18. sarvagākṣirōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha sarvAkShirogavij~jAnIyo nAmAShTAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

નેત્રસ્યાઽવયવવિભાગેન રોગનિર્ણયં કૃત્વા રોગાણાં વ્યાપિનાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana vAtABiShyandalakShaNam (2) · Śloka 2

વાતેન નેત્રેઽભિષ્યણ્ણે નાસાનાહોઽલ્પશોફતા| શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટાસ્યતોદસ્ફુરણભેદનમ્| શુષ્કાલ્પા દૂષિકા શીતમલ્પં ચાશ્રુ ચલા રુજઃ| નિમિષોન્મેષણં કૃચ્છ્રાજ્જન્તૂનામિવ સર્પણમ્| અક્ષ્યાધ્માતમિવાભાતિ સૂક્ષ્મૈશ્શલ્યૈરિવાચિતમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણૈશ્ચોપશમનમ્.......................||૨||

વાતેન નેત્રેઽભિષ્યણ્ણે આર્દ્રીભૂતે નાસાનાહાદિકં ભવતિ| સુબોધમ્| ઉપશમનં સ્વાસ્થ્યલાભઃ| એષ રોગોઽભિષ્યન્દ ઉચ્યતે|

Adhikarana vAtAdhimanthaH (3) · Śloka 3

.....................સોઽભિષ્યન્દ ઉપેક્ષિતઃ| અધિમન્થો ભવેત્તત્ર કર્ણયોર્નદનં ભ્રમઃ| અરણ્યેવ ચ મથ્યન્તે લલાટાક્ષિભ્રુવાદયઃ||૩||

એષ ચોપેક્ષિતઃ સન્ વાતેનૈવાધિમન્થો ભવેત્| તત્ર વાતાધિમન્થે કર્ણનાદાદિકં લિઙ્ગમ્| અરણી યાજ્ઞિકાનાં ઘર્ષણેનાગ્ન્યુત્પાદને મન્થનકાષ્ઠમ્||૩||

Adhikarana vAtajahatAdhimanthaH (4) · Śloka 4

હતાધિમન્થઃ સોઽપિ સ્યાત્પ્રમાદાત્તેન વેદનાઃ| અનેકરૂપા જાયન્તે વ્રણો દૃષ્ટૌ ચ દૃષ્ટિહા||૪||

સ ચાધિમન્થઃ પ્રમાદાદપચારાદ્ધતાધિમન્થાખ્યઃ સ્યાત્| તેન ચ હતાધિમન્થેનાનેકરૂપા વેદના રુજો જાયન્તે| દૃષ્ટિમણ્ડલે ચ દર્શનહા વ્રણો જાયતે||૪||

Adhikarana anyatovAtaH (5) · Śloka 5

મન્યાક્ષિશઙ્ખતો વાયુરન્યતો વા પ્રવર્તયેત્| વ્યથાં તીવ્રામપૈચ્છિલ્યરાગશોફં વિલોચનમ્| સઙ્કોચયતિ પર્યશ્રુ સોઽન્યતો વાતસંજ્ઞિતઃ||૫||

યદા તુ સ્વનિમિત્તાત્ કુપિતો વાયુર્મન્યાદિતોઽન્યતો વા તન્નિકટાદઙ્ગાત્ પૂર્વાત્તીવ્રાં વ્યથાં પ્રવર્તયેત્| પૈચ્છિલ્યાદિરહિતં નેત્રં સાશ્રુ સઙ્કોચયતિ| તદા સ રોગો નામ્ના અન્યતોવાતઃ||૫||

Adhikarana vAtaparyayaH (6) · Śloka 6

તદ્વજ્જિહ્યં ભવેન્નેત્રમૂનં વા વાતપર્યયે||૬||

વાતપર્યયાખ્યે રોગે તદ્વદિતિ પૂર્વવન્મન્યારુજાદિકેન નેત્રં જિહ્યં કુટિલં ચિત્રન્યસ્તમિવ ભવત્યૂનં વા પ્રમાણેન ભવતિ ||૬||

Adhikarana pittABiShyandaH (7) · Śloka 7

દાહો ધૂમાયનં શોફઃ સ્યાવતા વર્ત્મનોર્બહિઃ| અતઃક્લેદોઽશ્રુ પીતોષ્ણં રાગઃ પીતાભદર્શનમ્| ક્ષારોક્ષિતક્ષતાક્ષિત્વં પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણમ્||૭||

