt| subōdham| anukaṇṭhanaṁ stōkapānam|| 23||
Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (24) · Śloka 24
viriktaṁ ca kālē mustaharidrānāgarayavakṣārapūtīkarañjrēṇukābhirajāvigōmūtradadhibhiśca siddhaṁ sarpirupayōjayēt| tīkṣṇāni ca nirūhānuvāsanāni| ariṣṭāṁśca pānārtham||24||
विरिक्तं च काले मुस्तहरिद्रानागरयवक्षारपूतीकरञ्ज्रेणुकाभिरजाविगोमूत्रदधिभिश्च सिद्धं सर्पिरुपयोजयेत्| तीक्ष्णानि च निरूहानुवासनानि| अरिष्टांश्च पानार्थम्||२४||
🔊 Audio coming soon
viriktaṁ cēti bhr̥ṣṭayavādirasēna| kāla iti yōgyē mustādibhirajādīnāṁ mūtrēṇa dadhnā ca siddhaṁ sarpirupayōjayēt| tīkṣṇāni nirūhādīnyupayōjayēditi sambadhyatē||24||
Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (25) · Śloka 25
ēvamapyaśāntau hiṅgukṣārāmaradāruvipakvaṁ ghr̥taṁ māṁsarasānupānaṁ pibēt||25||
एवमप्यशान्तौ हिङ्गुक्षारामरदारुविपक्वं घृतं मांसरसानुपानं पिबेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
ēvamanantarōktēnāpyaśāntau satyāṁ hiṅgvādipakvaṁ pibēt||25||
Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (26) · Śloka 26
kōśāmrapallavamūrvātarkārīṅgudīphalaṇijjakamahāpañcamūlakaṇṭakārikāsārivōrupūgahiṁsrānimbaśigruphalarakṣōghnakr̥mighnadantīpūtīkarañjapippalīvārtākabījāhimārakamūlatvakpatrapuṣpaphalairajāmūtrapiṣṭairajāśvaśakr̥drasayuktairdhūmavarttiṁ kr̥tvā ghr̥tābhyaktāṁ pātuṁ prayacchēt||26||
कोशाम्रपल्लवमूर्वातर्कारीङ्गुदीफलणिज्जकमहापञ्चमूलकण्टकारिकासारिवोरुपूगहिंस्रानिम्बशिग्रुफलरक्षोघ्नकृमिघ्नदन्तीपूतीकरञ्जपिप्पलीवार्ताकबीजाहिमारकमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैरजामूत्रपिष्टैरजाश्वशकृद्रसयुक्तैर्धूमवर्त्तिं कृत्वा घृताभ्यक्तां पातुं प्रयच्छेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
tasya ca kōśāmrādīnāṁ yathāsambhavaṁ patrādibhirajasya mūtrēṇa piṣṭairajāśvakr̥drasēna yuktairdhūmavidhyuktaprakārēṇa dhūmavarttiṁ kr̥tvā ghr̥tēnābhyaktāṁ pātuṁ prayacchēt| pānāya dadyāt||26||
Adhikarana duShTapratishyAyacikitsA (27) · Śloka 27
pippalīvardhamānaṁ cōpayuñjīta| kr̥mighnaiśca yōgairyāpayēt||27||
पिप्पलीवर्धमानं चोपयुञ्जीत| कृमिघ्नैश्च योगैर्यापयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
pippalīvardhamānaṁ rasāyanē vakṣyatē| kr̥mighnā yōgāścikitsita uktāḥ tairduṣṭapratiśyāyaṁ yāpyatvōktēryāpayēt| iti duṣṭapratiśyāyē||27||
Adhikarana bhRushakShavathupuTakayoH cikitsA (28) · Śloka 28
