Adhikarana atha viShopayogIyo nAmAShTacatvAriMshodhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō viṣōpayōgīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो विषोपयोगीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
sarvakriyābhirasidhyatō jaṅgamaviṣasya prasaṅgēnānyēṣāmapi rōgaviśēṣāṇāmasidhyatāṁ sthāvaraviṣaikasādhyatvāt sthāvaraviṣasya jaṅgamaviṣaikasādhyatvācca tadupayōgamadhikr̥tyādhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana viShe prativiShayojanA (2) · Śloka 2
viṣē prativiṣaṁ yōjyaṁ mantratantrairasidhyati| atītē pañcamē vēgē saptamasyānatikramē| prabhōrnivēdya prayatō naiva vākhyāya kasyacit||2||
विषे प्रतिविषं योज्यं मन्त्रतन्त्रैरसिध्यति| अतीते पञ्चमे वेगे सप्तमस्यानतिक्रमे| प्रभोर्निवेद्य प्रयतो नैव वाख्याय कस्यचित्||२||
🔊 Audio coming soon
mantrairviṣaharaistantraiścauṣadhādibhirasidhyati viṣē prativiṣaṁ vijātīyaṁ yōjyam| sthāvarasya jaṅgamaṁ jaṅgamasya sthāvaramityarthaḥ| kadētyāha-pañcamaṁ vēgē'tītē atikrāntē saptamē anatikrāntē ca sati| prabhō rājñō nivēdya uktvā| yathā-ahamasya viṣēṇa mumūrṣōstr̥ṇīkr̥tabhūrimantratantrasya jīvitanirāśabandhuvargasya atistōkamapyanāśaṅkyamānaprāṇapratyāgamanasya viṣēṇa jīvitaṁ prārthayiṣya iti| ēvamayamasyāyuḥkṣayē'pi varākō'yaśasā na yujyatē| siddhē tu sumahadyaśa āsādayati| athavā naiva kasyacidēvamākhyāya yadyayamasmai viṣaṁ yōkṣyati tarhyauṣadhamātravyājēnāpi siddhau yaśa ēva asiddhau tvayaśasaḥ pūrvasmādiva viṣātprasaṅgō nēti|| 2||
Adhikarana siddhamantratvamAvashyakam (3) · Śloka 3
siddhamantradharaḥ kr̥tvā dharaṇībandhamāditaḥ| nahi mantrasahāyasya viṣaṁ yātyavidhēyatām||3||
सिद्धमन्त्रधरः कृत्वा धरणीबन्धमादितः| नहि मन्त्रसहायस्य विषं यात्यविधेयताम्||३||
🔊 Audio coming soon
siddhamantradharaḥ sannāditō dharaṇībandhaṁ pradēśarakṣāṁ kr̥tvā viṣaṁ yōjayēt| dharaṇībandhahēturna hi mantrasahāyasya bhiṣajō viṣamavidhēyatāṁ yātīti|| 3||
Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShaguNaviparyastatA (4) · Śloka 4
ślēṣmatulyaguṇaṁ prāyaḥ sthiramūrdhvagamaṁ viṣam| prāyaḥ pittaguṇairyuktamadhōgāmi ca jaṅgamam| guṇairiti viparyastairnihatastē parasparam| yuñjyānmūlaviṣaṁ tasmāddaṣṭānāṁ pānalēpayōḥ||4||
श्लेष्मतुल्यगुणं प्रायः स्थिरमूर्ध्वगमं विषम्| प्रायः पित्तगुणैर्युक्तमधोगामि च जङ्गमम्| गुणैरिति विपर्यस्तैर्निहतस्ते परस्परम्| युञ्ज्यान्मूलविषं तस्माद्दष्टानां पानलेपयोः||४||
🔊 Audio coming soon
sthiraṁ sthāvaraṁ viṣaṁ guṇaiḥ ślēṣmaṇastulyamūrdhvagamañca| jaṅgamaṁ viṣaṁ pittēna guṇaistulyamadhōgāmi ca| prāyōgrahaṇaṁ viṣayavyabhicārasūcanārtham ityanēna prakārēṇa sthāvarajaṅgamē viṣē yatō guṇairviparyastaiḥ parasparaṁ viparītē atastē viṣaṁ parasparaṁ nihataḥ sthāvarēṇa jaṅgamaṁ hanyatē jaṅgamēna ca sthāvaramiti| tasmāddhētōrdaṣṭānāṁ pānē lēpē ca mūlaviṣaṁ yuñjyāt|| 4||
Adhikarana viShapIte sarpaiH daMshanam (5) · Śloka 5
viṣapītaṁ ca kuśalō daṁśayēt pavanāśibhiḥ| na viṣapratimaṁ kiñcinnirviṣīkaraṇaṁ viṣē||5||
विषपीतं च कुशलो दंशयेत् पवनाशिभिः| न विषप्रतिमं किञ्चिन्निर्विषीकरणं विषे||५||
🔊 Audio coming soon
kuśalaśca vaidyaḥ pavanāśibhiḥ sarpairviṣapītaṁ daṁśayēt| viṣē'nyatarē dēhasthitē tadviparītaṁ viṣapratimaṁ na kiñcidanyannirviṣīkaraṇaṁ vidyatē|| 5||
Adhikarana ja~ggame maulaviShamAtrA (sarpaviShe) (6) · Śloka 6
caturbhiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhirhīnamadhyōttamāṁ yavaiḥ| mātrāṁ viṣasya maulasya prayuñjīta yathāyatham||6||
