Adhikarana atha nAsArogavij~jAnIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō nāsārōgavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो नासारोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvāṅgaprasanṅgēna nāsārōgāṇāṁ hētvādikaṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana pratiSyAyanidAnaM samprAptiSca (2) · Śloka 2
avaśyāyānilarajōbhāṣyātisvapnajāgaraiḥ| nīcātyuccōpadhānēna pītēnānyēna vāriṇā| atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ| kṟuddhā vātōlbaṇā dōṣā nāsāyāṁ styānatāṅgatāḥ| janayanti pratiśyāyaṁ vardhamānaṁ kṣayapradam||2||
अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः| नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा| अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः| क्रृद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानताङ्गताः| जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्||२||
🔊 Audio coming soon
avaśyāyādibhirhētubhirvātōlbaṇāstrayō dōṣā nāsāyāṁ kupitāstatraiva styānatāṁ saṁhatatvaṁ prāptāḥ pratiśyāyākhyaṁ rōgaṁ janayanti| sa ca vardhamāna upēkṣayā kṣayaṁ dadāti| avaśyāyaḥ pradōṣē jalaṁ śītamantarikṣāt patat| rajaḥ kṣitirajō dhūliḥ| atiśabdaḥ svapnajāgarābhyāṁ sambadhyatē| upadhānaśabdaḥ śayyāyāḥ śirōniṣyandanaparyāyō nīcātyuccābhyām| anyēna vijātīyēna vāriṇā pītēnārthādanyasmin pītē| atyambupānēnātyamburamaṇēna chardibāṣpagrahādibhiśca| ādigrahaṇēna vēgarōdhādīnāṁ grahaṇam||2||
Adhikarana vAtapratishyAyalakShaNam (3) · Śloka 3
tatra vātātpratiśyāyē mukhaśōṣō bhr̥śaṁ kṣavaḥ| ghrāṇōparōdhanistōdadntaśaṅkhaśirōvyathāḥ| kīṭakā iva sarpanti manyatē paritō bhruvau| svarasādaścirātpākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ||3||
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः| घ्राणोपरोधनिस्तोदद्न्तशङ्खशिरोव्यथाः| कीटका इव सर्पन्ति मन्यते परितो भ्रुवौ| स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः||३||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā'dhikadōṣaviśēṣavaśēna pratiśyāyādīnāṁ lakṣaṇamucyatē| mukhaśōṣādiśiśirācchāphasrutyantaṁ vātapratiśyāyalakṣaṇam| pratiśyāyānāṁ pāka ihaiva vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ||3||
Adhikarana pittapratiSyAyalakShaNam (4) · Śloka 4
pittāttr̥ṣṇājvaraghrāṇapiṭakāsambhavabhramāḥ| nāsāgrapākō rūkṣōṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ||4||
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटकासम्भवभ्रमाः| नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः||४||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇādikaṁ rūkṣādiguṇakaphasrutyantaṁ pittātpratiśyāyē bhavati||4||
Adhikarana kaPapratiSyAyalakShaNam (5) · Śloka 5
kaphātkāsō ruciḥ śvāsō vamathurgātragauravam| mādhuryaṁ vadanē kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ||5||
कफात्कासो रुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्| माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः||५||
🔊 Audio coming soon
kāsādisnigdhādisrutyantaṁ kaphāt pratiśyāyē||5||
Adhikarana tridoShajapratiSyAyalakShaNam (6) · Śloka 6
sarvajō lakṣaṇaiḥ sarvairakasmāddhaddhiśāntimān||6||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्धद्धिशान्तिमान्||६||