bhr̥śakṣavathau puṭakē ca nimbakaṭphalakuṣṭhamaricacūrṇaiḥ klēdanātha pradhamanam| pippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgamr̥dvīkākaṣāyakalkavipakvaṁ tailaṁ ghr̥taṁ vā nāvanam||28||
भृशक्षवथौ पुटके च निम्बकट्फलकुष्ठमरिचचूर्णैः क्लेदनाथ प्रधमनम्| पिप्पलीकुष्ठशुण्ठीविडङ्गमृद्वीकाकषायकल्कविपक्वं तैलं घृतं वा नावनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
bhr̥śakṣavākhyē rōgē puṭakē ca śuṣkatvanāśāya klēdōtpādanāya nimbādicūrṇaṁ pradhamanam| pippalyādīnāṁ kvāthēna kalkēna ca vipakvaṁ tailaṁ vā ghr̥taṁ vā nāvanam||28||
Adhikarana nAsASoShanAsAnAhayoH cikitsA (29) · Śloka 29
nāsāśōṣē balātailaṁ pānē śirōbastau ca| snigdhasya svēdaḥ| kṣīrasarpirnasyaṁ madhuravargasādhitaṁ vā tailam| snaihikō dhūmaḥ| tathā nāsānāhē'pi| ēvamanupaśamē śirōvirēkaḥ||29||
नासाशोषे बलातैलं पाने शिरोबस्तौ च| स्निग्धस्य स्वेदः| क्षीरसर्पिर्नस्यं मधुरवर्गसाधितं वा तैलम्| स्नैहिको धूमः| तथा नासानाहेऽपि| एवमनुपशमे शिरोविरेकः||२९||
🔊 Audio coming soon
nāsāśōṣākhyē subōdham| kṣīrāt gr̥hītaṁ ghr̥taṁ kṣīrasarpiḥ| snaihikō dhūmaḥ sūtrōktaḥ| tathēti nāsāśōṣakramasamuccayō nāsānāhākhyē'pi| ēvaṁ ca nāsānāhasyānupaśamē śirōvirēkaḥ||29||
Adhikarana nAsApAkadIptyoshcikitsA (30) · Śloka 30
nāsāpākē dīptau ca jalaukōbhirasravisrāvaṇam| śītairūrdhvādhōvirēkalēpasēkāḥ||30||
नासापाके दीप्तौ च जलौकोभिरस्रविस्रावणम्| शीतैरूर्ध्वाधोविरेकलेपसेकाः||३०||
🔊 Audio coming soon
nāsāpākadīptyākhyōrjalauka ādikam||30||
Adhikarana nAsAsrAvacikitsA (31) · Śloka 31
nāsāsrāvē tīkṣṇaṁ nasyaṁ dhūmaśca||31||
नासास्रावे तीक्ष्णं नस्यं धूमश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
nāsāsrāvē subōdham||31||
Adhikarana avInasapUtinAsayoshcikitsA (32) · Śloka 32
avīnasē pūtināsē ca guḍamaricahiṅguśivāṭikāviḍaṅgairajāmūtrapiṣṭairnasyam| kaphapratiśyāyavacca snēhasvēdavamanāni||32||
अवीनसे पूतिनासे च गुडमरिचहिङ्गुशिवाटिकाविडङ्गैरजामूत्रपिष्टैर्नस्यम्| कफप्रतिश्यायवच्च स्नेहस्वेदवमनानि||३२||
🔊 Audio coming soon
avīnasapūtināsayōrguḍādibhirajāmūtrapiṣṭairnasyam| hiṅguśivāṭikā hiṅgupatrī| kaphapratiśyāyavat snēhādīni||32||
Adhikarana avInasapUtinAsayoshcikitsA (33) · Śloka 33
vamitavatō nirguṇḍīśigrutarkārīphaṇijjakakṣavakasurajārjakapatrasvarasēna sārṣapaṁ pīlujaṁ vā tailaṁ vipacya nasyaṁ vidadhyāt||33||
वमितवतो निर्गुण्डीशिग्रुतर्कारीफणिज्जकक्षवकसुरजार्जकपत्रस्वरसेन सार्षपं पीलुजं वा तैलं विपच्य नस्यं विदध्यात्||३३||
🔊 Audio coming soon
vamitavataḥ kr̥tavamanasya| nirguṇḍyādipatrasvarasēna sarṣapatailaṁ pīlujaṁ vā tailaṁ vipācya nasyaṁ vidadhyāt||33||