चतुर्भिः षड्भिरष्टाभिर्हीनमध्योत्तमां यवैः| मात्रां विषस्य मौलस्य प्रयुञ्जीत यथायथम्||६||
🔊 Audio coming soon
yadā ca jaṅgamē viṣē maulaṁ viṣaṁ prayujyatē tadā yathāyathaṁ jaṅgamāpēkṣayā hīnamadhyādhikāṁ trividhāṁ mātrāṁ prayuñjīta| caturbhiryavairhīnamātrā, ṣaḍbhirmadhyamā, aṣṭābhiruttamā iti sarpadaṣṭē|| 6||
Adhikarana kITavRushcikaviShayormaulamAtrAntaram (7) · Śloka 7
daṣṭasya dvau yavau kīṭaistilamātraṁ tu vr̥ścikaiḥ| naiva tvaksr̥ksthē....................................||7||
दष्टस्य द्वौ यवौ कीटैस्तिलमात्रं तु वृश्चिकैः| नैव त्वक्सृक्स्थे....................................||७||
🔊 Audio coming soon
kīṭairdaṣṭē tu dvau yavau mūlaviṣasya yuñjyāt| vr̥ścikairdaṣṭē tilamātram| asr̥ksthitē viṣē naiva viṣāntaraṁ yuñjyāt|| 7||
Adhikarana lUtAviShe maulaviShaM na peyam (8) · Śloka 8
....................................pānē tu lūtādaṣṭasya nēṣyatē| pracchāya lēpayēddaṁśaṁ tasya jñātvā suniścitam| saviṣē yuktamamr̥taṁ viṣamēvā'viṣē viṣam| abalē cātibalavadvyāpannaṁ ca prayōgataḥ||8||
....................................पाने तु लूतादष्टस्य नेष्यते| प्रच्छाय लेपयेद्दंशं तस्य ज्ञात्वा सुनिश्चितम्| सविषे युक्तममृतं विषमेवाऽविषे विषम्| अबले चातिबलवद्व्यापन्नं च प्रयोगतः||८||
🔊 Audio coming soon
lūtādaṣṭasya pāna ēva viṣaṁ nēṣyatē apitu suniścitaṁ lūtādaṁśaṁ jñātvā pracchāya lēpayēt| suniścitatvajñānāya hētuḥ saviṣē yuktaṁ viṣamamr̥taṁ bhavati nirviṣē tu viṣaṁ viṣamēvēti| tasmādyadi lūtādaṁśaḥ sāviṣastatō viṣalēpaḥ| anyahētukāścēt sphōṭādayō na viṣalēpaḥ kāryaḥ| yathāyathaṁ mātrāmiti yaduktaṁ tadēvōpabr̥hyatē| abalē ca viṣē atibalaṁ viṣaṁ viṣamēva na tvauṣadham| prayōgavaśāttu vyāpannaṁ viṣaṁ viṣamēva na tvamr̥tam|| 8||
Adhikarana agadAdhikAraH (9) · Śloka 9
saviṣāviṣaśaṅkāyāmagadānupayōjayēt| aviruddhān prayuktō hi nirviṣasyāgadō'gadaḥ| tadvacca saviṣasyāpi kriyākālātipātataḥ| jānīyādviṣasadbhāvaṁ bhiṣaktasmātprayatnataḥ||9||
सविषाविषशङ्कायामगदानुपयोजयेत्| अविरुद्धान् प्रयुक्तो हि निर्विषस्यागदोऽगदः| तद्वच्च सविषस्यापि क्रियाकालातिपाततः| जानीयाद्विषसद्भावं भिषक्तस्मात्प्रयत्नतः||९||
🔊 Audio coming soon
yatra tu saviṣō vā syādaviṣō vētyāśaṅkā tatrāviruddhānagadānupayōjayēt na tu viṣam| yatō niścitaṁ nirviṣasyā'gadō gadō vyādhiḥ| tadvat saviṣasyāpi kriyākālātipātē prayukta agadō vyādhiḥ| tasmāt bhāvābhāvābhyāṁ mātrādibhiśca yatnatō viṣasadbhāvaṁ jānīyāt|| 9||
Adhikarana prayojyAprayojyamaulaviShanirdeshaH (10) · Śloka 10
sāktukaṁ mustakaṁ śr̥ṅgī vālakaṁ sarṣapāhvayam| vatsanābhaṁ ca karmaṇyaṁ viṣaṁ snigdhaṁ ghanaṁ guru| na jātvanyatprayōktavyaṁ kālakūṭaṁ viśēṣataḥ||10||
साक्तुकं मुस्तकं शृङ्गी वालकं सर्षपाह्वयम्| वत्सनाभं च कर्मण्यं विषं स्निग्धं घनं गुरु| न जात्वन्यत्प्रयोक्तव्यं कालकूटं विशेषतः||१०||
🔊 Audio coming soon
sāktukādikaṁ viṣaṁ karmaṇyaṁ karmaṇi sādhu snigdhādiguṇañca ēbhyōnyanna jātu prayōktavyam| kālakūṭaṁ viśēṣatō na prayōktavyam|| 10||
Adhikarana viShe~avacArite kRutyam (11) · Śloka 11
viṣē'vacāritē tīkṣṇē pēyaṁ ghr̥tamanantaram| sabhārṅgīdadhidhūmōtthaśārivātaṇḍulīyakam| agāradhūmamañjiṣṭhāyaṣṭyāhvairvā samanvitam| lihyādvā madhusarpirbhyāṁ cūrṇitāmarjunatvacam||11||
विषेऽवचारिते तीक्ष्णे पेयं घृतमनन्तरम्| सभार्ङ्गीदधिधूमोत्थशारिवातण्डुलीयकम्| अगारधूममञ्जिष्ठायष्ट्याह्वैर्वा समन्वितम्| लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां चूर्णितामर्जुनत्वचम्||११||
🔊 Audio coming soon