🔊 Audio coming soon
yastu sarvadōṣajaḥ pratiśyāyaḥ sarvairanantarōktairvātādipratiśyāyalakṣaṇairyuktō bhavati| sa cā'kasmādahēturhānyā vr̥ddhyā ca yuktō bhavati||6||
Adhikarana raktapratiSyAyalakShaNam (7) · Śloka 7
duṣṭa nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāYaṁ karōtyasr̥k| urasaḥ suptatā tāmranētratvaṁ śvāsapūtitā| kaṇḍūḥ śrōtrākṣināsāsu pittōktaṁ cātra lakṣaṇam||7||
दुष्ट नासासिराः प्राप्य प्रतिश्याय़ं करोत्यसृक्| उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता| कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्||७||
🔊 Audio coming soon
asr̥graktaṁ vātādidūṣaṇairduṣṭaṁ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṁ karōti| atra ca raktapratiśyāyē urasaḥ suptatādi pittapratiśyāyōktaṁ lakṣaṇam||7||
Adhikarana duShTapratiSyAyalakShaNam (8) · Śloka 8
sarva ēva pratiśyāyā duṣṭatāṁ yāntyupēkṣitāḥ| yathōktōpadravādhikyātsa sarvēndriyatāpanaḥ| sāgnisādajvaraśvāsakāsōraḥpārśvavēdanaḥ| kupyatyakasmādbahuśō mukhadaurgandhyaśōṣakr̥t| nāsikāklēdasaṁśōṣaśuddhirōdhakarō muhuḥ| pūyōpamāsitā raktagrathitaślēṣmasaṁsrutiḥ| mūrcchanti cātra kr̥mayō dīrghasnigdhasitāṇavaḥ||8||
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः| यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः| साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः| कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोषकृत्| नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः| पूयोपमासिता रक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः| मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः||८||
🔊 Audio coming soon
sarva ēvānantarōktāḥ pratiśyāyā upēkṣitāḥ santō duṣṭapratiśyāyatām yānti| sa ca duṣṭapratiśyāyō yathōktānāmupadravāṇāṁ mukhaśōṣādīnāṁ prarūṣatvēnādhikyāt sarvēndriyāṇāṁ tāpana upatāpakarō bhavati| agnisādādiyutaśca| sa ca duṣṭapratiśyāyō'kasmādivātiśayēna kupyati mukhadaurgandhyādikr̥cca bhavati| muhuḥ pratikṣaṇaṁ nāsikāyāḥ klēdaśca śōṣaśca śuddhiśca rōdhaṁ karōti pūyōpamādiguṇaślēṣmasaṁsrutiśca bhavati| atra ca duṣṭapratiśyāyē kaphasrutau dīrghādirūpāḥ kr̥mayō mūrcchanti samucchrāyaṁ labhantē aṇavō laghupramāṇāḥ||8||
Adhikarana pakvapratiSyAyalakShaNam (9) · Śloka 9
pakvaliṅgāni tēṣvaṅgalāghavaṁ kṣavathōḥ śamaḥ| ślēṣmā sucikkaṇaḥ pītō jñānaṁ ca rasagandhayōḥ||9||
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः| श्लेष्मा सुचिक्कणः पीतो ज्ञानं च रसगन्धयोः||९||
🔊 Audio coming soon
tēṣu ca sarvēṣu pratiśyāyēṣu pakvēṣvaṅgalāghavādikaṁ liṅgam||9||
Adhikarana bhRushakShavalakShaNam (10) · Śloka 10
tīkṣṇāghrāṇōpayōgārkaraśmisūtratr̥ṇādibhiḥ| vātakōpibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani| vighaṭṭitē'nilaḥ kruddhō ruddhaḥ śṟuṅgāṭakaṁ vrajan| nivr̥ttaḥ kurutē'tyarthaṁ kṣavathuṁ sa bhr̥śakṣavaḥ||10||
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः| वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि| विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः श्रृङ्गाटकं व्रजन्| निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः||१०||
🔊 Audio coming soon
