Adhikarana atha nAsArogavij~jAnIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో నాసారోగవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो नासारोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వాంగప్రసనంగేన నాసారోగాణాం హేత్వాదికం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana pratiSyAyanidAnaM samprAptiSca (2) · Śloka 2
అవశ్యాయానిలరజోభాష్యాతిస్వప్నజాగరైః| నీచాత్యుచ్చోపధానేన పీతేనాన్యేన వారిణా| అత్యంబుపానరమణచ్ఛర్దిబాష్పగ్రహాదిభిః| క్రృద్ధా వాతోల్బణా దోషా నాసాయాం స్త్యానతాంగతాః| జనయంతి ప్రతిశ్యాయం వర్ధమానం క్షయప్రదం||2||
अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः| नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा| अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः| क्रृद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानताङ्गताः| जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्||२||
🔊 Audio coming soon
అవశ్యాయాదిభిర్హేతుభిర్వాతోల్బణాస్త్రయో దోషా నాసాయాం కుపితాస్తత్రైవ స్త్యానతాం సంహతత్వం ప్రాప్తాః ప్రతిశ్యాయాఖ్యం రోగం జనయంతి| స చ వర్ధమాన ఉపేక్షయా క్షయం దదాతి| అవశ్యాయః ప్రదోషే జలం శీతమంతరిక్షాత్ పతత్| రజః క్షితిరజో ధూలిః| అతిశబ్దః స్వప్నజాగరాభ్యాం సంబధ్యతే| ఉపధానశబ్దః శయ్యాయాః శిరోనిష్యందనపర్యాయో నీచాత్యుచ్చాభ్యాం| అన్యేన విజాతీయేన వారిణా పీతేనార్థాదన్యస్మిన్ పీతే| అత్యంబుపానేనాత్యంబురమణేన ఛర్దిబాష్పగ్రహాదిభిశ్చ| ఆదిగ్రహణేన వేగరోధాదీనాం గ్రహణం||2||
Adhikarana vAtapratishyAyalakShaNam (3) · Śloka 3
తత్ర వాతాత్ప్రతిశ్యాయే ముఖశోషో భృశం క్షవః| ఘ్రాణోపరోధనిస్తోదదంతశంఖశిరోవ్యథాః| కీటకా ఇవ సర్పంతి మన్యతే పరితో భ్రువౌ| స్వరసాదశ్చిరాత్పాకః శిశిరాచ్ఛకఫస్రుతిః||3||
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः| घ्राणोपरोधनिस्तोदद्न्तशङ्खशिरोव्यथाः| कीटका इव सर्पन्ति मन्यते परितो भ्रुवौ| स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः||३||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినాఽధికదోషవిశేషవశేన ప్రతిశ్యాయాదీనాం లక్షణముచ్యతే| ముఖశోషాదిశిశిరాచ్ఛాఫస్రుత్యంతం వాతప్రతిశ్యాయలక్షణం| ప్రతిశ్యాయానాం పాక ఇహైవ వక్ష్యమాణలక్షణః||3||
Adhikarana pittapratiSyAyalakShaNam (4) · Śloka 4
పిత్తాత్తృష్ణాజ్వరఘ్రాణపిటకాసంభవభ్రమాః| నాసాగ్రపాకో రూక్షోష్ణతామ్రపీతకఫస్రుతిః||4||
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटकासम्भवभ्रमाः| नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः||४||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాదికం రూక్షాదిగుణకఫస్రుత్యంతం పిత్తాత్ప్రతిశ్యాయే భవతి||4||
Adhikarana kaPapratiSyAyalakShaNam (5) · Śloka 5
కఫాత్కాసో రుచిః శ్వాసో వమథుర్గాత్రగౌరవం| మాధుర్యం వదనే కండూః స్నిగ్ధశుక్లకఫస్రుతిః||5||
कफात्कासो रुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्| माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः||५||
🔊 Audio coming soon
కాసాదిస్నిగ్ధాదిస్రుత్యంతం కఫాత్ ప్రతిశ్యాయే||5||
Adhikarana tridoShajapratiSyAyalakShaNam (6) · Śloka 6
సర్వజో లక్షణైః సర్వైరకస్మాద్ధద్ధిశాంతిమాన్||6||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्धद्धिशान्तिमान्||६||
🔊 Audio coming soon
యస్తు సర్వదోషజః ప్రతిశ్యాయః సర్వైరనంతరోక్తైర్వాతాదిప్రతిశ్యాయలక్షణైర్యుక్తో భవతి| స చాఽకస్మాదహేతుర్హాన్యా వృద్ధ్యా చ యుక్తో భవతి||6||