દાહાદિકં પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણમ્| ધૂમપ્રવેશ ઇવ ધૂમાયનમ્| ક્ષારેણોક્ષિતો યો વ્રણસ્તત્તુલ્યવ્રણાક્ષિતા ભવતિ||૭||

Adhikarana pittAdhimanthaH (8) · Śloka 8

જ્વલદઙ્ગારકીર્ણાભં યકૃત્પિણ્ડસમપ્રભમ્| અધિમન્યે ભવેન્નેત્રમ્.......................||૮||

અસ્મિન્નુપેક્ષયા પિત્તાધિમન્થીભૂતે જ્વલદઙ્ગારકીર્ણાભનેત્રત્વાદિકં લિઙ્ગમ્||૮||

Adhikarana kaPABiShyandalakShaNam (9) · Śloka 9

........................સ્યન્દે તુ કફસમ્ભવે| જાડ્યં શોફો મહાન્ કણ્ડૂર્નિદ્રાન્નાનભિનન્દનમ્| સાન્દ્રસ્નિગ્ધબહુશ્વેતપિચ્છાવદ્ દૂષિકાઽશ્રુતા||૯||

કફેઽભિષ્યન્દે જાડ્યાદિકં લિઙ્ગમ્| અનભિનન્દનમન્નસ્ય| સાન્દ્રાદિગુણવદ્ દૂષિકા સાન્દ્રાદિગુણવદશ્રુતા ચ||૯||

Adhikarana kaPAdhimanthalakShaNam (10) · Śloka 10

અધિમન્થે નતં કૃષ્ણમુન્નતં શુક્લમણ્ડલમ્| પ્રસેકો નાસિકાધ્માનં પાંસુપૂર્ણમિવેક્ષણમ્||૧૦||

અસ્મિન્નેવોપેક્ષયા કફાધિમન્થીભૂતે કૃષ્ણં નતત્વાદિલક્ષણમ્||૧૦||

Adhikarana raktABiShyandalakShaNam (11) · Śloka 11

રક્તાશ્રુરાજીદૂષીકા રક્તમણ્ડલદર્શનમ્| રક્તસ્યન્દેન નયનં સપિત્તસ્યન્દલક્ષણમ્||૧૧||

રક્તાભિષ્યન્દે પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણાન્તં લિઙ્ગમ્||૧૧||

Adhikarana raktAdhimanthalakShaNam (12) · Śloka 12

મન્થેઽક્ષિતામ્રપર્યન્તમુત્પાટનસમાનરુક્| રાગેણ બન્ધૂકનિભં તામ્યતિ સ્પર્શનાક્ષમમ્| અસૃઙ્નિમગ્નારિષ્ટાભં કૃષ્ણમગ્ન્યાભદર્શનમ્||૧૨||

અસ્મિન્નેવ રક્તાધિમન્થીભૂતે તામ્રપર્યન્તમક્ષિ ભવત્યુત્પાટનસમાનરુગાદિસ્વરૂપં તેન સદૃશં કૃષ્ણં યસ્મિન્નક્ષ્ણિ|| ૧૨||

Adhikarana adhimanthasAmAnyalakShaNam (13) · Śloka 13

અધિમન્થા યથાસ્વં ચ સર્વે સ્યન્દાધિકવ્યથાઃ| શઙ્ખદન્તકપોલેષુ કપાલે ચાતિ રુક્કરાઃ||૧૩||

સર્વે ચાધિમન્થા યથાસ્વદેષેભ્યોઽભિષ્યન્દેભ્યોઽધિકવ્યથા ભવન્તિ| વાતાધિમન્થો વાતાભિષ્યન્દાધિકવ્યથઃ| એવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| તે ચાધિમન્થાઃ શઙ્ખાદિકેઽતિરુક્કરાઃ||૧૩||

Adhikarana shuShkAkShipAkaH (14) · Śloka 14

વાતપિત્તાતુરં ઘર્ષતોદભેદોપદેહવત્| રૂક્ષદારુણવર્ત્માક્ષિકૃચ્છ્રોન્મીલનિમીલનમ્| વિકૂણનવિશુષ્કત્વશીતેચ્છાશૂલપાકવત્| ઉક્તઃ શુષ્કાક્ષિપાકોઽયમ્................||૧૪||

