Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kāsacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः कासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
hikkāśvāsānantaraṁ samānacikitsitatvāt tathā hikkāśvāsakāsānāṁ parasparānubandhitvācca kāsacikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
tapasā yaśasā dhr̥tyā dhiyā ca parayā'nvitaḥ| ātrēyaḥ kāsaśāntyarthaṁ prāha siddhaṁ cikitsitam||3|| vātādijāstrayō yē ca kṣatajaḥ kṣayajastathā| pañcaitē syurnr̥ṇāṁ kāsā vardhamānāḥ kṣayapradāḥ||4||
तपसा यशसा धृत्या धिया च परयाऽन्वितः| आत्रेयः कासशान्त्यर्थं प्राह सिद्धं चिकित्सितम्||३|| वातादिजास्त्रयो ये च क्षतजः क्षयजस्तथा| पञ्चैते स्युर्नृणां कासा वर्धमानाः क्षयप्रदाः||४||
🔊 Audio coming soon
atra cātrēyasyābhidhānādēva śiṣyapraśnō'numīyatē, nāpr̥ṣṭā guravō vadantīti nyāyāt| kṣayaja iti kṣayō dhātukṣayaḥ; tēna rājayakṣmasambandhānāṁ kṣīṇadhātupuruṣabhavānāṁ tathā jarākāsasya ca dhātukṣayajasya kṣayajaśabdēna grahaṇaṁ bhavati| kṣatajēna uraḥkṣatapūrvakayakṣmabhavasya tathā kṣatakṣīṇasya ca kāsasya grahaṇaṁ bhavati| pañcēti saṅkhyayā sakalakāsāvarōdhamatraiva yathōktavyākhyānēna darśayati| kṣayapradā iti dēhakṣayapradāḥ, mārakā iti yāvat; kiṁvā dhātukṣayapradāḥ, kṣayajō'pi kāsaḥ punarviśiṣṭakṣayapradō bhavati, yathā- jvarōtpannaṁ raktapittaṁ punarjvarakaraṁ bhavati; uktaṁ hi- “jvarasantāpādraktamudīryatē| raktapittājjvaraḥ” (ni.a.8) iti||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
pūrvarūpaṁ bhavēttēṣāṁ śūkapūrṇagalāsyatā| kaṇṭhē kaṇḍūśca bhōjyānāmavarōdhaśca jāyatē||5||
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता| कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते||५||
🔊 Audio coming soon
pūrvarūpamāha- pūrvētyādi| śūkairiva pūrṇaḥ śūkapūrṇaḥ gala āsyaṁ ca yasya tasya bhāvaḥ śūkapūrṇagalāsyatā| bhōjyānāmavarōdhaḥ aruciḥ, aśaktirvā'bhyavaharaṇē||5||
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8
adhaḥpratihatō vāyurūrdhvasrōtaḥsamāśritaḥ| udānabhāvamāpannaḥ kaṇṭhē saktastathōrasi||6|| āviśya śirasaḥ khāni sarvāṇi pratipūrayan| ābhañjannākṣipan dēhaṁ hanumanyē tathā'kṣiṇī||7|| nētrē pr̥ṣṭhamuraḥpārśvē nirbhujya stambhayaṁstataḥ| śuṣkō vā sakaphō vā'pi kasanātkāsa ucyatē||8||
अधःप्रतिहतो वायुरूर्ध्वस्रोतःसमाश्रितः| उदानभावमापन्नः कण्ठे सक्तस्तथोरसि||६|| आविश्य शिरसः खानि सर्वाणि प्रतिपूरयन्| आभञ्जन्नाक्षिपन् देहं हनुमन्ये तथाऽक्षिणी||७|| नेत्रे पृष्ठमुरःपार्श्वे निर्भुज्य स्तम्भयंस्ततः| शुष्को वा सकफो वाऽपि कसनात्कास उच्यते||८||
🔊 Audio coming soon
samprāptimāha- adha ityādi| udānabhāvamāpanna iti ūrdhvagatisvabhāvamāpannaḥ| khānīti srōtāṁsi| nirbhujyēti ākṣipya| stambhayan nētrādīnyēva| kasanāditīti yathōktagatimattvāt tathā uraḥprabhr̥tiśātanācca ‘kāsa’ ityanvarthasañjñayōcyatē| ‘kasa’ gatiśātanayōḥ, ityasya dhātōrayaṁ prayōgaḥ||6-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
pratighātaviśēṣēṇa tasya vāyōḥ saraṁhasaḥ| vēdanāśabdavaiśiṣṭyaṁ kāsānāmupajāyatē||9||
प्रतिघातविशेषेण तस्य वायोः सरंहसः| वेदनाशब्दवैशिष्ट्यं कासानामुपजायते||९||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ sāmānyōktasya kāsasya bhēdahētumāha- pratīghātētyādi| pratīghāta ityāvaraṇaṁ, sa ca kaphādi| saraṁhasaḥ savēgasya| vēdanā pīḍā, śabdaḥ kāsaśabdaḥ, sañjñā vā; tayōrvaiśiṣṭyaṁ viśiṣṭatvaṁ bhinnatvamiti yāvat||9||
Adhikarana 6 (10-13) · Śloka 13
rūkṣaśītakaṣāyālpapramitānaśanaṁ striyaḥ| vēgadhāraṇamāyāsō vātakāsapravartakāḥ||10|| hr̥tpārśvōraḥśiraḥśūlasvarabhēdakarō bhr̥śam| śuṣkōraḥkaṇṭhavakrasya hr̥ṣṭalōmnaḥ pratāmyataḥ||11|| nirghōṣadainyastananadaurbalyakṣōbhamōhakr̥t| śuṣkakāsaḥ kaphaṁ śuṣkaṁ kr̥cchrānmuktvā'lpatāṁ vrajēt||12|| snigdhāmlalavaṇōṣṇaiśca bhuktapītaiḥ praśāmyati| ūrdhvavātasya jīrṇē'nnē vēgavānmārutō bhavēt||13||
रूक्षशीतकषायाल्पप्रमितानशनं स्त्रियः| वेगधारणमायासो वातकासप्रवर्तकाः||१०|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलस्वरभेदकरो भृशम्| शुष्कोरःकण्ठवक्रस्य हृष्टलोम्नः प्रताम्यतः||११|| निर्घोषदैन्यस्तननदौर्बल्यक्षोभमोहकृत्| शुष्ककासः कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्||१२|| स्निग्धाम्ललवणोष्णैश्च भुक्तपीतैः प्रशाम्यति| ऊर्ध्ववातस्य जीर्णेऽन्ने वेगवान्मारुतो भवेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
rūkṣētyādinā vātajasya hētulakṣaṇē āha| pratāmyata iti tamasīva praviśataḥ| ūrdhvavātasyēti ūrdhvagatayā prakupitavātasya||10-13||
Adhikarana 7 (14-16) · Śloka 16
kaṭukōṣṇavidāhyamlakṣārāṇāmatisēvanam| pittakāsakaraṁ krōdhaḥ santāpaścāgnisūryajaḥ||14|| pītaniṣṭhīvanākṣitvaṁ tiktāsyatvaṁ svarāmayaḥ| urōdhūmāyanaṁ tr̥ṣṇā dāhō mōhō'rucirbhramaḥ||15|| pratataṁ kāsamānaśca jyōtīṁṣīva ca paśyati| ślēṣmāṇaṁ pittasaṁsr̥ṣṭaṁ niṣṭhīvati ca paittikē||16||