Adhikarana raktapratiSyAyalakShaNam (7) · Śloka 7
దుష్ట నాసాసిరాః ప్రాప్య ప్రతిశ్యాYఅం కరోత్యసృక్| ఉరసః సుప్తతా తామ్రనేత్రత్వం శ్వాసపూతితా| కండూః శ్రోత్రాక్షినాసాసు పిత్తోక్తం చాత్ర లక్షణం||7||
दुष्ट नासासिराः प्राप्य प्रतिश्याय़ं करोत्यसृक्| उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता| कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्||७||
🔊 Audio coming soon
అసృగ్రక్తం వాతాదిదూషణైర్దుష్టం నాసాసిరాః ప్రాప్య ప్రతిశ్యాయం కరోతి| అత్ర చ రక్తప్రతిశ్యాయే ఉరసః సుప్తతాది పిత్తప్రతిశ్యాయోక్తం లక్షణం||7||
Adhikarana duShTapratiSyAyalakShaNam (8) · Śloka 8
సర్వ ఏవ ప్రతిశ్యాయా దుష్టతాం యాంత్యుపేక్షితాః| యథోక్తోపద్రవాధిక్యాత్స సర్వేంద్రియతాపనః| సాగ్నిసాదజ్వరశ్వాసకాసోరఃపార్శ్వవేదనః| కుప్యత్యకస్మాద్బహుశో ముఖదౌర్గంధ్యశోషకృత్| నాసికాక్లేదసంశోషశుద్ధిరోధకరో ముహుః| పూయోపమాసితా రక్తగ్రథితశ్లేష్మసంస్రుతిః| మూర్చ్ఛంతి చాత్ర కృమయో దీర్ఘస్నిగ్ధసితాణవః||8||
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः| यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः| साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः| कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोषकृत्| नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः| पूयोपमासिता रक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः| मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వ ఏవానంతరోక్తాః ప్రతిశ్యాయా ఉపేక్షితాః సంతో దుష్టప్రతిశ్యాయతాం యాంతి| స చ దుష్టప్రతిశ్యాయో యథోక్తానాముపద్రవాణాం ముఖశోషాదీనాం ప్రరూషత్వేనాధిక్యాత్ సర్వేంద్రియాణాం తాపన ఉపతాపకరో భవతి| అగ్నిసాదాదియుతశ్చ| స చ దుష్టప్రతిశ్యాయోఽకస్మాదివాతిశయేన కుప్యతి ముఖదౌర్గంధ్యాదికృచ్చ భవతి| ముహుః ప్రతిక్షణం నాసికాయాః క్లేదశ్చ శోషశ్చ శుద్ధిశ్చ రోధం కరోతి పూయోపమాదిగుణశ్లేష్మసంస్రుతిశ్చ భవతి| అత్ర చ దుష్టప్రతిశ్యాయే కఫస్రుతౌ దీర్ఘాదిరూపాః కృమయో మూర్చ్ఛంతి సముచ్ఛ్రాయం లభంతే అణవో లఘుప్రమాణాః||8||
Adhikarana pakvapratiSyAyalakShaNam (9) · Śloka 9
పక్వలింగాని తేష్వంగలాఘవం క్షవథోః శమః| శ్లేష్మా సుచిక్కణః పీతో జ్ఞానం చ రసగంధయోః||9||
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः| श्लेष्मा सुचिक्कणः पीतो ज्ञानं च रसगन्धयोः||९||
🔊 Audio coming soon
తేషు చ సర్వేషు ప్రతిశ్యాయేషు పక్వేష్వంగలాఘవాదికం లింగం||9||
Adhikarana bhRushakShavalakShaNam (10) · Śloka 10
తీక్ష్ణాఘ్రాణోపయోగార్కరశ్మిసూత్రతృణాదిభిః| వాతకోపిభిరన్యైర్వా నాసికాతరుణాస్థని| విఘట్టితేఽనిలః క్రుద్ధో రుద్ధః శ్రృంగాటకం వ్రజన్| నివృత్తః కురుతేఽత్యర్థం క్షవథుం స భృశక్షవః||10||
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः| वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि| विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः श्रृङ्गाटकं व्रजन्| निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः||१०||
🔊 Audio coming soon
తీక్ష్ణాఘ్రాణాదిభిర్నాసికాయాస్తరుణాస్థని మృద్వస్థని విఘట్టితే క్షుణ్ణే సత్యనిలః క్రుద్ధో యది కేనచిద్ధేతునా రుద్ధో భవతి తదా స రుద్ధః సన్ బహిః ప్రతినివృత్త్యాంతః శ్రృంగాటకాఖ్యం నాసాస్రోతో వ్రజన్నేవ నివృత్తః సన్నత్యర్థం క్షవథుః కురుతే| స రోగో నామ్నా భృశక్షవః| ఉపయోగశబ్దస్తీక్ష్ణేన సంబధ్యతే| ఆదిశబ్ద ఏవంజాతీయగ్రహణార్థః||10||