વાતપિત્તેનાતુરં પીડિતમક્ષિ ઘર્ષતોદાદિગુણં ભવતિ| સ રોગો નામ્ના શુષ્કાક્ષિપાક ઉક્તઃ||૧૪||

Adhikarana sashophapAkaH (15) · Śloka 15

..................સશોફઃ સ્યાત્ત્રિભિર્મલૈઃ| સરક્તસ્તત્ર શોફોઽતિરુદ્ગાહષ્ઠીવનાદિમાન્| પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં જાયતે શુક્લમણ્ડલમ્| અશ્રૂષ્ણશીતવિશદપિચ્છિલાચ્છઘનં મુહુઃ||૧૫||

સશોફાખ્યસ્તુ પાકઃ સરક્તૈસ્ત્રિભિર્દોષૈર્ભવતિ| તત્ર સશોફે પાકેઽતિરુગાદિમાન્ શોફઃ| નેત્રે ચ શુક્લમણ્ડલં પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં જાયતે| ઉષ્ણત્વાદિગુણં ચાશ્રુ જાયતે||૧૫||

Adhikarana alpashophaH (16) · Śloka 16

અલ્પશોફોઽલ્પશોફસ્તુ પાકોઽન્યૈર્લક્ષણૈસ્તથા||૧૬||

યસ્ત્વક્ષિપાકોઽલ્પશોફોઽન્યૈઃ પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશાદિકૈરનન્તરોક્તસશોફાખ્યપાકાક્ષિલક્ષણૈર્યુક્તો ભવતિ સ નામ્નાઽલ્પશોફઃ||૧૬||

Adhikarana akShipAkAtyayaH (17) · Śloka 17

અક્ષિપાકાત્યયે શોફઃ સંરમ્ભઃ કલુષાશ્રુતા| કફોપદિગ્ધમસિતં સિતં પ્રક્લેદરાગવત્| દાહો દર્શનસંરોધો વેદનાશ્ચાનવસ્થિતા||૧૭||

અક્ષિપાકાત્યયાખ્યે રોગે શોફાદિકં લિઙ્ગમ્| સંરમ્ભો વેદનાયા ઉદ્રેકઃ| વેદના અનવસ્થિતાશ્ચલસ્વરૂપાઃ||૧૭||

Adhikarana amloShitaH (18) · Śloka 18

અન્નસારોઽમ્લતાં નીતઃ પિત્તરક્તોલ્બણૈર્મલૈઃ| સિરાભિર્નેત્રમારૂઢઃ કરોતિ શ્યાવલોહિતમ્| સશોફદાહપાકાશ્રુ ભૃશં ચાવિલદર્શનમ્| અમ્લોષિતોઽયમ્............................||૧૮||

યોઽન્નસ્ય સારઃ સ પિત્તરક્તાધિકૈસ્ત્રિભિર્મલૈરમ્લત્વં નીતઃ સિરાભિશ્ચ નેત્રમારૂઢઃ સન્ નેત્રં શ્યાવલોહિતં કરોતિ| અયં રોગો નામ્ના અમ્લોષિતઃ||૧૮||

Adhikarana sarvagAnAM sa~gkhyAsamprAptiH (19) · Śloka 19

............ઇત્યુક્તાઃ ગદાઃ ષોડશ સર્વગાઃ||૧૯||

ઇતિ ષોડશ વ્યાધયઃ સર્વગા ઉક્તાઃ||૧૯||

Adhikarana asAdhyatAnirdeshaH (20-18) · Śloka 18

હતાધિમન્થમેતેષુ સાક્ષિપાકાત્યયં ત્યજેત્| વાતાદ્ભૂતં પઞ્ચરાત્રેણ દૃષ્ટિં સપ્તાહેન શ્લેષ્મજાતોઽધિમન્થઃ| રક્તોત્પન્નો હન્તિ તદ્વત્ત્રિરાત્રાન્ મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીય નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||

એતેષુ ચ મધ્યે હતાધિમન્થમક્ષિપાકાત્યયં ચાસાધ્યત્વાત્ત્યજેત્| વાતોદ્ભૂત ઇત્યાદિ સુબોધમ્| દૃષ્ટિં હન્તીતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