कटुकोष्णविदाह्यम्लक्षाराणामतिसेवनम्| पित्तकासकरं क्रोधः सन्तापश्चाग्निसूर्यजः||१४|| पीतनिष्ठीवनाक्षित्वं तिक्तास्यत्वं स्वरामयः| उरोधूमायनं तृष्णा दाहो मोहोऽरुचिर्भ्रमः||१५|| प्रततं कासमानश्च ज्योतींषीव च पश्यति| श्लेष्माणं पित्तसंसृष्टं निष्ठीवति च पैत्तिके||१६||
🔊 Audio coming soon
kaṭvityādinā pittakāsahētuliṅgē prāha| agnisūryaja iti agnisūryabhavaḥ santāpa ityarthaḥ| urōdhūmāyanamiti urasō dhūmōdvamanamiva| pittajē'pyasmiñ ślēṣmaniṣṭhīvanaṁ vyādhēruraḥprabhr̥tikaphasthānabhūtatvēna ślēṣmapittasaṁsargajatayēti jñēyam||14-16||
Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 19
gurvabhiṣyandimadhurasnigdhasvapnāvicēṣṭanaiḥ| vr̥ddhaḥ ślēṣmā'nilaṁ ruddhvā kaphakāsaṁ karōti hi||17|| mandāgnitvārucicchardipīnasōtklēśagauravaiḥ| lōmaharṣāsyamādhuryaklēdasaṁsadanairyutam||18|| bahulaṁ madhuraṁ snigdhaṁ niṣṭhīvati ghanaṁ kapham| kāsamānō hyarug vakṣaḥ sampūrṇamiva manyatē||19||
गुर्वभिष्यन्दिमधुरस्निग्धस्वप्नाविचेष्टनैः| वृद्धः श्लेष्माऽनिलं रुद्ध्वा कफकासं करोति हि||१७|| मन्दाग्नित्वारुचिच्छर्दिपीनसोत्क्लेशगौरवैः| लोमहर्षास्यमाधुर्यक्लेदसंसदनैर्युतम्||१८|| बहुलं मधुरं स्निग्धं निष्ठीवति घनं कफम्| कासमानो ह्यरुग् वक्षः सम्पूर्णमिव मन्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
gurvityādinā ślēṣmajamāha||17-19||
Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23
ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ| rūkṣasyōraḥ kṣataṁ vāyurgr̥hītvā kāsamāvahēt||20|| sa pūrvaṁ kāsatē śuṣkaṁ tataḥ ṣṭhīvēt saśōṇitam| kaṇṭhēna rujatā'tyarthaṁ virugṇēnēva cōrasā||21|| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānēna śūlinā| duḥkhasparśēna śūlēna bhēdapīḍābhitāpinā||22|| parvabhēdajvaraśvāsatr̥ṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ| pārāvata ivākūjan kāsavēgātkṣatōdbhavāt||23||
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः| रूक्षस्योरः क्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमावहेत्||२०|| स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम्| कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा||२१|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना||२२|| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः| पारावत इवाकूजन् कासवेगात्क्षतोद्भवात्||२३||
🔊 Audio coming soon
ativyavāyētyādinā kṣatajamāha| uraḥ kṣataṁ gr̥hītvēti kṣatamuraḥ prāpyētyarthaḥ| ayaṁ ca kāsaḥ sāhasajayakṣmarūpē'pyuktō jñēyaḥ||20-23||
Adhikarana 10 (24-30) · Śloka 30
viṣamāsātmyabhōjyātivyavāyādvēganigrahāt| ghr̥ṇināṁ śōcatāṁ nr̥̄ṇāṁ vyāpannē'gnau trayō malāḥ||24|| kupitāḥ kṣayajaṁ kāsaṁ kuryurdēhakṣayapradam| durgandhaṁ haritaṁ raktaṁ ṣṭhīvēt pūyōpamaṁ kapham||25|| sthānādutkāsamānaśca hr̥dayaṁ manyatē cyutam | akasmāduṣṇaśītārtō bahvāśī durbalaḥ kr̥śaḥ||26|| snigdhācchamukhavarṇatvak śrīmaddarśanalōcanaḥ | pāṇipādatalaiḥ ślakṣṇaiḥ satatāsūyakō ghr̥ṇī||27|| jvarō miśrākr̥tistasya pārśvaruk pīnasō'ruciḥ| bhinnasaṁhatavarcastvaṁ svarabhēdō'nimittataḥ||28|| ityēṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ dēhanāśanaḥ| sādhyō balavatāṁ vā syādyāpyastvēvaṁ kṣatōtthitaḥ||29|| navau kadācit sidhyētāmētau pādaguṇānvitau| sthavirāṇāṁ jarākāsaḥ sarvō yāpyaḥ prakīrtitaḥ||30||
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात्| घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः||२४|| कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम्| दुर्गन्धं हरितं रक्तं ष्ठीवेत् पूयोपमं कफम्||२५|| स्थानादुत्कासमानश्च हृदयं मन्यते च्युतम् | अकस्मादुष्णशीतार्तो बह्वाशी दुर्बलः कृशः||२६|| स्निग्धाच्छमुखवर्णत्वक् श्रीमद्दर्शनलोचनः | पाणिपादतलैः श्लक्ष्णैः सततासूयको घृणी||२७|| ज्वरो मिश्राकृतिस्तस्य पार्श्वरुक् पीनसोऽरुचिः| भिन्नसंहतवर्चस्त्वं स्वरभेदोऽनिमित्ततः||२८|| इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः||२९|| नवौ कदाचित् सिध्येतामेतौ पादगुणान्वितौ| स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः||३०||
🔊 Audio coming soon
viṣamētyādinā kṣayajamāha| atra ca viṣamāsātmyabhōjyēna tathā vyavāyēna tathā vēganigrahēṇa viṣamāśanaja-dhātukṣayaja-vēgasandhāraṇajānāṁ yakṣmaṇāṁ lakṣaṇabhūtakāsahētutrayaṁ pr̥thaguktaṁ bhavati| atra prasannadr̥ṣṭitvādi vyādhiprabhāvādbhavati| miśrākr̥tiriti miśradōṣaliṅgō jvarō bhavati| bhinnētyādi bhinnavarcastvamanimittatō bhavati, tathā svarabhēdō'pyanimittō bhavati| dēhanāśana iti asādhya ityarthaḥ| pādaguṇānvitāviti vaidyādipādacatuṣṭayaguṇavantau| na cātra kadācitsidhyētāmityabhidhānēna yāpyatvasādhyatvānāmēkaviṣayatvaṁ; yatō navayōrēva catuṣpādasampattyā sādhyatvamuktam, atō'nyathā kṣatajō yāpya ukta iti bhinnaviṣayatā| kṣayajakāsabhēdaṁ yāpyatayā darśayannāha- sthavirāṇāmityādi| sthavirāṇāmityuktvā'pi jarākāsa iti vacanēna sthavirāṇāṁ yō jarayā dēhakṣayakārikayā kr̥taḥ sa yāpyaḥ, yastu dōṣakr̥taḥ sa sādhya ēva bhavatīti darśayati| anyē tu jarākāsaṁ dōṣakr̥tēṣvēvāntarbhāvayanti||24-30||