tīkṣṇāghrāṇādibhirnāsikāyāstaruṇāsthani mr̥dvasthani vighaṭṭitē kṣuṇṇē satyanilaḥ kruddhō yadi kēnaciddhētunā ruddhō bhavati tadā sa ruddhaḥ san bahiḥ pratinivr̥ttyāntaḥ śṟuṅgāṭakākhyaṁ nāsāsrōtō vrajannēva nivr̥ttaḥ sannatyarthaṁ kṣavathuḥ kurutē| sa rōgō nāmnā bhr̥śakṣavaḥ| upayōgaśabdastīkṣṇēna sambadhyatē| ādiśabda ēvañjātīyagrahaṇārthaḥ||10||
Adhikarana nAsikASoShalakShaNam (11) · Śloka 11
śōṣayannāsikāsrōtaḥ kaphaṁ ca kurutē'nilaḥ| śūkapūrṇābhanāsātvaṁ kr̥cchrāducchvasanaṁ tataḥ| smr̥tō'sau nāsikāśōṣaḥ........................||11||
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः| शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः| स्मृतोऽसौ नासिकाशोषः........................||११||
🔊 Audio coming soon
svahētubhiḥ kruddhō'nilō nāsikāsrōtaḥ śōṣayan kaphañca śōṣayan prathamaṁ śūkapūrṇābhanāsātvaṁ kurutē| tataḥ kr̥cchrāduchvasanamasau rōgō nāmnā nāsikāśōṣaḥ smr̥taḥ||11||
Adhikarana nAsAnAhalakShaNam (12) · Śloka 12
.........................nāsānāhē tu jāyatē| naddhatvamiva nāsāyāḥ ślēṣmaruddhēna vāyunā| niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhātsrōtasī saṁvr̥tē iva||12||
........................ंआसानाहे तु जायते| नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना| निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात्स्रोतसी संवृते इव||१२||
🔊 Audio coming soon
nāsānāhākhyē tu rōgē nāsāyā naddhatvamiva jāyatē| kēna hētunētyāha-ślēṣmaruddhēna vāyunā| tatra ca nāsānāhē niḥśvāsōcchvāsayō rōdhānnāsāsrōtasī saṁvr̥tē pihitē iva bhavataḥ||12||
Adhikarana ghrANapAkalakShaNam (13) · Śloka 13
pacēnnāsāpuṭē pittaṁ tvaṅmāṁsaṁ dāhaśūlavat| sa ghrāṇapākaḥ...................................||13||
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्| स घ्राणपाकः...................................||१३||
🔊 Audio coming soon
pittaṁ svahētunā nāsāpuṭē kupitaṁ dāhaśulābhyāṁ yuktaṁ tatraiva tvaṅmāṁsaṁ pacēt sa rōgō nāmnā ghrāṇapākaḥ||13||
Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (14) · Śloka 14
..........srāvastu tatsaṁjñaṁ ślēṣmasambhavaḥ| acchō jalōpamō'jasraṁ viśēṣānniśi jāyatē||14||
..........स्रावस्तु तत्संज्ञं श्लेष्मसम्भवः| अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते||१४||
🔊 Audio coming soon
yastu ślēṣmasambhavō'cchatvādiguṇō nāsāyāḥ srāvaḥ sa tatsaṁjñē rōgō nāmnā srāvaḥ| ajasraṁ santatam| sa ca srāvō niśi viśēṣājjāyatē||14||
Adhikarana avInasalakShaNam (15) · Śloka 15
kaphaḥ pravr̥ddhō nāsāyāṁ ruddhvā srōtāṁsyavīnasam| kuryātsaghurghuraśvāsaṁ pīnasādhikavēdanam| avēriva sravatyasya praklinnā tēna nāsikā| ajasraṁ picchilaṁ śītaṁ pakvaṁ siṅghāṇakaṁ ghanam||15||
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यवीनसम्| कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्| अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका| अजस्रं पिच्छिलं शीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
nāsāyāṁ svahētōḥ pravr̥ddhaḥ kaphaḥ srōtāṁsi ruddhvā avīnasākhyaṁ rōgaṁ kuryāt| kimbhūtamāha-saghurghuraśvāsam| pīnasākhyādrōgādadhikavēdanam| tēnāvīnasākhyēna praklinnā satī nāsikā avērmēṣasyēvājasramavicchinnaṁ sravati| kiṁ sravatītyāha-picchilādiguṇaṁ siṅghāṇakaṁ nāsākaphaṁ sravati||15||
Adhikarana dIptilakShaNam (16) · Śloka 16
raktēna nāsā dagdhēva bāhyāntaḥ sparśanāsahā| bhavēddhūmōpamōcchvāsā sā dīptirdahatīva ca||16||