tīkṣṇē viṣē'vacāritē anantaramavyavadhānēna ghr̥taṁ pēyam| kimbhūtaṁ ghr̥tamityāha-sabhāṅgaryādikamathavā'gāradhūmādibhiḥ samanvitamatha vā arjunatvacaṁ cūrṇitāṁ madhusarpirbhyāṁ lihyāt|| 11||
Adhikarana viShaprayogAH (12) · Śloka 12
kṣīrakṣaudraghr̥tairyuktaṁ pītaṁ hanti viṣaṁ viṣam| sasinduvāratagaraṁ mr̥tasañjīvanaṁ viṣam| śirīṣakusumaṁ vakraṁ viṣamākhuviṣāpaham| dēvadāru nataṁ māṁsī drāmilībākucī viṣam| kuṣṭhaṁ ca pānalēpābhyāṁ samastaviṣanāśanam| manaśśilāñjanālailā sinduvārāmarāhvayam| saraktā kuṅkumaviṣaṁ dhmānaṁ nissaṁjñabōdhanam||12||
क्षीरक्षौद्रघृतैर्युक्तं पीतं हन्ति विषं विषम्| ससिन्दुवारतगरं मृतसञ्जीवनं विषम्| शिरीषकुसुमं वक्रं विषमाखुविषापहम्| देवदारु नतं मांसी द्रामिलीबाकुची विषम्| कुष्ठं च पानलेपाभ्यां समस्तविषनाशनम्| मनश्शिलाञ्जनालैला सिन्दुवारामराह्वयम्| सरक्ता कुङ्कुमविषं ध्मानं निस्संज्ञबोधनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
kṣīrētyādinā viṣaprayōgaḥ| viṣasya mātrā tūktā| viṣaṁ kṣīrādibhiryuktaṁ pītaṁ viṣaṁ hanti| sinduvāratagarābhyāṁ yuktaṁ pītaṁ viṣaṁ mr̥tasañjīvanam| śirīṣapuṣpatagarābhyāṁ yuktaṁ pītaṁ viṣamākhu viṣāpahaṁ bhavati| dēvadārvyādibhiryuktaṁ pītaṁ viṣaṁ samastaviṣāṇāṁ nāśanam| manaśśilādikaṁ nāsādhmānaṁ nissaṁjñānāṁ bōdhanam| alaṁ haritālam| amarāhvayaṁ dēvadāru| raktā mañjiṣṭhā|| 12||
Adhikarana dAhe lepayogaH (13) · Śloka 13
dāhē viṣōdbhavē lēpaḥ saktukṣīraghr̥tairhitaḥ||13||
दाहे विषोद्भवे लेपः सक्तुक्षीरघृतैर्हितः||१३||
🔊 Audio coming soon
viṣōdbhavē dāhē sarvāṅgasantāpē saktvādibhirlēpō hitaḥ| saktavō yavānām|| 13||
Adhikarana sarpaviShaprayogaH (14) · Śloka 14
yastu saṁrōṣitō bhōgī dhūmaṁ vaktrādvimuñcati| daṇḍāgrē piśitaṁ baddhvā bahuśastēna daṁśayēt| aśakyamagadairanyairviṣapītaṁ cikitsakaḥ| pāyayēnmāṁsacūrṇaṁ taṁ jñātvā viṣabalābalam||14||
यस्तु संरोषितो भोगी धूमं वक्त्राद्विमुञ्चति| दण्डाग्रे पिशितं बद्ध्वा बहुशस्तेन दंशयेत्| अशक्यमगदैरन्यैर्विषपीतं चिकित्सकः| पाययेन्मांसचूर्णं तं ज्ञात्वा विषबलाबलम्||१४||
🔊 Audio coming soon
krōdhayitvā sarpamutpannavaktradhūpaṁ ca kr̥tvā tēna daṇḍabaddhaṁ māṁsaṁ daṁśayēt| tasya māṁsasya curṇaṁ pāyayēdyō viṣapītastamanyairagadairaśakyam|| 14||
Adhikarana anyarogeShu rasAyaneShvapi ca viShaprayoganirdeshaH (15) · Śloka 15
anyēṣvapi ca rōgēṣu śēṣōpāyaparikṣayē| viṣaṁ yuñjīta nityaṁ ca rasāyanagavēṣiṇaḥ||15||
अन्येष्वपि च रोगेषु शेषोपायपरिक्षये| विषं युञ्जीत नित्यं च रसायनगवेषिणः||१५||
🔊 Audio coming soon
na kēvalē viṣa ēva viṣaṁ yōjyaṁ yāvadviṣācchēṣāṇāmupāyānāṁ parikṣayē asiddhāvanyēṣvapi rōgēṣu viṣaṁ yōjyam| yastu rasāyanagavēṣī rasāyanamabhilaṣati tasya nityaṁ viṣaṁ yōjyam|| 15||
Adhikarana viShaprayogArhaH tadarthamAva shyakamRutvAdi (16) · Śloka 16
ghr̥tōpaskr̥tadēhasya viśuddhasya hitāśinaḥ| sāttvikasyōditē bhānau yōjyaṁ śītavasantayōḥ| grīṣmē'pyātyayikē vyādhau...................||16||
घृतोपस्कृतदेहस्य विशुद्धस्य हिताशिनः| सात्त्विकस्योदिते भानौ योज्यं शीतवसन्तयोः| ग्रीष्मेऽप्यात्ययिके व्याधौ...................||१६||
🔊 Audio coming soon
ghr̥tōpaskr̥tādidēhasya śītavasantayōrbhānāvuditē sūryōdayē prātarviṣaṁ yōjyam| ātyayikē tu vyādhau grīṣmē'pi yōjyam|| 16||
Adhikarana viShAnarhAH RutvAdi (17) · Śloka 17
...................................na ca varṣāsu durdinē| na krōdhanē na pittārttē na klībē rājani dvijē| kṣuttr̥ṣṇāśramagharmādhvavyādhyantaranipīḍitē| garbhiṇībālavr̥ddhēṣu na rūkṣēṣu na marmasu||17||