Adhikarana 11 (31) · Śloka 31
trīnsādhyānsādhayētpūrvān pathyairyāpyāṁśca yāpayēt| cikitsāmata ūrdhvaṁ tu śr̥ṇu kāsanibarhiṇīm||31||
त्रीन्साध्यान्साधयेत्पूर्वान् पथ्यैर्याप्यांश्च यापयेत्| चिकित्सामत ऊर्ध्वं तु शृणु कासनिबर्हिणीम्||३१||
🔊 Audio coming soon
trīn pūrvāniti dōṣajān| sādhyāniti sādhyatvēnōktān| yāpyāniti bahuvacanaṁ vyaktyapēkṣayā, kiṁvā kṣayajakṣatajakāsābhiprāyēṇa jñēyam||31||
Adhikarana 12 (32-34) · Śloka 34
rūkṣasyānilajaṁ kāsamādau snēhairupācarēt| sarpirbhirbastibhiḥ pēyāyūṣakṣīrarasādibhiḥ||32|| vātaghnasiddhaiḥ snēhādyairdhūmairlēhaiśca yuktitaḥ| abhyaṅgaiḥ pariṣēkaiśca snigdhaiḥ svēdaiśca buddhimān||33|| bastibhirbaddhaviḍvātaṁ śuṣkōrdhvaṁ cōrdhvabhaktikaiḥ| ghr̥taiḥ sapittaṁ sakaphaṁ jayēt snēhavirēcanaiḥ||34||
रूक्षस्यानिलजं कासमादौ स्नेहैरुपाचरेत्| सर्पिर्भिर्बस्तिभिः पेयायूषक्षीररसादिभिः||३२|| वातघ्नसिद्धैः स्नेहाद्यैर्धूमैर्लेहैश्च युक्तितः| अभ्यङ्गैः परिषेकैश्च स्निग्धैः स्वेदैश्च बुद्धिमान्||३३|| बस्तिभिर्बद्धविड्वातं शुष्कोर्ध्वं चोर्ध्वभक्तिकैः| घृतैः सपित्तं सकफं जयेत् स्नेहविरेचनैः||३४||
🔊 Audio coming soon
rūkṣasyētyādinā cikitsāmāha| śuṣka ūrdhvaḥ dēhō yasya sa śuṣkōrdhvastaṁ, śuṣkakāsagr̥hītaṁ vā; sapittamūrdhvabhaktikairghr̥tairjayēt, śuṣkōrdhvamēva sakaphaṁ snēhavirēcanairjayēt||32-34||
Adhikarana 13 (35) · Śloka 35
kaṇṭakārīguḍūcībhyāṁ pr̥thak triṁśatpalādrasē| prasthaḥ siddhō ghr̥tādvātakāsanudvahnidīpanaḥ||35|| iti kaṇṭakārīghr̥tam|
कण्टकारीगुडूचीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलाद्रसे| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः||३५|| इति कण्टकारीघृतम्|
🔊 Audio coming soon
kaṇṭakārītyādau rasē iti kvāthē||35||
Adhikarana 14 (36-38) · Śloka 38
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dhānyapāṭhāvacārāsnāyaṣṭyāhvakṣārahiṅgubhiḥ||36|| kōlamātrairghr̥taprasthāddaśamūlīrasāḍhakē| siddhāccaturthikāṁ pītvā pēyāmaṇḍaṁ pibēdanu||37|| tacchvāsakāsahr̥tpārśvagrahaṇīdōṣagulmanut| pippalyādyaṁ ghr̥taṁ caitadātrēyēṇa prakīrtitam||38|| iti pippalyādighr̥tam|
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः| धान्यपाठावचारास्नायष्ट्याह्वक्षारहिङ्गुभिः||३६|| कोलमात्रैर्घृतप्रस्थाद्दशमूलीरसाढके| सिद्धाच्चतुर्थिकां पीत्वा पेयामण्डं पिबेदनु||३७|| तच्छ्वासकासहृत्पार्श्वग्रहणीदोषगुल्मनुत्| पिप्पल्याद्यं घृतं चैतदात्रेयेण प्रकीर्तितम्||३८|| इति पिप्पल्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
caturthikāmiti palam||36-38||
Adhikarana 15 (39-42) · Śloka 42
tryūṣaṇaṁ triphalāṁ drākṣāṁ kāśmaryāṇi parūṣakam| dvē pāṭhē dēvadārvr̥ddhiṁ svaguptāṁ citrakaṁ śaṭīm||39|| brāhmīṁ tāmalakīṁ mēdāṁ kākanāsāṁ śatāvarīm| trikaṇṭakaṁ vidārīṁ ca piṣṭvā karṣasamaṁ ghr̥tāt||40|| prasthaṁ caturguṇē kṣīrē siddhaṁ kāsaharaṁ pibēt| jvaragulmāruciplīhaśirōhr̥tpārśvaśūlanut||41|| kāmalārśō'nilāṣṭhīlākṣataśōṣakṣayāpaham| tryūṣaṇaṁ nāma vikhyātamētaddhr̥tamanuttamam||42|| iti tryūṣaṇādyaṁ ghr̥tam|
त्र्यूषणं त्रिफलां द्राक्षां काश्मर्याणि परूषकम्| द्वे पाठे देवदार्वृद्धिं स्वगुप्तां चित्रकं शटीम्||३९|| ब्राह्मीं तामलकीं मेदां काकनासां शतावरीम्| त्रिकण्टकं विदारीं च पिष्ट्वा कर्षसमं घृतात्||४०|| प्रस्थं चतुर्गुणे क्षीरे सिद्धं कासहरं पिबेत्| ज्वरगुल्मारुचिप्लीहशिरोहृत्पार्श्वशूलनुत्||४१|| कामलार्शोऽनिलाष्ठीलाक्षतशोषक्षयापहम्| त्र्यूषणं नाम विख्यातमेतद्धृतमनुत्तमम्||४२|| इति त्र्यूषणाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
tryūṣaṇādyē ‘dvē pāṭhē’ ityanēna svalpapatrāṁ dvitīyāṁ pāṭhāṁ grāhayanti| svaguptā śūkaśimbī||39-42||
Adhikarana 16 (43-46) · Śloka 46
drōṇē'pāṁ sādhayēdrāsnāṁ daśamūlīṁ śatāvarīm| palikāṁ māṇikāṁśāṁstu kulatthānbadarānyavān||43|| tulārdhaṁ cājamāṁsasya pādaśēṣēṇa tēna ca| ghr̥tāḍhakaṁ samakṣīraṁ jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ||44|| siddhaṁ taddaśabhiḥ kalkairnasyapānānuvāsanaiḥ| samīkṣya vātarōgēṣu yathāvasthaṁ prayōjayēt||45|| pañcakāsān śiraḥkampaṁ śūlaṁ vaṅkṣaṇayōnijam| sarvāṅgaikāṅgarōgāṁśca saplīhōrdhvānilāñjayēt||46|| iti rāsnāghr̥tam|
द्रोणेऽपां साधयेद्रास्नां दशमूलीं शतावरीम्| पलिकां माणिकांशांस्तु कुलत्थान्बदरान्यवान्||४३|| तुलार्धं चाजमांसस्य पादशेषेण तेन च| घृताढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः||४४|| सिद्धं तद्दशभिः कल्कैर्नस्यपानानुवासनैः| समीक्ष्य वातरोगेषु यथावस्थं प्रयोजयेत्||४५|| पञ्चकासान् शिरःकम्पं शूलं वङ्क्षणयोनिजम्| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलाञ्जयेत्||४६|| इति रास्नाघृतम्|