Adhikarana nAsikASoShalakShaNam (11) · Śloka 11
శోషయన్నాసికాస్రోతః కఫం చ కురుతేఽనిలః| శూకపూర్ణాభనాసాత్వం కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసనం తతః| స్మృతోఽసౌ నాసికాశోషః........................||11||
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः| शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः| स्मृतोऽसौ नासिकाशोषः........................||११||
🔊 Audio coming soon
స్వహేతుభిః క్రుద్ధోఽనిలో నాసికాస్రోతః శోషయన్ కఫంచ శోషయన్ ప్రథమం శూకపూర్ణాభనాసాత్వం కురుతే| తతః కృచ్ఛ్రాదుఛ్వసనమసౌ రోగో నామ్నా నాసికాశోషః స్మృతః||11||
Adhikarana nAsAnAhalakShaNam (12) · Śloka 12
.........................నాసానాహే తు జాయతే| నద్ధత్వమివ నాసాయాః శ్లేష్మరుద్ధేన వాయునా| నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంరోధాత్స్రోతసీ సంవృతే ఇవ||12||
........................ंआसानाहे तु जायते| नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना| निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात्स्रोतसी संवृते इव||१२||
🔊 Audio coming soon
నాసానాహాఖ్యే తు రోగే నాసాయా నద్ధత్వమివ జాయతే| కేన హేతునేత్యాహ-శ్లేష్మరుద్ధేన వాయునా| తత్ర చ నాసానాహే నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాసయో రోధాన్నాసాస్రోతసీ సంవృతే పిహితే ఇవ భవతః||12||
Adhikarana ghrANapAkalakShaNam (13) · Śloka 13
పచేన్నాసాపుటే పిత్తం త్వఙ్మాంసం దాహశూలవత్| స ఘ్రాణపాకః...................................||13||
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्| स घ्राणपाकः...................................||१३||
🔊 Audio coming soon
పిత్తం స్వహేతునా నాసాపుటే కుపితం దాహశులాభ్యాం యుక్తం తత్రైవ త్వఙ్మాంసం పచేత్ స రోగో నామ్నా ఘ్రాణపాకః||13||
Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (14) · Śloka 14
..........స్రావస్తు తత్సంజ్ఞం శ్లేష్మసంభవః| అచ్ఛో జలోపమోఽజస్రం విశేషాన్నిశి జాయతే||14||
..........स्रावस्तु तत्संज्ञं श्लेष्मसम्भवः| अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते||१४||
🔊 Audio coming soon
యస్తు శ్లేష్మసంభవోఽచ్ఛత్వాదిగుణో నాసాయాః స్రావః స తత్సంజ్ఞే రోగో నామ్నా స్రావః| అజస్రం సంతతం| స చ స్రావో నిశి విశేషాజ్జాయతే||14||
Adhikarana avInasalakShaNam (15) · Śloka 15
కఫః ప్రవృద్ధో నాసాయాం రుద్ధ్వా స్రోతాంస్యవీనసం| కుర్యాత్సఘుర్ఘురశ్వాసం పీనసాధికవేదనం| అవేరివ స్రవత్యస్య ప్రక్లిన్నా తేన నాసికా| అజస్రం పిచ్ఛిలం శీతం పక్వం సింఘాణకం ఘనం||15||
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यवीनसम्| कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्| अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका| अजस्रं पिच्छिलं शीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
నాసాయాం స్వహేతోః ప్రవృద్ధః కఫః స్రోతాంసి రుద్ధ్వా అవీనసాఖ్యం రోగం కుర్యాత్| కింభూతమాహ-సఘుర్ఘురశ్వాసం| పీనసాఖ్యాద్రోగాదధికవేదనం| తేనావీనసాఖ్యేన ప్రక్లిన్నా సతీ నాసికా అవేర్మేషస్యేవాజస్రమవిచ్ఛిన్నం స్రవతి| కిం స్రవతీత్యాహ-పిచ్ఛిలాదిగుణం సింఘాణకం నాసాకఫం స్రవతి||15||
Adhikarana dIptilakShaNam (16) · Śloka 16
రక్తేన నాసా దగ్ధేవ బాహ్యాంతః స్పర్శనాసహా| భవేద్ధూమోపమోచ్ఛ్వాసా సా దీప్తిర్దహతీవ చ||16||
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा| भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च||१६||