..................................ंअ च वर्षासु दुर्दिने| न क्रोधने न पित्तार्त्ते न क्लीबे राजनि द्विजे| क्षुत्तृष्णाश्रमघर्माध्वव्याध्यन्तरनिपीडिते| गर्भिणीबालवृद्धेषु न रूक्षेषु न मर्मसु||१७||
🔊 Audio coming soon
varṣāsu durdinē ca viṣaṁ na yōjyam| krōdhanādikē ca puruṣē na yōjyam| tathā kṣudhādibhirnipīḍatē| vyādhyantaraṁ viṣaviṣayādanyō vyādhiḥ| subōdham|| 17||
Adhikarana viShaprayoge varjanIyAni anyathA vyApadashca (18) · Śloka 18
abhyastē'pi viṣē yatnādvarjanīyān vivarjayēt| kaṭvamlatailalavaṇadivāsvapnātapānalān| rūkṣamannaṁ viśēṣēṇa bhayaṁ vā'jīrṇataḥ sadāḥ| dr̥gvibhramaṁ karṇarujāmanyāṁścānilajān gadān| viṣaṁ rūkṣāśinaḥ kuryānmr̥tyumēva tvajīrṇataḥ||18||
अभ्यस्तेऽपि विषे यत्नाद्वर्जनीयान् विवर्जयेत्| कट्वम्लतैललवणदिवास्वप्नातपानलान्| रूक्षमन्नं विशेषेण भयं वाऽजीर्णतः सदाः| दृग्विभ्रमं कर्णरुजामन्यांश्चानिलजान् गदान्| विषं रूक्षाशिनः कुर्यान्मृत्युमेव त्वजीर्णतः||१८||
🔊 Audio coming soon
viṣē abhyastē api sātmyībhūtē'pi varjanīyān yatnādvivarjayēt| viśēṣēṇa tu rūkṣamannam| kiṁ tadityāha-kaṭvamlētyādi| ajīrṇatō viśēṣēṇa bhayaṁ gr̥hītavyam| rūkṣāśinō narasya viṣaṁ dr̥gvibhramādīn kuryāt| ajīrṇāttu mr̥tyumēva|| 18||
Adhikarana haritAlaprayogaH (19) · Śloka 19
alaṁ gōmūtrasaṁyuktamātapē śōṣayēttryaham| viṣaṁ br̥ṁhaṇamētaddhi viṣasyādau praśasyatē| tatpibēnmastunā vātajvarē kṣīrēṇa paittikē| yuktaṁ mūtrēṇa kaphajē sarvajē triphalāmbhasā||19||
अलं गोमूत्रसंयुक्तमातपे शोषयेत्त्र्यहम्| विषं बृंहणमेतद्धि विषस्यादौ प्रशस्यते| तत्पिबेन्मस्तुना वातज्वरे क्षीरेण पैत्तिके| युक्तं मूत्रेण कफजे सर्वजे त्रिफलाम्भसा||१९||
🔊 Audio coming soon
haritālasya bhāvanāprayōgaśca subōdhaḥ| taditi bhāvitaṁ haritālam| sarvajē sannipātajē|| 19||
Adhikarana viShamajvare saviShayogAH (20) · Śloka 20
lōdhracandanaṣaḍgranthāśarkarāghr̥tamākṣikaiḥ| kṣīrēṇa ca viṣaṁ yuktaṁ jīrṇajvaraharaṁ param| nikumbhakumbhatriphalāsarpirmadhuviṣaiḥ kr̥taḥ| nihanti mōdakō jīrṇajvaramēhatvagāmayān| śikhikarkirasōpētaṁ viṣamajvarajidviṣam||20||
लोध्रचन्दनषड्ग्रन्थाशर्कराघृतमाक्षिकैः| क्षीरेण च विषं युक्तं जीर्णज्वरहरं परम्| निकुम्भकुम्भत्रिफलासर्पिर्मधुविषैः कृतः| निहन्ति मोदको जीर्णज्वरमेहत्वगामयान्| शिखिकर्किरसोपेतं विषमज्वरजिद्विषम्||२०||
🔊 Audio coming soon
lōdhrādibhiryuktaṁ viṣaṁ paraṁ jīrṇajvaraharam| nikumbhādibhiḥ kr̥tō mōdakō jīrṇajvarādikaṁ hanti| śikhikarkirasayuktaṁ viṣaṁ viṣamajvaraṁ jayati| śikhī citrakaḥ| karkī karkaṭaśr̥ṅgī|| 20||
Adhikarana raktapitte saviShayogaH (21) · Śloka 21
viṣaṁ yaṣṭyāhvayaṁ rāsnā sēvyamutpalakandakam| taṇḍulōdakapītāni raktapittasya bhēṣajam||21||
विषं यष्ट्याह्वयं रास्ना सेव्यमुत्पलकन्दकम्| तण्डुलोदकपीतानि रक्तपित्तस्य भेषजम्||२१||
🔊 Audio coming soon
viṣādikaṁ taṇḍulōdakēna pītaṁ raktapittasya bhēṣajaṁ bhavati||21||
Adhikarana duShTavraNe viShayogaH (22) · Śloka 22
viṣaṁ rasāñjanaṁ bhārṅgī vr̥ścikālī mahāsahā| savēdanē sapākē ca vraṇē duṣṭē pralēpanam||22||
विषं रसाञ्जनं भार्ङ्गी वृश्चिकाली महासहा| सवेदने सपाके च व्रणे दुष्टे प्रलेपनम्||२२||
🔊 Audio coming soon
viṣādikaṁ vēdanādiyuktē duṣṭavraṇē lēpanaṁ yōjyam|| 22||
Adhikarana chardyAM viShayogaH (23) · Śloka 23
sitāviṣakṣīratarupravālā madhunā drutāḥ| śvāsahidhmāpahā līḍhāśchardighnyastu viṣānvitāḥ| kṣaudrōśīramadhukṣārarajanīkuṭajatvacaḥ||23||
सिताविषक्षीरतरुप्रवाला मधुना द्रुताः| श्वासहिध्मापहा लीढाश्छर्दिघ्न्यस्तु विषान्विताः| क्षौद्रोशीरमधुक्षाररजनीकुटजत्वचः||२३||