🔊 Audio coming soon
drōṇē'pāmityādau vakṣyamāṇāni ajamāṁsāntāni kvāthyāni drōṇē ēva sādhyāni| māṇikā aṣṭau palāni| jīvanīyānīti jīvantyādīni daśa ṣaḍvirēcanaśatāśritīyōktāni||43-46||
Adhikarana 17 (47-52) · Śloka 52
viḍaṅgaṁ nāgaraṁ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārgī kṣāraśca taccūrṇaṁ pibēdvā ghr̥tamātrayā||47|| sakaphē'nilajē kāsē śvāsahikkāhatāgniṣu| dvau kṣārau pañcakōlāni pañcaiva lavaṇāni ca||48|| śaṭīnāgarakōdīcyakalkaṁ vā vastragālitam| pāyayēta ghr̥tōnmiśraṁ vātakāsanibarhaṇam||49|| durālabhāṁ śaṭīṁ drākṣāṁ śr̥ṅgavēraṁ sitōpalām| lihyāt karkaṭaśr̥ṅgīṁ ca kāsē tailēna vātajē||50|| duḥsparśāṁ pippalīṁ mustaṁ bhārgīṁ karkaṭakīṁ śaṭīm| purāṇaguḍatailābhyāṁ cūrṇitaṁ vā'pi lēhayēt||51|| viḍaṅgaṁ saindhavaṁ kuṣṭhaṁ vyōṣaṁ hiṅgu manaḥśilām| madhusarpiryutaṁ kāsahikkāśvāsaṁ jayēllihan||52||
विडङ्गं नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम्| भार्गी क्षारश्च तच्चूर्णं पिबेद्वा घृतमात्रया||४७|| सकफेऽनिलजे कासे श्वासहिक्काहताग्निषु| द्वौ क्षारौ पञ्चकोलानि पञ्चैव लवणानि च||४८|| शटीनागरकोदीच्यकल्कं वा वस्त्रगालितम्| पाययेत घृतोन्मिश्रं वातकासनिबर्हणम्||४९|| दुरालभां शटीं द्राक्षां शृङ्गवेरं सितोपलाम्| लिह्यात् कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे||५०|| दुःस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तं भार्गीं कर्कटकीं शटीम्| पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितं वाऽपि लेहयेत्||५१|| विडङ्गं सैन्धवं कुष्ठं व्योषं हिङ्गु मनःशिलाम्| मधुसर्पिर्युतं कासहिक्काश्वासं जयेल्लिहन्||५२||
🔊 Audio coming soon
ghr̥tamātrayēti cūrṇālōḍanaucitayā ghr̥tamātrayā| vastragālitamiti vastrapūtam| karkaṭakīmiti karkaṭaśr̥ṅgīm||47-52||
Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56
citrakaṁ pippalīmūlaṁ vyōṣaṁ hiṅgu durālabhām| śaṭīṁ puṣkaramūlaṁ ca śrēyasīṁ surasāṁ vacām||53|| bhārgīṁ chinnaruhāṁ rāsnāṁ śr̥ṅgīṁ drākṣāṁ ca kārṣikān| kalkānardhatulākvāthē nidigdhyāḥ palaviṁśatim ||54|| dattvā matsyaṇḍikāyāśca ghr̥tācca kuḍavaṁ pacēt| siddhaṁ śītaṁ pr̥thak kṣaudrapippalīkuḍavānvitam||55|| catuṣpalaṁ tugākṣīryāścūrṇitaṁ tatra dāpayēt| lēhayēt kāsahr̥drōgaśvāsagulmanivāraṇam||56|| iti citrakādilēhaḥ|
चित्रकं पिप्पलीमूलं व्योषं हिङ्गु दुरालभाम्| शटीं पुष्करमूलं च श्रेयसीं सुरसां वचाम्||५३|| भार्गीं छिन्नरुहां रास्नां शृङ्गीं द्राक्षां च कार्षिकान्| कल्कानर्धतुलाक्वाथे निदिग्ध्याः पलविंशतिम् ||५४|| दत्त्वा मत्स्यण्डिकायाश्च घृताच्च कुडवं पचेत्| सिद्धं शीतं पृथक् क्षौद्रपिप्पलीकुडवान्वितम्||५५|| चतुष्पलं तुगाक्षीर्याश्चूर्णितं तत्र दापयेत्| लेहयेत् कासहृद्रोगश्वासगुल्मनिवारणम्||५६|| इति चित्रकादिलेहः|
🔊 Audio coming soon
citrakamityādau śrēyasīmiti hastipippalīm| ardhatulākvātha iti atra tulārdhaśabdōllēkhēna kriyamāṇatvād drōṇārdhajalēna kvāthaḥ kartavyaḥ||53-56||
Adhikarana 19 (57-62) · Śloka 62
daśamūlīṁ svayaṅguptāṁ śaṅkhapuṣpīṁ śaṭīṁ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||57|| bhārgīṁ puṣkaramūlaṁ ca dvipalāṁśaṁ yavāḍhakam| harītakīśataṁ caikaṁ jalē pañcāḍhakē pacēt||58|| yavaiḥ svinnaiḥ kaṣāyaṁ taṁ pūtaṁ taccābhayāśatam| pacēdguḍatulāṁ dattvā kuḍavaṁ ca pr̥thagghr̥tāt||59|| tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśītē ca mākṣikāt| lihyāddvē cābhayē nityamataḥ khādēdrasāyanāt||60|| tadvalīpalitaṁ hanti varṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṁ śvāsaṁ hikkāṁ ca viṣamajvaram||61|| hanyāttathā'rśōgrahaṇīhr̥drōgārucipīnasān| agastyavihitaṁ śrēṣṭhaṁ rasāyanamidaṁ śubham||62|| ityagastyaharītakī|
दशमूलीं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शटीं बलाम्| हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्||५७|| भार्गीं पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम्| हरीतकीशतं चैकं जले पञ्चाढके पचेत्||५८|| यवैः स्विन्नैः कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्| पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात्||५९|| तैलात् सपिप्पलीचूर्णात् सिद्धशीते च माक्षिकात्| लिह्याद्द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्||६०|| तद्वलीपलितं हन्ति वर्णायुर्बलवर्धनम्| पञ्चकासान् क्षयं श्वासं हिक्कां च विषमज्वरम्||६१|| हन्यात्तथाऽर्शोग्रहणीहृद्रोगारुचिपीनसान्| अगस्त्यविहितं श्रेष्ठं रसायनमिदं शुभम्||६२|| इत्यगस्त्यहरीतकी|
🔊 Audio coming soon