Adhikarana avInasapUtinAsayoshcikitsA (34) · Śloka 34
lākṣāviḍaṅgapippalīlavaṅgakṣavakaniśākuṣṭhavacākarañjikākalkairvā tilatailam| śigrubr̥hatīdantīmūlabilvavyōṣasurasasaindhavairvā||34||
लाक्षाविडङ्गपिप्पलीलवङ्गक्षवकनिशाकुष्ठवचाकरञ्जिकाकल्कैर्वा तिलतैलम्| शिग्रुबृहतीदन्तीमूलबिल्वव्योषसुरससैन्धवैर्वा||३४||
🔊 Audio coming soon
athavā lākṣādikalkaistilatailaṁ vipācya nasyaṁ vidadhyāt| śigrvādikalkairvā| ityavīnasē pūtināsē ca ||34||
Adhikarana pUyaraktacikitsA (35) · Śloka 35
utpannamātraṁ pūyaraktaṁ raktapratiśyāyavaccikitsēt| pravr̥ddhaṁ nāḍīvraṇavat| kr̥tavamanasya cāsya nasyadhūmau prayōjayēt||35||
उत्पन्नमात्रं पूयरक्तं रक्तप्रतिश्यायवच्चिकित्सेत्| प्रवृद्धं नाडीव्रणवत्| कृतवमनस्य चास्य नस्यधूमौ प्रयोजयेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
pūyaraktākhyamutpannamātramēva raktapratiśyāyavidhānēna cikitsēt| pravr̥ddhaṁ punarvakṣyamāṇanāḍīvraṇavat| asya ca pravr̥ddharaktapūyavataḥ kr̥tavamanasya dhūmaṁ dōṣādyapēkṣayā yōjayēt||35||
Adhikarana nAshArsacikitsA (36) · Śloka 36
arśāṁsi vidhivat kṣārēṇāgninā vā dahēt| sthūlāni tu śastrēṇa spr̥ṣṭvā dāhānantaraṁ śītāṁ kriyāṁ yōjayēt||36||
अर्शांसि विधिवत् क्षारेणाग्निना वा दहेत्| स्थूलानि तु शस्त्रेण स्पृष्ट्वा दाहानन्तरं शीतां क्रियां योजयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
arśāṁsīti| vidhivat grahaṇamapāyaparirakṣāyai| sthūlāni tvarśāṁsi śastrēṇa spr̥ṣṭvā chitvā dahēditi sambandhaḥ| subōdham||36||
Adhikarana nAshArsacikitsA (37) · Śloka 37
varttiñca nāsāyāṁ kumbhanikumbhāgnikasaindhavapippalīmanaśśilālakalkamadhughr̥tapradigdhām||37||
वर्त्तिञ्च नासायां कुम्भनिकुम्भाग्निकसैन्धवपिप्पलीमनश्शिलालकल्कमधुघृतप्रदिग्धाम्||३७||
🔊 Audio coming soon
varttiñca cailamayīṁ kumbhādikalkamadhughr̥tapradigdhāṁ nāsāyāṁ yōjayēditi sambandhaḥ||37||
Adhikarana nAshArsacikitsA (38) · Śloka 38
tuvarikābibhītakaharidrālōdhrapriyaṅgukarañjikākalkaguḍōdakavipakvaṁ tailaṁ nāvanam| karañjakalōdhrōtpalamadhukatindukāsthitriphalākhadirasāravipakvaṁ vā||38||
तुवरिकाबिभीतकहरिद्रालोध्रप्रियङ्गुकरञ्जिकाकल्कगुडोदकविपक्वं तैलं नावनम्| करञ्जकलोध्रोत्पलमधुकतिन्दुकास्थित्रिफलाखदिरसारविपक्वं वा||३८||
🔊 Audio coming soon
tuvarikādivipakvaṁ tailaṁ karañjakalōdhrādibhirvipakvaṁ vā tailaṁ nāvanam ||38||
Adhikarana nAshArsacikitsA (39) · Śloka 39
yathādōṣañca snēhavamanavirēkādīn praṇidadhyāt||39||