🔊 Audio coming soon
రక్తేన క్రుద్ధేన దగ్ధేవ నాసా భవేద్బాహ్యాంతఃస్పర్శనాసహా ధూమోపమోచ్ఛ్వాసా చ భవేత్| స రోగో నామ్నా దీప్తిః| సంభవాచ్చాశ్రయం దహతీవ||16||
Adhikarana pUtinAsAlakShaNam (17) · Śloka 17
తాలుమూలే మలైర్దుష్టే మారుతో ముఖనాసికాత్| శ్లేష్మా చ పూతిర్నిర్గచ్ఛేత్పూతినాసం వదంతి తం||17||
तालुमूले मलैर्दुष्टे मारुतो मुखनासिकात्| श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत्पूतिनासं वदन्ति तम्||१७||
🔊 Audio coming soon
తాలుమూలమాశ్రిత్య మలైర్వాతాదిభిర్దుష్టే ముఖాచ్చ నాసికాతశ్చ పూతిర్మారుతే నిర్గచ్ఛేత్ కఫశ్చ పూతిర్నిర్గచ్ఛేత్| తం రోగమాచార్యాః పూతినాసం నామ్నా వదంతి||17||
Adhikarana pUyaraktalakShaNam (18) · Śloka 18
నిచయాదభిఘాతాద్వా పూయాసృఙ్నాసికా స్రవేత్| తత్పూయరక్తమాఖ్యాతం శిరోదాహరుజాకరం||18||
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्| तत्पूयरक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
నిచయాత్ సన్నిపాతాదభిఘాతాద్వా హేతోర్నాసికా పూయమసృక్చ స్రవేత్| తత్పూయాసృక్ శిరోదాహరుజాకరం| నామ్నా పూయరక్తమిత్యాచార్యైరాఖ్యాతం|| 18||
Adhikarana puTakalakShaNam (19) · Śloka 19
పిత్తశ్లేష్మావరుద్ధోంతర్నాసాయాం శోషయేన్మరుత్| కఫం స శుష్కః పుటతాం ప్రాప్నోతి పుటకం తు తత్||19||
पित्तश्लेष्मावरुद्धोन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्| कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्||१९||
🔊 Audio coming soon
పిత్తశ్లేష్మభ్యాం కర్తృభ్యామేవాంతర్నాసం వాయురవరుద్ధః కఫం శోషయేత్| స కఫః శుష్కః పుటతాం శుష్కత్వాచ్చర్మాకృతిత్వం ప్రాప్నోతి| ఏవంవిధో రోగః పుటకమిత్యుచ్యతే|| 19||
Adhikarana nAsArSo~arbudalakShaNam (20) · Śloka 20
అర్శోర్బుదాని విభజేద్దోషలింగైర్యథాయథం||20||
अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्||२०||
🔊 Audio coming soon
అర్శాంస్యర్బుదాని చ నామ్నా ప్రసిద్ధాన్ మాసాంకురాన్యాయథం యథాస్వమారంభకవాతాదిదోషలింగైర్విభజేత్| బహువచనం మాంసాంకురణామనేకత్వాపేక్షయా ||20||
Adhikarana nAsArogasAdhAraNalakShaNam (21) · Śloka 21
సర్వేషు కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వసనం పీనసం ప్రతతం క్షుతం| సానునాసికవాదిత్వం పూతినాసః శిరోవ్యథా||21||
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसं प्रततं क्षुतम्| सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషు చ నాసారోగేషు కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వసనాది సాధారణం లింగం||21||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeSaH (27-23) · Śloka 23
అష్టాదశానామిత్యేషాం యాపయేద్దష్టపీనసం||27|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే నాసరోగవిజ్ఞానీయో నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||
अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दष्टपीनसम्||२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे नासरोगविज्ञानीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
ఏషాంచ రోగాణాం వాతప్రతిశ్యాయ, పిత్తప్రతిశ్యాయ, కఫప్రతిశ్యాయ, భృశక్షవ, నాసాశోష, నాసానాహ, ఘ్రాణపాక, స్రావ, అవీనస, దీప్తి, పూతినాస, పూయరక్త, పుటక, అర్శ, అర్బుదాఖ్యా అష్టాదశ రోగా ఉక్తాః| తేషాం రోగాణాం మధ్యే దుష్టపీనసం యాపయేత్| శేషాః సాధ్యా ఇత్యర్థాదితి|| 27|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే త్రయోవింశోఽధ్యాయః||