daśamūlītyādau harītakīśatamiti harītakīphalaśatam| yavaiḥ svinnairiti yavā yadā svinnā bhavanti tadā taṁ kaṣāyaṁ pūtaṁ gr̥hītvā harītakīśataṁ ca tadēva gr̥hītvā guḍatulāṁ ca dattvā punaḥ pākaḥ kartavyaḥ| yavānāṁ ca svinnatā caturbhāgāvaśēṣa ēva kaṣāyē bhavatīti kr̥tvā caturbhāgāvaśiṣṭamēvātra kaṣāyaṁ kurvanti| ghr̥tatailakuḍavē cātrāṣṭapalamānē ēva, kuḍavē'pi dvaiguṇyasya pratipāditatvāt; tantrāntarē cātraiva yōgē “madhunaśca palāṣṭakam” ityuktam| tulyamānatvē'pi cātra ghr̥tamadhunōrdravyāntarayōgasya vidyamānatvānna viruddhatvam; dravyāntarayōgē sati madhughr̥tayōstulyamānatā'pi na viruddhā bhavati| atra ca harītakīphalaṁ svinnaṁ ghr̥tatailē prathamaṁ manāgbharjayanti avayavadārḍhyārthaṁ, tataḥ kvāthādiprakṣēpaḥ, avatārasamayē ca pippalīcūrṇaprakṣēpaḥ, śītībhūtē ca madhu yam, idaṁ vr̥ddhavaidyānāṁ karmāhuḥ| lihyāditi ētaṁ prakr̥taṁ lēhaṁ lihyāt| dvē cābhayē atō rasāyanāt khādēt| nityaṁ nirantaramityarthaḥ; kiṁvā dvē abhayē lihyāt tathā dvē cābhayē khādēt, ityanēna abhayādvayasambaddhalēhyabhāgaṁ lihyāt tatastadabhayādvayaṁ khādēdityarthaḥ| agastyavihitamityanēnāsya mahājanasampradāyāgatatvēnātyarthasiddhatvamucyatē||57-62||
Adhikarana 20 (63-64) · Śloka 64
saindhavaṁ pippalīṁ bhārgīṁ śr̥ṅgavēraṁ durālabhām| dāḍimāmlēna kōṣṇēna bhārgīnāgaramambunā||63|| pibēt khadirasāraṁ vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam||64||
सैन्धवं पिप्पलीं भार्गीं शृङ्गवेरं दुरालभाम्| दाडिमाम्लेन कोष्णेन भार्गीनागरमम्बुना||६३|| पिबेत् खदिरसारं वा मदिरादधिमस्तुभिः| अथवा पिप्पलीकल्कं घृतभृष्टं ससैन्धवम्||६४||
🔊 Audio coming soon
khadirasāramiti khadirakāṣṭhasāram| sasaindhavamiti īṣatsaindhavēna, avyaktalavaṇamiti yāvat| atra madirādibhiḥ ‘pibēt’ ityanuvartatē||63-64||
Adhikarana 21 (65-68) · Śloka 68
śirasaḥ pīḍanē srāvē nāsāyā hr̥di tāmyati| kāsapratiśyāyavatāṁ dhūmaṁ vaidyaḥ prayōjayēt||65|| daśāṅgulōnmitāṁ nāḍīmathavā'ṣṭāṅgulōnmitām| śarāvasampuṭacchidrē kr̥tvā jihmāṁ vicakṣaṇaḥ||66|| vairēcanaṁ mukhēnaiva kāsavān dhūmamāpibēt| tamuraḥ kēvalaṁ prāptaṁ mukhēnaivōdvamēt punaḥ||67|| sa hyasya taikṣṇyādvicchidya ślēṣmāṇamurasi sthitam| niṣkr̥ṣya śamayēt kāsaṁ vātaślēṣmasamudbhavam||68||
शिरसः पीडने स्रावे नासाया हृदि ताम्यति| कासप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्||६५|| दशाङ्गुलोन्मितां नाडीमथवाऽष्टाङ्गुलोन्मिताम्| शरावसम्पुटच्छिद्रे कृत्वा जिह्मां विचक्षणः||६६|| वैरेचनं मुखेनैव कासवान् धूममापिबेत्| तमुरः केवलं प्राप्तं मुखेनैवोद्वमेत् पुनः||६७|| स ह्यस्य तैक्ष्ण्याद्विच्छिद्य श्लेष्माणमुरसि स्थितम्| निष्कृष्य शमयेत् कासं वातश्लेष्मसमुद्भवम्||६८||
🔊 Audio coming soon
śirasa ityādinā dhūmayōgyāvasthōpadarśanapūrvakaṁ dhūmamāhaśirasaḥ pīḍanē ityādi| śūlagauravādinā śirasaḥ pīḍanē| daśāṅgulōnmitāmityādinā sūtrasthānōktadhūmapānaviśiṣṭanalikādividhānamiha kāsē vidhīyatē| ayaṁ ca dhūmastathā vamanārthaśca dhūmastantrāntarē pr̥thagēvōktaḥ, tathāhi pañca dhūmāḥ snēhana-prāyōgika-vairēcanikāḥ kāsaghnō vāmanīyaśca suśrutē prōktāḥ; tathā'pīha kāsaghnavāmanīyayō rēcanakārakatayā virēcanīya ēvāvarōdhō jñēyaḥ; parantu virēcanīyatvē'pi kāsaghnasyāyaṁ nalikāmānādibhēda ukta iti viśēṣō jñēyaḥ| chidrē iti upari nalikāmānē cchidrē| jihmāmiti vakrām| mukhēnaivēti vacanēna prāguktanāsāpānaṁ niṣēdhati||65-68||
Adhikarana 22 (69-75) · Śloka 75
manaḥśilālamadhukamāṁsīmustēṅgudaiḥ pibēt| dhūmaṁ tasyānu ca kṣīraṁ sukhōṣṇaṁ saguḍaṁ pibēt||69|| ēṣa kāsān pr̥thagdōṣasannipātasamudbhavān| dhūmō hanyādasaṁsiddhānanyairyōgaśatairapi||70|| prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ śārṅgēṣṭāṁ samanaḥśilām| maricaṁ pippalīṁ drākṣāmēlāṁ surasamañjarīm||71|| kr̥tvā vartiṁ pibēddhūmaṁ kṣaumacēlānuvartitām| ghr̥tāktāmanu ca kṣīraṁ guḍōdakamathāpi vā||72|| manaḥśilailāmaricakṣārāñjanakuṭannaṭaiḥ| vaṁśalēkhanasēvyālakṣaumalaktakarōhiṣaiḥ ||73|| pūrvakalpēna dhūmō'yaṁ sānupānō vidhīyatē| manaḥśilālē tadvacca pippalīnāgaraiḥ saha||74|| tvagaiṅgudī br̥hatyau dvē tālamūlī manaḥśilā| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ||75||
मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत्| धूमं तस्यानु च क्षीरं सुखोष्णं सगुडं पिबेत्||६९|| एष कासान् पृथग्दोषसन्निपातसमुद्भवान्| धूमो हन्यादसंसिद्धानन्यैर्योगशतैरपि||७०|| प्रपौण्डरीकं मधुकं शार्ङ्गेष्टां समनःशिलाम्| मरिचं पिप्पलीं द्राक्षामेलां सुरसमञ्जरीम्||७१|| कृत्वा वर्तिं पिबेद्धूमं क्षौमचेलानुवर्तिताम्| घृताक्तामनु च क्षीरं गुडोदकमथापि वा||७२|| मनःशिलैलामरिचक्षाराञ्जनकुटन्नटैः| वंशलेखनसेव्यालक्षौमलक्तकरोहिषैः ||७३|| पूर्वकल्पेन धूमोऽयं सानुपानो विधीयते| मनःशिलाले तद्वच्च पिप्पलीनागरैः सह||७४|| त्वगैङ्गुदी बृहत्यौ द्वे तालमूली मनःशिला| कार्पासास्थ्यश्वगन्धा च धूमः कासविनाशनः||७५||
🔊 Audio coming soon