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा| भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च||१६||
🔊 Audio coming soon
raktēna kruddhēna dagdhēva nāsā bhavēdbāhyāntaḥsparśanāsahā dhūmōpamōcchvāsā ca bhavēt| sa rōgō nāmnā dīptiḥ| sambhavāccāśrayaṁ dahatīva||16||
Adhikarana pUtinAsAlakShaNam (17) · Śloka 17
tālumūlē malairduṣṭē mārutō mukhanāsikāt| ślēṣmā ca pūtirnirgacchētpūtināsaṁ vadanti tam||17||
तालुमूले मलैर्दुष्टे मारुतो मुखनासिकात्| श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत्पूतिनासं वदन्ति तम्||१७||
🔊 Audio coming soon
tālumūlamāśritya malairvātādibhirduṣṭē mukhācca nāsikātaśca pūtirmārutē nirgacchēt kaphaśca pūtirnirgacchēt| taṁ rōgamācāryāḥ pūtināsaṁ nāmnā vadanti||17||
Adhikarana pUyaraktalakShaNam (18) · Śloka 18
nicayādabhighātādvā pūyāsr̥ṅnāsikā sravēt| tatpūyaraktamākhyātaṁ śirōdāharujākaram||18||
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्| तत्पूयरक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
nicayāt sannipātādabhighātādvā hētōrnāsikā pūyamasr̥kca sravēt| tatpūyāsr̥k śirōdāharujākaram| nāmnā pūyaraktamityācāryairākhyātam|| 18||
Adhikarana puTakalakShaNam (19) · Śloka 19
pittaślēṣmāvaruddhōntarnāsāyāṁ śōṣayēnmarut| kaphaṁ sa śuṣkaḥ puṭatāṁ prāpnōti puṭakaṁ tu tat||19||
पित्तश्लेष्मावरुद्धोन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्| कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्||१९||
🔊 Audio coming soon
pittaślēṣmabhyāṁ kartr̥bhyāmēvāntarnāsaṁ vāyuravaruddhaḥ kaphaṁ śōṣayēt| sa kaphaḥ śuṣkaḥ puṭatāṁ śuṣkatvāccarmākr̥titvaṁ prāpnōti| ēvaṁvidhō rōgaḥ puṭakamityucyatē|| 19||
Adhikarana nAsArSo~arbudalakShaNam (20) · Śloka 20
arśōrbudāni vibhajēddōṣaliṅgairyathāyatham||20||
अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्||२०||
🔊 Audio coming soon
arśāṁsyarbudāni ca nāmnā prasiddhān māsāṅkurānyāyathaṁ yathāsvamārambhakavātādidōṣaliṅgairvibhajēt| bahuvacanaṁ māṁsāṅkuraṇāmanēkatvāpēkṣayā ||20||
Adhikarana nAsArogasAdhAraNalakShaNam (21) · Śloka 21
sarvēṣu kr̥cchrōcchvasanaṁ pīnasaṁ pratataṁ kṣutam| sānunāsikavāditvaṁ pūtināsaḥ śirōvyathā||21||
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसं प्रततं क्षुतम्| सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣu ca nāsārōgēṣu kr̥cchrōcchvasanādi sādhāraṇaṁ liṅgam||21||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeSaH (27-23) · Śloka 23
aṣṭādaśānāmityēṣāṁ yāpayēddaṣṭapīnasam||27|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē nāsarōgavijñānīyō nāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ||23||
अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दष्टपीनसम्||२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे नासरोगविज्ञानीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
ēṣāñca rōgāṇāṁ vātapratiśyāya, pittapratiśyāya, kaphapratiśyāya, bhr̥śakṣava, nāsāśōṣa, nāsānāha, ghrāṇapāka, srāva, avīnasa, dīpti, pūtināsa, pūyarakta, puṭaka, arśa, arbudākhyā aṣṭādaśa rōgā uktāḥ| tēṣāṁ rōgāṇāṁ madhyē duṣṭapīnasaṁ yāpayēt| śēṣāḥ sādhyā ityarthāditi|| 27|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē trayōviṁśō'dhyāyaḥ||