🔊 Audio coming soon
sitādikaṁ madhunā līḍhaṁ śvāsahidhmāharam| viṣānvitaṁ kṣaudrādikaṁ līḍhaṁ chardighnam| madhu yaṣṭīmadhu|| 23||
Adhikarana durnAmAdau viShayogaH (24) · Śloka 24
vijayāpippalīmūlapippalīdvayacitrakaiḥ| puṣkarāhvaśaṭhīdrākṣāyavānīkṣāradīpyakaiḥ| sitāyaṣṭīdvibr̥hatīsaindhavaiḥ pālikaiḥ pacēt| saviṣārddhapalaiḥ prasthaṁ ghr̥tāttajjīrṇabhukpibēt| durnāmē hatugulmārmatimirakrimipāṇḍutāḥ| galagrahagrahōnmādakuṣṭhāni ca niyacchati||24||
विजयापिप्पलीमूलपिप्पलीद्वयचित्रकैः| पुष्कराह्वशठीद्राक्षायवानीक्षारदीप्यकैः| सितायष्टीद्विबृहतीसैन्धवैः पालिकैः पचेत्| सविषार्द्धपलैः प्रस्थं घृतात्तज्जीर्णभुक्पिबेत्| दुर्नामे हतुगुल्मार्मतिमिरक्रिमिपाण्डुताः| गलग्रहग्रहोन्मादकुष्ठानि च नियच्छति||२४||
🔊 Audio coming soon
vijayādibhiḥ pālikairviṣārddhapalayuktairghr̥taprasthaṁ pacēt| tadghr̥taṁ jīrṇabhukpibēt (jīrṇaṁ śīrṇaśālyannam)| tacca durnāmādīni niyacchati nāśayati|| 24||
Adhikarana udAvartAdau viShayogaH (25) · Śloka 25
kr̥cchraghnāviṣapathyāgnidantīdrākṣāniśāviṣāḥ| śilājatu viṣaṁ mūtramudāvartāśmarīharam||25||
कृच्छ्रघ्नाविषपथ्याग्निदन्तीद्राक्षानिशाविषाः| शिलाजतु विषं मूत्रमुदावर्ताश्मरीहरम्||२५||
🔊 Audio coming soon
viṣādīnyativiṣāntāni mūtrakr̥cchraghnāni| mūtraśilājatubhyāṁ yuktaṁ viṣamudāvartāśmarīharam|| 25||
Adhikarana ashmaryAM viShayogaH (26) · Śloka 26
gōmūtrakṣārasindhūtthaṁ viṣaṁ pāṣāṇabhēdakam| vajravaddārayatyētadēkataḥ pītamaśmarīm||26||
गोमूत्रक्षारसिन्धूत्थं विषं पाषाणभेदकम्| वज्रवद्दारयत्येतदेकतः पीतमश्मरीम्||२६||
🔊 Audio coming soon
gōmūtrādikamēkataḥ pītaṁ vajravadaśmarīṁ dārayati| 'gōmūtrakṣīrasindhūtthami' ti ca pāṭhaḥ|| 26||
Adhikarana shUle viShayogaH (27) · Śloka 27
samūlā pippalī mūtraṁ viṣaṁ śūlaharaṁ tathā| viṣadravantīmadhukadrākṣārāsnāśaṭhīkaṇāḥ||27||
समूला पिप्पली मूत्रं विषं शूलहरं तथा| विषद्रवन्तीमधुकद्राक्षारास्नाशठीकणाः||२७||
🔊 Audio coming soon
samūlā mūlayuktā pippalī| pippalīmūlaṁ mūtraṁ viṣaṁ cēti śūlaharam| tathaiva viṣadravantyādikam|| 27||
Adhikarana vRuddhau viShayogaH (28) · Śloka 28
ēraṇḍatailaṁ triphalā gōmūtraṁ citrakō viṣam| sarpiṣā sahitaṁ pītaṁ vātāṇḍatvamapōhati||28||
एरण्डतैलं त्रिफला गोमूत्रं चित्रको विषम्| सर्पिषा सहितं पीतं वाताण्डत्वमपोहति||२८||
🔊 Audio coming soon
ēraṇḍatailādikaṁ sarpiṣā sahitaṁ pītaṁ vātāṇḍatvaṁ vātavr̥ddhimapōhati nāśayati|| 28||
Adhikarana gulmAdau viShayogaH (29) · Śloka 29
triphalāsvarjikākṣārō viṣaṁ gulmaprabhēdanam| viṣavēllamisikṣīraṁ gulmaplīhanibarhaṇam||29||
त्रिफलास्वर्जिकाक्षारो विषं गुल्मप्रभेदनम्| विषवेल्लमिसिक्षीरं गुल्मप्लीहनिबर्हणम्||२९||
🔊 Audio coming soon
triphalādikaṁ gulmasya prabhēdanaṁ vidāraṇaṁ bhavati| viṣādikaṁ gulmaplīhnōrnibarhaṇaṁ nāśanam| plīhā plīhōdaram|| 29||
Adhikarana plIhodare viShayogaH (30) · Śloka 30
plīhōdaraghnaṁ payasā śatāhvā krimijidviṣam||30||
प्लीहोदरघ्नं पयसा शताह्वा क्रिमिजिद्विषम्||३०||
🔊 Audio coming soon
payasā kṣīrēṇa yuktaṁ śatāhvādikaṁ plīhōdaraghnaṁ bhavati| krimijidviḍaṅgam|| 30||
Adhikarana kuShThe viShayogaH (31) · Śloka 31
vāyasīmūlaniṣkvāthapītaṁ kuṣṭhaharaṁ viṣam||31||
वायसीमूलनिष्क्वाथपीतं कुष्ठहरं विषम्||३१||
🔊 Audio coming soon
vāyasyāḥ kākōdumbarikāyāḥ mūlānāṁ kvāthēna pītaṁ viṣaṁ kuṣṭhaharam|| 31||
Adhikarana kuShThe viShayogAntaram (32) · Śloka 32