यथादोषञ्च स्नेहवमनविरेकादीन् प्रणिदध्यात्||३९||
🔊 Audio coming soon
dōṣasvarūpānatikramēṇa ca snēhādīni praṇidadhyāt| ityarśāṁsi||39||
Adhikarana nAsArbudacikitsA (40) · Śloka 40
arbudaṁ baḍiśēna gr̥hītvā maṇḍalāgrēṇa mūlē samaṁ chindyāt| chinnaṁ cōcchiṅkhayēt| cailapramr̥ṣṭaṁ ca vraṇaṁ śalākayā dahēttailēna vā| agnidagdhaṁ bhraṅkṣayēttataḥ śiśiraiḥ pradēhaiḥ||40||
अर्बुदं बडिशेन गृहीत्वा मण्डलाग्रेण मूले समं छिन्द्यात्| छिन्नं चोच्छिङ्खयेत्| चैलप्रमृष्टं च व्रणं शलाकया दहेत्तैलेन वा| अग्निदग्धं भ्रङ्क्षयेत्ततः शिशिरैः प्रदेहैः||४०||
🔊 Audio coming soon
arbudē subōdham| ucchiṅkhayēducchvāsēnāntarnayēt| tatō'nantaraṁ śiśiraiḥ pradēhairmuṅkhayēt||40||
Adhikarana nAsArbudacikitsA (41) · Śloka 41
uparūḍhavraṇasya lōdhrāvāpaṁ tīkṣṇōṣṇalavaṇadravyagōmūtrayuktaṁ sārṣapaṁ kārañjaṁ vā tailaṁ nāvanam| pittajē raktajē vārbudē gōdantasaindhavālakāsīsakāṁsyanīlairambupiṣṭairālēpaḥ| tataśca śītāḥ pradēhasēkāḥ| śītairēva ca sādhitāni ghr̥tānyabhyaṅganasyapānāni| bhavati cātra||41||
उपरूढव्रणस्य लोध्रावापं तीक्ष्णोष्णलवणद्रव्यगोमूत्रयुक्तं सार्षपं कारञ्जं वा तैलं नावनम्| पित्तजे रक्तजे वार्बुदे गोदन्तसैन्धवालकासीसकांस्यनीलैरम्बुपिष्टैरालेपः| ततश्च शीताः प्रदेहसेकाः| शीतैरेव च साधितानि घृतान्यभ्यङ्गनस्यपानानि| भवति चात्र||४१||
🔊 Audio coming soon
uparūḍhārbudasya tīkṣṇādiguṇairdravyairlōdhrāvāpaṁ gōmūtrēṇa yuktaṁ sārṣapaṁ tailaṁ kārañjaṁ vā vipakvaṁ nāvanam| subōdham| śītāḥ śītavīryasparśāḥ||41||
Adhikarana nAsArbudacikitsA (42) · Śloka 42
māṁsamēdaḥsannipātārśōrbudāni caivaṁ sādhayēditi|42|
मांसमेदःसन्निपातार्शोर्बुदानि चैवं साधयेदिति|४२|
🔊 Audio coming soon
māṁsādijāni tvarśōrbudāni caivamityuktēna chadanādinā prakārēṇa sādhayēt||42||
Adhikarana nAsArbudacikitsA (42-24) · Śloka 24
upasaṁharati hīnacchēdāt punarvr̥ddhiraticchēdāt svarakṣayaḥ| gandhājñānaṁ ca vīsarpō mūrcchā chindyādataḥ samam||42|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē nāsarōgapratiṣēdhō nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||24||
उपसंहरति हीनच्छेदात् पुनर्वृद्धिरतिच्छेदात् स्वरक्षयः| गन्धाज्ञानं च वीसर्पो मूर्च्छा छिन्द्यादतः समम्||४२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे नासरोगप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
chēdyamarśōrbudaṁ samaṁ chindyāt| kuta ityāhahīnacchēdādityādi| subōdham|| 43|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē caturviṁśō'dhyāyaḥ||