manaḥśilētyādau alaṁ haritālam, iṅgudaḥ putrajīvakaḥ| asya ca dhūmasya paścāt kṣīrapānaṁ tīkṣṇēnānēna dhūmēna kriyamāṇaujaḥkṣayādibhayaparihārārtham| sannipātajaśca kāsō yadyapyatra nōktastathā'pi prakr̥tisamasannipātakr̥tastu kāsō bhavatyēvēti vacanādunnīyatē; kiṁvā sānnipātikaḥ kṣayajakāsaḥ| vakṣyatē hi- “sannipātabhavō hyēṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ| sannipātahitaṁ tasmāt kāryamatra bhiṣagjitam” iti| prapauṇḍarīkētyādau śārṅgēṣṭā guñjā| kr̥tvā vartimiti mātrāśitīyōktavidhānēna vartiṁ kr̥tvā| kṣaumasya cēlaḥ kṣaumacēlaḥ| vaṁśalēkhanaṁ vaṁśanīlikā| ālaṁ haritālam| sēvyam uśīram| rōhiṣaṁ gandhatr̥ṇam| pūrvakalpēna pūrvōktavidhinā | nāgarairityantēnaikō yōgaḥ||69-75||
Adhikarana 23 (76-82) · Śloka 82
grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagōdhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṁ yūṣairvā bhōjayēddhitān||76|| yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpr̥thakparṇīpalāśaśaṭipauṣkaraiḥ||77|| snigdhāmlalavaṇāṁ siddhāṁ pēyāmanilajē pibēt| kaṭīhr̥tpārśvakōṣṭhārtiśvāsahikkāpraṇāśinīm||78|| daśamūlarasē tadvatpañcakōlaguḍānvitām| siddhāṁ samatilāṁ dadyātkṣīrē vā'pi sasaindhavām||79|| mātsyakaukkuṭavārāhairāmiṣairvā ghr̥tānvitām| siddhāṁ sasaindhavāṁ pēyāṁ vātakāsī pibēnnaraḥ||80|| vāstukō vāyasīśākaṁ mūlakaṁ suniṣaṇṇakam| snēhāstailādayō bhakṣyāḥ kṣīrēkṣurasagauḍikāḥ||81|| dadhyāranālāmlaphalaprasannāpānamēva ca| śasyatē vātakāsē tu svādvamlalavaṇāni ca||82|| iti vātakāsacikitsā|
ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान्| रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्धितान्||७६|| यवानीपिप्पलीबिल्वमध्यनागरचित्रकैः| रास्नाजाजीपृथक्पर्णीपलाशशटिपौष्करैः||७७|| स्निग्धाम्ललवणां सिद्धां पेयामनिलजे पिबेत्| कटीहृत्पार्श्वकोष्ठार्तिश्वासहिक्काप्रणाशिनीम्||७८|| दशमूलरसे तद्वत्पञ्चकोलगुडान्विताम्| सिद्धां समतिलां दद्यात्क्षीरे वाऽपि ससैन्धवाम्||७९|| मात्स्यकौक्कुटवाराहैरामिषैर्वा घृतान्विताम्| सिद्धां ससैन्धवां पेयां वातकासी पिबेन्नरः||८०|| वास्तुको वायसीशाकं मूलकं सुनिषण्णकम्| स्नेहास्तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः||८१|| दध्यारनालाम्लफलप्रसन्नापानमेव च| शस्यते वातकासे तु स्वाद्वम्ललवणानि च||८२|| इति वातकासचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
ātmaguptānāmiti śūkaśimbīphalānām| pañcakōlaguḍānvitāmiti prakṣiptapañcakōlaguḍām| samatilāmiti samatilataṇḍulasādhitām| āmiṣairiti matsyādyāmiṣaiḥ sataṇḍulaiḥ siddhām| vāyasī kākamācī||76-82||
Adhikarana 24 (83-107) · Śloka 107
paittikē sakaphē kāsē vamanaṁ sarpiṣā hitam| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ||83|| yaṣṭyāhvaphalakalkairvā vidārīkṣurasāyutaiḥ| hr̥tadōṣastataḥ śītaṁ madhuraṁ ca kramaṁ bhajēt||84|| paittē tanukaphē kāsē trivr̥tāṁ madhurairyutām| dadyādghanakaphē tiktairvirēkārthē yutāṁ bhiṣak||85|| snigdhaśītastanukaphē rūkṣaśītaḥ kaphē ghanē| kramaḥ kāryaḥ paraṁ bhōjyaiḥ snēhairlēhaiśca śasyatē||86|| śr̥ṅgāṭakaṁ padmabījaṁ nīlīsārāṇi pippalī| pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham||87|| lājā'mr̥taphalā drākṣā tvakkṣīrī pippalī sitā| pippalīpadmakadrākṣā br̥hatyāśca phalādrasaḥ||88|| kharjūraṁ pippalī vāṁśī śvadaṁṣṭrā cēti pañca tē| ghr̥takṣaudrayutā lēhāḥ ślōkārdhaiḥ pittakāsinām||89|| śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalōtpalaiḥ| paittē, samustamaricaḥ sakaphē, saghr̥tō'nilē||90|| mr̥dvīkārdhaśataṁ triṁśatpippalīḥ śarkarāpalam| lēhayēnmadhunā gōrvā kṣīrapaṁ ca śakr̥drasam||91|| tvagēlāvyōṣamr̥dvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājāmustaśaṭīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||92|| śarkarākṣaudrasarpirbhirlēhaḥ kāsavināśanaḥ| śvāsaṁ hikkāṁ kṣayaṁ caiva hr̥drōgaṁ ca praṇāśayēt||93|| pippalyāmalakaṁ drākṣāṁ lākṣāṁ lājāṁ sitōpalām| kṣīrē paktvā ghanaṁ śītaṁ lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikam||94|| vidārīkṣumr̥ṇālānāṁ rasān kṣīraṁ sitōpalām| pibēdvā madhusaṁyuktaṁ pittakāsaharaṁ param||95|| madhurairjāṅgalarasaiḥ śyāmākayavakōdravāḥ| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ||96|| ghanaślēṣmaṇi lēhāstu tiktakā madhusaṁyutāḥ| śālayaḥ syustanukaphē ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ||97|| śarkarāmbhō'nupānārthaṁ drākṣēkṣūṇāṁ rasāḥ payaḥ| sarvaṁ ca madhuraṁ śītamavidāhi praśasyatē||98|| kākōlībr̥hatīmēdāyugmaiḥ savr̥ṣanāgaraiḥ| pittakāsē rasān kṣīraṁ yūṣāṁścāpyupakalpayēt||99|| śarādipañcamūlasya pippalīdrākṣayōstathā| kaṣāyēṇa śr̥taṁ kṣīraṁ pibēt samadhuśarkaram||100|| sthirāsitāpr̥śniparṇīśrāvaṇībr̥hatīyugaiḥ| jīvakarṣabhakākōlītāmalakyr̥ddhijīvakaiḥ||101|| śr̥taṁ payaḥ pibēt kāsī jvarī dāhī kṣatakṣayī| tajjaṁ vā sādhayēt sarpiḥ sakṣīrēkṣurasaṁ bhiṣak||102|| jīvakādyairmadhurakaiḥ phalaiścābhiṣukādibhiḥ| kalkaistrikārṣikaiḥ siddhē pūtaśītē pradāpayēt||103|| śarkarāpippalīcūrṇaṁ tvakkṣīryā maricasya ca| śr̥ṅgāṭakasya cāvāpya kṣaudragarbhānpalōnmitān||104|| guḍān gōdhūmacūrṇēna kr̥tvā khādēddhitāśanaḥ| śukrāsr̥gdōṣaśōṣēṣu kāsē kṣīṇakṣatēṣu ca||105|| śarkarānāgarōdīcyaṁ kaṇṭakārīṁ śaṭīṁ samam| piṣṭvā rasaṁ pibētpūtaṁ vastrēṇa ghr̥tamūrcchitam||106|| mahiṣyajāvigōkṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṁ pibēdyuktyā pittakāsanibarhaṇam||107|| iti pittakāsacikitsā|