vāyasyā rājavr̥kṣatvaktrāyantī bākucīphalāt| plīhaghnēbhakaṇābhyāñca viṣaṁ kvāthēna kuṣṭhajit| avalgujaiḍagajayōrbījaṁ kṣāradvayaṁ viṣam| lēpaḥ sasaindhavaḥ piṣṭō vāriṇā kuṣṭhanāśanaḥ| citrakārkajaṭāhastipippalībākucīviṣaiḥ| gōmūtrapiṣṭairanyō'nyōmanōhvāsnukpayōviṣaiḥ| sacandralēkhaiḍagajakarañjaphalasaindhavaḥ| savyōṣasvarjikākṣārayavakṣāraniśādvayaiḥ| agāradhūmasahitairbastamūtrēṇa kalkitaḥ||32||
वायस्या राजवृक्षत्वक्त्रायन्ती बाकुचीफलात्| प्लीहघ्नेभकणाभ्याञ्च विषं क्वाथेन कुष्ठजित्| अवल्गुजैडगजयोर्बीजं क्षारद्वयं विषम्| लेपः ससैन्धवः पिष्टो वारिणा कुष्ठनाशनः| चित्रकार्कजटाहस्तिपिप्पलीबाकुचीविषैः| गोमूत्रपिष्टैरन्योऽन्योमनोह्वास्नुक्पयोविषैः| सचन्द्रलेखैडगजकरञ्जफलसैन्धवः| सव्योषस्वर्जिकाक्षारयवक्षारनिशाद्वयैः| अगारधूमसहितैर्बस्तमूत्रेण कल्कितः||३२||
🔊 Audio coming soon
vāyasyādīnāṁ kvāthēna pītaṁ viṣaṁ kuṣṭhajit| plīhaghnō rōhiṣaḥ| ibhakaṇā hastipippalī| avalgujabījādīni vāriṇā piṣṭāni taiḥ saindhavayuktō lēpaḥ kuṣṭhanāśanaḥ syāt| avalgujaḥ sōmarājī| ēḍagajaḥ prapunnāṭaḥ| anyō lēpaścitrakādibhirgōmūtrapiṣṭairbhavati| citrakārkayōrmūlam| anyō lēpō manōhvādibhiragāradhūmāntairbastasyāvērmūtrēṇa kalkitairbhavati| manōhvā manaśśilā| snukpayaḥ sudhākṣīram| candralēkhāsōmarājī|| 32||
Adhikarana vicarcikAdau viShayogaH (33) · Śloka 33
bhallātakāgniśamyākaviṣairgōmūtrapēṣitaiḥ| lēpō vicarcikādadruśatāruḥkiṭibhāpahaḥ| śamyākapatratvaṅmūlaṁ viṣaṁ takraṁ ca tadguṇam||33||
भल्लातकाग्निशम्याकविषैर्गोमूत्रपेषितैः| लेपो विचर्चिकादद्रुशतारुःकिटिभापहः| शम्याकपत्रत्वङ्मूलं विषं तक्रं च तद्गुणम्||३३||
🔊 Audio coming soon
bhallātakādibhirgōmūtrapēṣitairlēpō vicarcikādyāpahaḥ| bhallātakō'ruṣkaraḥ| agniścitrakaḥ| śamyākasyāragvadhasya patrādikaṁ takrapēṣitaṁ tadguṇaṁ bhallātakādiguṇaṁ vicarcikādighnamityarthaḥ||33||
Adhikarana shvitrAdau viShayogaH (34) · Śloka 34
viṣabhallātakadvīpi guñjānimbaphalairjayēt| lēpō'mlapiṣṭaiḥ śvitrāṇi puṇḍarīkañca dāruṇam| vakrakuṣṭharasadvīpispr̥kkāpatrailavālukam| piṣṭaṁ khadiratōyēna trirātramuṣitaṁ pibēt| śvitrī viṣēṇa saṁsr̥ṣṭaṁ tataḥ sphōṭān kilāsajān| kaṇṭakēna vibhidyānulēpairlimpēta kauṣṭhikaiḥ| athavā karavīrārkamūlabākucikāviṣaiḥ| bastāmbupiṣṭaiḥ sadvīpidvipapippalyaruṣkaraiḥ||34||
विषभल्लातकद्वीपि गुञ्जानिम्बफलैर्जयेत्| लेपोऽम्लपिष्टैः श्वित्राणि पुण्डरीकञ्च दारुणम्| वक्रकुष्ठरसद्वीपिस्पृक्कापत्रैलवालुकम्| पिष्टं खदिरतोयेन त्रिरात्रमुषितं पिबेत्| श्वित्री विषेण संसृष्टं ततः स्फोटान् किलासजान्| कण्टकेन विभिद्यानुलेपैर्लिम्पेत कौष्ठिकैः| अथवा करवीरार्कमूलबाकुचिकाविषैः| बस्ताम्बुपिष्टैः सद्वीपिद्विपपिप्पल्यरुष्करैः||३४||
🔊 Audio coming soon
viṣādibhiramlaiḥ kāñjikādibhiḥ piṣṭairlēpaḥ śvitrāṇi jayēt| dāruṇaṁ puṇḍarīkākhyaṁ kuṣṭhañca| dvīpiścitrakaḥ| guñjānimbayōḥ phalam| vakrādikaṁ khadiratōyēna piṣṭaṁ trirātramuṣitaṁ viṣēṇa saṁsr̥ṣṭaṁ kr̥tvā śvitrī pibēt| rasaḥ sarjarasaḥ bōlaśca| tatastēna kilāsē yē sphōṭā jāyantē tān kaṇṭakēna vibhidyānu paścāt kuṣṭhōktairlēpairlimpēt| athavā sphōṭēṣu bhinnēṣu karavīrādibhiraruṣkarāntairbastamūtrēṇa piṣṭairlimpēt| dvipapippalī hastipippalī|| 34||
Adhikarana savarNIkaraNam (35) · Śloka 35
lākṣāsurāhvāmañjiṣṭhākuṣṭhapadmakaśārivāḥ| guñjāphalaṁ kuravakō lāṅgalī vajrakandakaḥ| vārāhīkandakāsphōtā saptāhvagirikarṇikāḥ| arkāśvamārayōrmūlaṁ nāgapuṣpaṁ nataṁ niśē| dantī viṣaṁ sātiviṣaṁ pippalī maricāni ca| taistailaṁ kaṭutailaṁ vā śvitrasyābhyañjanaṁ pacēt| savarṇīkaraṇaṁ śrēṣṭhamāstikasya vacō yathā||35||
लाक्षासुराह्वामञ्जिष्ठाकुष्ठपद्मकशारिवाः| गुञ्जाफलं कुरवको लाङ्गली वज्रकन्दकः| वाराहीकन्दकास्फोता सप्ताह्वगिरिकर्णिकाः| अर्काश्वमारयोर्मूलं नागपुष्पं नतं निशे| दन्ती विषं सातिविषं पिप्पली मरिचानि च| तैस्तैलं कटुतैलं वा श्वित्रस्याभ्यञ्जनं पचेत्| सवर्णीकरणं श्रेष्ठमास्तिकस्य वचो यथा||३५||
🔊 Audio coming soon
lākṣādibhirmaricāntaistailaṁ kaṭutailaṁ vā śvitrasyābhyañjanaṁ pacēt| ētacchrēṣṭhaṁ savarṇīkaraṇam| subōdham|| 35||
Adhikarana garbhapAtane pralepaH (36) · Śloka 36
vīrālāṅgalikīdantīviṣapāṣāṇabhēdakaiḥ| prayōjyō mūḍhagarbhāṇāṁ pralēpō garbhamōcanaḥ||36||
वीरालाङ्गलिकीदन्तीविषपाषाणभेदकैः| प्रयोज्यो मूढगर्भाणां प्रलेपो गर्भमोचनः||३६||
🔊 Audio coming soon
vīrādibhiḥ pralēpō mūḍhagarbhāṇāṁ garbhapātanaḥ prayōjyaḥ|| 36||
Adhikarana vandhyatvaharaNayogaH (37) · Śloka 37
svarasaṁ bījapūrasya vacāṁ brāhmīrasaṁ ghr̥tam| vandhyā pibantī saviṣaṁ suputraiḥ parivāryatē||37||
स्वरसं बीजपूरस्य वचां ब्राह्मीरसं घृतम्| वन्ध्या पिबन्ती सविषं सुपुत्रैः परिवार्यते||३७||
🔊 Audio coming soon
bījapūrasvarasādikaṁ saviṣaṁ viṣasahitaṁ pibantī vandhyā strī suputraiḥ parivāryatē|| 37||
Adhikarana naShTashukrayogaH (38) · Śloka 38
naṣṭaśukraḥ payōdrākṣākapikacchuvacāviṣam||38||
नष्टशुक्रः पयोद्राक्षाकपिकच्छुवचाविषम्||३८||
🔊 Audio coming soon
yastu naṣṭaśukraḥ sa drākṣādiyuktaṁ paya upayuñjītētyarthaḥ|| 38||
Adhikarana netrarogeShu viShopayogaH (39) · Śloka 39
viṣaṁ sarpiḥ sitākṣaudraṁ timirāpahamañjanam| viṣaṁ caikamajākṣīrakalkitaṁ ghr̥tadhūpitam| viṣaṁ dhātrīphalarasairasakr̥t paribhāvitam| añjanaṁ śaṅkhasahitaṁ pragāḍhatimirapraṇut| viṣamindrāyudhaṁ stanyē ghr̥ṣṭaṁ kācajidañjanam| bījapūrarasē ghr̥ṣṭaṁ viṣaṁ tadvatsitāyutam| viṣaṁ māgadhikā dvē ca niśē kācaghnamañjanam| śuklārmajidviṣaṁ kr̥ṣṇāyuktaṁ gōmūtrabhāvitam| samudraphēnasphaṭikakuruvindasudhāñjanam| kūrmapr̥ṣṭhañca tulyāni tēbhyō'rddhāṁśā manaśśilā| arddhahīnāni maricasaindhavāyōrajāṁsi ca| atō yathōttaraṁ dadyādayasā ca samaṁ viṣam| rasakriyēyaṁ madhunā śuklapillārmakācahr̥t| abhīkṣṇaṁ śītatōyēna siñcēnnētrē viṣāñjitē| rasōnakandamaricaviṣasarṣapasaindhavaiḥ| pillē'kṣi likhitaṁ pūrvaṁ surasārasapēṣitaḥ| pūrayēt sarpiṣā cānu sarpirēva ca pāyayēt| madhūkasāramadhukaviṣakṣīrajalairghr̥tam| pakvaṁ santarpaṇaṁ śrēṣṭhaṁ rātryandhatvē cirōtthitē||39||
विषं सर्पिः सिताक्षौद्रं तिमिरापहमञ्जनम्| विषं चैकमजाक्षीरकल्कितं घृतधूपितम्| विषं धात्रीफलरसैरसकृत् परिभावितम्| अञ्जनं शङ्खसहितं प्रगाढतिमिरप्रणुत्| विषमिन्द्रायुधं स्तन्ये घृष्टं काचजिदञ्जनम्| बीजपूररसे घृष्टं विषं तद्वत्सितायुतम्| विषं मागधिका द्वे च निशे काचघ्नमञ्जनम्| शुक्लार्मजिद्विषं कृष्णायुक्तं गोमूत्रभावितम्| समुद्रफेनस्फटिककुरुविन्दसुधाञ्जनम्| कूर्मपृष्ठञ्च तुल्यानि तेभ्योऽर्द्धांशा मनश्शिला| अर्द्धहीनानि मरिचसैन्धवायोरजांसि च| अतो यथोत्तरं दद्यादयसा च समं विषम्| रसक्रियेयं मधुना शुक्लपिल्लार्मकाचहृत्| अभीक्ष्णं शीततोयेन सिञ्चेन्नेत्रे विषाञ्जिते| रसोनकन्दमरिचविषसर्षपसैन्धवैः| पिल्लेऽक्षि लिखितं पूर्वं सुरसारसपेषितः| पूरयेत् सर्पिषा चानु सर्पिरेव च पाययेत्| मधूकसारमधुकविषक्षीरजलैर्घृतम्| पक्वं सन्तर्पणं श्रेष्ठं रात्र्यन्धत्वे चिरोत्थिते||३९||
🔊 Audio coming soon