पैत्तिके सकफे कासे वमनं सर्पिषा हितम्| तथा मदनकाश्मर्यमधुकक्वथितैर्जलैः||८३|| यष्ट्याह्वफलकल्कैर्वा विदारीक्षुरसायुतैः| हृतदोषस्ततः शीतं मधुरं च क्रमं भजेत्||८४|| पैत्ते तनुकफे कासे त्रिवृतां मधुरैर्युताम्| दद्याद्घनकफे तिक्तैर्विरेकार्थे युतां भिषक्||८५|| स्निग्धशीतस्तनुकफे रूक्षशीतः कफे घने| क्रमः कार्यः परं भोज्यैः स्नेहैर्लेहैश्च शस्यते||८६|| शृङ्गाटकं पद्मबीजं नीलीसाराणि पिप्पली| पिप्पलीमुस्तयष्ट्याह्वद्राक्षामूर्वामहौषधम्||८७|| लाजाऽमृतफला द्राक्षा त्वक्क्षीरी पिप्पली सिता| पिप्पलीपद्मकद्राक्षा बृहत्याश्च फलाद्रसः||८८|| खर्जूरं पिप्पली वांशी श्वदंष्ट्रा चेति पञ्च ते| घृतक्षौद्रयुता लेहाः श्लोकार्धैः पित्तकासिनाम्||८९|| शर्कराचन्दनद्राक्षामधुधात्रीफलोत्पलैः| पैत्ते, समुस्तमरिचः सकफे, सघृतोऽनिले||९०|| मृद्वीकार्धशतं त्रिंशत्पिप्पलीः शर्करापलम्| लेहयेन्मधुना गोर्वा क्षीरपं च शकृद्रसम्||९१|| त्वगेलाव्योषमृद्वीकापिप्पलीमूलपौष्करैः| लाजामुस्तशटीरास्नाधात्रीफलबिभीतकैः||९२|| शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्लेहः कासविनाशनः| श्वासं हिक्कां क्षयं चैव हृद्रोगं च प्रणाशयेत्||९३|| पिप्पल्यामलकं द्राक्षां लाक्षां लाजां सितोपलाम्| क्षीरे पक्त्वा घनं शीतं लिह्यात् क्षौद्राष्टभागिकम्||९४|| विदारीक्षुमृणालानां रसान् क्षीरं सितोपलाम्| पिबेद्वा मधुसंयुक्तं पित्तकासहरं परम्||९५|| मधुरैर्जाङ्गलरसैः श्यामाकयवकोद्रवाः| मुद्गादियूषैः शाकैश्च तिक्तकैर्मात्रया हिताः||९६|| घनश्लेष्मणि लेहास्तु तिक्तका मधुसंयुताः| शालयः स्युस्तनुकफे षष्टिकाश्च रसादिभिः||९७|| शर्कराम्भोऽनुपानार्थं द्राक्षेक्षूणां रसाः पयः| सर्वं च मधुरं शीतमविदाहि प्रशस्यते||९८|| काकोलीबृहतीमेदायुग्मैः सवृषनागरैः| पित्तकासे रसान् क्षीरं यूषांश्चाप्युपकल्पयेत्||९९|| शरादिपञ्चमूलस्य पिप्पलीद्राक्षयोस्तथा| कषायेण शृतं क्षीरं पिबेत् समधुशर्करम्||१००|| स्थिरासितापृश्निपर्णीश्रावणीबृहतीयुगैः| जीवकर्षभकाकोलीतामलक्यृद्धिजीवकैः||१०१|| शृतं पयः पिबेत् कासी ज्वरी दाही क्षतक्षयी| तज्जं वा साधयेत् सर्पिः सक्षीरेक्षुरसं भिषक्||१०२|| जीवकाद्यैर्मधुरकैः फलैश्चाभिषुकादिभिः| कल्कैस्त्रिकार्षिकैः सिद्धे पूतशीते प्रदापयेत्||१०३|| शर्करापिप्पलीचूर्णं त्वक्क्षीर्या मरिचस्य च| शृङ्गाटकस्य चावाप्य क्षौद्रगर्भान्पलोन्मितान्||१०४|| गुडान् गोधूमचूर्णेन कृत्वा खादेद्धिताशनः| शुक्रासृग्दोषशोषेषु कासे क्षीणक्षतेषु च||१०५|| शर्करानागरोदीच्यं कण्टकारीं शटीं समम्| पिष्ट्वा रसं पिबेत्पूतं वस्त्रेण घृतमूर्च्छितम्||१०६|| महिष्यजाविगोक्षीरधात्रीफलरसैः समैः| सर्पिः सिद्धं पिबेद्युक्त्या पित्तकासनिबर्हणम्||१०७|| इति पित्तकासचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
vamanaṁ sarpiṣēti vamanadravyayuktēna sarpiṣā vamanaṁ kartavyam| yaṣṭyāhvaphalakalkairiti atra phalaṁ madanaphalam| pittakāsē ēva kāsavēganiḥsāryamāṇasya kaphasya tanutāyāṁ ghanatāyāṁ ca pr̥thak cikitsāmāha- paittē ityādi| tiktakairyutāṁ trivr̥tāmiti sambandhaḥ| krama iti pēyādikramaḥ| paramiti pēyādikramādūrdhvam| śasyata ityatra ‘upacāraḥ’ iti śēṣaḥ| nīlīsāramiti nīlinīphalasāram| amr̥taphalam āmalakam| śarkarādiḥ kēvalaḥ kēvalē paittē, sakaphē paittē samustamaricaḥ, saghr̥tastu śarkarādiranilānubandhē paittē jñēyaḥ| mr̥dvīkārdhaśataṁ triṁśatpippalīśca vyaktē, saṅkhyāparigrahāt| gōḥ kṣīrapamiti kṣīramātrāśanam| pippalyāmalakamityādau ghanaślēṣmaṇīti ghanatāmāpannakaphē| kākōlītyādau pratyēkaṁ yugmairiti sambadhyatē| śarādipañcamūlī tr̥ṇapañcamūlam| abhiṣukādaya auttarāpathikā vātapittaharā “vātāmābhiṣukākṣōḍamukūlakanikōcakāḥ” (sū.a.27) iti granthōktāścatvārō jñēyāḥ| jīvakādayaśca jīvanīyagaṇōktāḥ| śarkarādīnāṁ ca kṣayōktasarpirguḍōktamānānusārēṇa mānamatra jñēyam| śarkarētyādau rasamiti kalkasyaiva rasam||83-107||
Adhikarana 25 (108-111) · Śloka 111
balinaṁ vamanairādau śōdhitaṁ kaphakāsinam| yavānnaiḥ kaṭurūkṣōṣṇaiḥ kaphaghnaiścāpyupācarēt||108|| pippalīkṣārikairyūṣaiḥ kaulatthairmūlakasya ca| laghūnyannāni bhuñjīta rasairvā kaṭukānvitaiḥ||109|| dhānvabailarasaiḥ snēhaistilasarṣapabilvajaiḥ| madhvamlōṣṇāmbutakraṁ vā madyaṁ vā nigadaṁ pibēt||110|| pauṣkarāragvadhaṁ mūlaṁ paṭōlaṁ tairniśāsthitam| jalaṁ madhuyutaṁ pēyaṁ kālēṣvannasya vā triṣu||111||