viṣādikaṁ timirāpahamañjanam| ēkaṁ kēvalaṁ viṣamajākṣīrakalkitaṁ ghr̥tadhūpitaṁ ca śabdādañjanam| āmalakarasēnāsakr̥danēkavāraṁ bhāvitaṁ viṣaṁ śaṅkhēna yuktamañjanaṁ pragāḍhaṁ ghanaṁ timiraṁ praṇudati| indrāyudhanāmakaṁ viṣaṁ stanyē ghr̥ṣṭamañjanaṁ kācajid bhavati| bījapūrarasē ghr̥ṣṭaṁ viṣaṁ saśarkaraṁ tadvaditi kācajidañjanam| tathaiva māgadhikādibhiryuktaṁ viṣamañjanam| pippalīyuktaṁ viṣaṁ gōmūtrabhāvitaṁ śuklajidarmajiccāñjanam| samudraphēnādīni kūrmapr̥ṣṭhāntāni parasparatulyāni| tēbhya ēkīkr̥tēbhyō'rddhāṁśā manaśśilā| maricādīni yathōttaramarddhahīnāni| tēna manaśśilāyā arddhēna hīnaṁ maricam| tasyārddhēna hīnaṁ saindhavam| tasyārddhēnā'yōrajaḥ| ayōrajasā samaṁ viṣam| madhunā mākṣikēṇa kr̥tēyaṁ rasakriyā śukrādihr̥t| kuruvindō mustaḥ| viṣaprayōgādañjitē śītatōyēnābhīkṣṇaṁ siñcēt| pillē'kṣi likhitvā laśunakandādibhiḥ surasārasapēṣitaiḥ pūrvaṁ pūrayēt| paścācca sarpiṣā pūrayēt| sarpirēva pāyayēcca| surasā mūrvā| madhūkasārādibhirghr̥taṁ pakvaṁ cirōtthitē rātryandhatvē śrēṣṭhaṁ santarpaṇam|| 39||
Adhikarana shiroruji saviShayogaH (40) · Śloka 40
nasyaṁ śirōrukśamanaṁ pratyakpuṣpī sitā viṣam| athavā ghr̥tayaṣṭyāhvaśarkarāviṣasaṁyutāḥ||40||
नस्यं शिरोरुक्शमनं प्रत्यक्पुष्पी सिता विषम्| अथवा घृतयष्ट्याह्वशर्कराविषसंयुताः||४०||
🔊 Audio coming soon
pratyakpuṣpyādikaṁ nasyaṁ śirurujāṁ śamanaṁ nāśanam| athavā ghr̥tādikaṁ viṣasaṁyutaṁ nasyaṁ śirōrukśamanam| pratyakpuṣpyapāmārgaḥ||40||
Adhikarana pUtinAsAyAM yogaH (41) · Śloka 41
śuṇṭhī pathyā viṣaṁ pāṭhā dravantī pūtināsajit||41||
शुण्ठी पथ्या विषं पाठा द्रवन्ती पूतिनासजित्||४१||
🔊 Audio coming soon
śuṇṭhyādikaṁ nasyaṁ pūtināsajit|| 41||
Adhikarana palitAdau viShayogaH (42) · Śloka 42
kaṭutailaṁ viṣaṁ nasyaṁ palitārūṁṣikāpaham||42||
कटुतैलं विषं नस्यं पलितारूंषिकापहम्||४२||
🔊 Audio coming soon
kaṭutailādi subōdham|| 42||
Adhikarana karNashUle viShayogaH (43) · Śloka 43
svarjikākṣārasindhūtthaśuktayuktaṁ viṣaṁ param| karṇayōḥ pūraṇaṁ tīvrakarṇaśūlanibarhaṇam||43||
स्वर्जिकाक्षारसिन्धूत्थशुक्तयुक्तं विषं परम्| कर्णयोः पूरणं तीव्रकर्णशूलनिबर्हणम्||४३||
🔊 Audio coming soon
svarjikākṣārādikaṁ karṇapūraṇaṁ paraṁ tīvrakarṇaśūlanibarhaṇam||43||
Adhikarana mukhAmayeShu viShayogaH (44) · Śloka 44
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāviṣasindhusamudbhavaiḥ| nihanti sādhitaṁ tailaṁ gaṇḍūṣēṇa mukhāmayān||44||
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठाविषसिन्धुसमुद्भवैः| निहन्ति साधितं तैलं गण्डूषेण मुखामयान्||४४||
🔊 Audio coming soon
praprauṇḍarīkādibhiḥ sādhitaṁ tailaṁ gaṇḍūṣēṇa mukhāmayān nihanti| sindhusamudbhavaṁ saindhavam||44||
Adhikarana skhaladvAci viShayogaH (45) · Śloka 45
dēvadāruviṣaṁ sarpirgōmūtraṁ kaṇṭakārikā| vācaḥ skhalanatāṁ hanti pītamityāha kāśyapaḥ||45||
देवदारुविषं सर्पिर्गोमूत्रं कण्टकारिका| वाचः स्खलनतां हन्ति पीतमित्याह काश्यपः||४५||
🔊 Audio coming soon
dēvadārvādikaṁ pītaṁ vācaḥ skhalanatāṁ skhalanaṁ hantīti kāśyapa āha|| 45||
Adhikarana viShaprayogalAbhAH (46-48) · Śloka 48
śatruprayuktā dviṣatō garādvā lūtābhujaṅgākhugaṇājarāyāḥ| akālamr̥tyōrgrahapāpmatō vā viṣāśinō nāsti bhayaṁ narasya||46|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē viṣōpa yōgīyō nāmāṣṭacatvāriṁśō'dhyāyaḥ||48||
शत्रुप्रयुक्ता द्विषतो गराद्वा लूताभुजङ्गाखुगणाजरायाः| अकालमृत्योर्ग्रहपाप्मतो वा विषाशिनो नास्ति भयं नरस्य||४६|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे विषोप योगीयो नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः||४८||
🔊 Audio coming soon
viṣaprayōgagasya prayōjanamucyatē-viṣāśinō narasya śatruṇā prayuktādviṣāt garācca lūtāditaśca bhayaṁ nāstīti|| 46|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgraha vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē aṣṭacatvāriṁśō'dhyāyaḥ