बलिनं वमनैरादौ शोधितं कफकासिनम्| यवान्नैः कटुरूक्षोष्णैः कफघ्नैश्चाप्युपाचरेत्||१०८|| पिप्पलीक्षारिकैर्यूषैः कौलत्थैर्मूलकस्य च| लघून्यन्नानि भुञ्जीत रसैर्वा कटुकान्वितैः||१०९|| धान्वबैलरसैः स्नेहैस्तिलसर्षपबिल्वजैः| मध्वम्लोष्णाम्बुतक्रं वा मद्यं वा निगदं पिबेत्||११०|| पौष्करारग्वधं मूलं पटोलं तैर्निशास्थितम्| जलं मधुयुतं पेयं कालेष्वन्नस्य वा त्रिषु||१११||
🔊 Audio coming soon
balinamityādinā kaphakāsacikitsāmāha| pippalīkṣārikairiti pippalīkṣārasaṁskr̥taiḥ| dhānvabailarasairiti dhanvajabilēśayarasaiḥ| kālēṣvannasya ca triṣviti bhōjanādimadhyāvasānēṣu||108-111||
Adhikarana 26 (112-122) · Śloka 122
kaṭphalaṁ kattr̥ṇaṁ bhārgīṁ mustaṁ dhānyaṁ vacābhayē| śuṇṭhīṁ parpaṭakaṁ śr̥ṅgīṁ surāhvaṁ ca śr̥taṁ jalē||112|| madhuhiṅguyutaṁ pēyaṁ kāsē vātakaphātmakē| kaṇṭharōgē mukhē śūnē śvāsahikkājvarēṣu ca||113|| pāṭhāṁ śuṇṭhīṁ śaṭīṁ mūrvāṁ gavākṣīṁ mustapippalīm| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṁ yutāṁ pibēt||114|| nāgarātiviṣē mustaṁ śr̥ṅgīṁ karkaṭakasya ca| harītakīṁ śaṭīṁ caiva tēnaiva vidhinā pibēt||115|| tailabhr̥ṣṭaṁ ca pippalyāḥ kalkākṣaṁ sasitōpalam| pibēdvā ślēṣmakāsaghnaṁ kulattharasasaṁyutam||116|| kāsamardāśvaviṭbhr̥ṅgarājavārtākajō rasaḥ| sakṣaudraḥ kaphakāsaghnaḥ surasasyāsitasya ca||117|| dēvadāru śaṭī rāsnā karkaṭākhyā durālabhā| pippalī nāgaraṁ mustaṁ pathyādhātrīsitōpalāḥ||118|| madhutailayutāvētau lēhau vātānugē kaphē| pippalī pippalīmūlaṁ citrakō hastipippalī||119|| pathyā tāmalakī dhātrī bhadramustā ca pippalī| dēvadārvabhayā mustaṁ pippalī viśvabhēṣajam||120|| viśālā pippalī mustaṁ trivr̥tā cēti lēhayēt| caturō madhunā lēhān kaphakāsaharān bhiṣak||121|| sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṁ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṁ pibēt||122||
कट्फलं कत्तृणं भार्गीं मुस्तं धान्यं वचाभये| शुण्ठीं पर्पटकं शृङ्गीं सुराह्वं च शृतं जले||११२|| मधुहिङ्गुयुतं पेयं कासे वातकफात्मके| कण्ठरोगे मुखे शूने श्वासहिक्काज्वरेषु च||११३|| पाठां शुण्ठीं शटीं मूर्वां गवाक्षीं मुस्तपिप्पलीम्| पिष्ट्वा घर्माम्बुना हिङ्गुसैन्धवाभ्यां युतां पिबेत्||११४|| नागरातिविषे मुस्तं शृङ्गीं कर्कटकस्य च| हरीतकीं शटीं चैव तेनैव विधिना पिबेत्||११५|| तैलभृष्टं च पिप्पल्याः कल्काक्षं ससितोपलम्| पिबेद्वा श्लेष्मकासघ्नं कुलत्थरससंयुतम्||११६|| कासमर्दाश्वविट्भृङ्गराजवार्ताकजो रसः| सक्षौद्रः कफकासघ्नः सुरसस्यासितस्य च||११७|| देवदारु शटी रास्ना कर्कटाख्या दुरालभा| पिप्पली नागरं मुस्तं पथ्याधात्रीसितोपलाः||११८|| मधुतैलयुतावेतौ लेहौ वातानुगे कफे| पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली||११९|| पथ्या तामलकी धात्री भद्रमुस्ता च पिप्पली| देवदार्वभया मुस्तं पिप्पली विश्वभेषजम्||१२०|| विशाला पिप्पली मुस्तं त्रिवृता चेति लेहयेत्| चतुरो मधुना लेहान् कफकासहरान् भिषक्||१२१|| सौवर्चलाभयाधात्रीपिप्पलीक्षारनागरम्| चूर्णितं सर्पिषा वातकफकासहरं पिबेत्||१२२||
🔊 Audio coming soon
madhuhiṅguyutamityatra ‘mākṣikaṁ hiṅgusindhūttha’ ityādivacanānusārēṇa hiṅgumadhunī prakṣēptavyē| tēnaiva vidhinēti uṣṇōdakēna hiṅgusaindhavōpētaṁ pibēdityarthaḥ| surasasyāsitasya kr̥ṣṇaparṇāśasya| madhunā lēhāniti atrārdhaślōkōktā lēhā jñēyāḥ||112-122||
Adhikarana 27 (123-124) · Śloka 124
daśamūlāḍhakē prasthaṁ ghr̥tasyākṣasamaiḥ pacēt| puṣkarāhvaśaṭībilvasurasavyōṣahiṅgubhiḥ||123|| pēyānupānaṁ tat pēyaṁ kāsē vātakaphātmakē| śvāsarōgēṣu sarvēṣu kaphavātātmakēṣu ca||124|| iti daśamūlādighr̥tam|
दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत्| पुष्कराह्वशटीबिल्वसुरसव्योषहिङ्गुभिः||१२३|| पेयानुपानं तत् पेयं कासे वातकफात्मके| श्वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च||१२४|| इति दशमूलादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
daśamūlāḍhakē iti daśamūlasya kvāthyasyāḍhakamānatvaṁ, tēna “kvāthaḥ kvāthyasamō mataḥ” iti vacanāt kvāthō'pyāḍhakamānō bhavati||123-124||
Adhikarana 28 (125-129) · Śloka 129
samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhakē| ghr̥taprasthaṁ balāvyōṣaviḍaṅgaśaṭicitrakaiḥ||125|| sauvarcalayavakṣārapippalīmūlapauṣkaraiḥ| vr̥ścīrabr̥hatīpathyāyavānīdāḍimardhibhiḥ||126|| drākṣāpunarnavācavyadurālambhāmlavētasaiḥ| śr̥ṅgītāmalakībhārgīrāsnāgōkṣurakaiḥ pacēt||127|| kalkaistat sarvakāsēṣu hikkāśvāsēṣu śasyatē| kaṇṭakārīghr̥taṁ hyētat kaphavyādhinisūdanam||128|| iti kaṇṭakārīghr̥tam| kulattharasayuktaṁ vā pañcakōlaśr̥taṁ ghr̥tam| pāyayēt kaphajē kāsē hikkāśvāsē ca śasyatē||129|| iti kulatthādighr̥tam|
समूलफलपत्रायाः कण्टकार्या रसाढके| घृतप्रस्थं बलाव्योषविडङ्गशटिचित्रकैः||१२५|| सौवर्चलयवक्षारपिप्पलीमूलपौष्करैः| वृश्चीरबृहतीपथ्यायवानीदाडिमर्धिभिः||१२६|| द्राक्षापुनर्नवाचव्यदुरालम्भाम्लवेतसैः| शृङ्गीतामलकीभार्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत्||१२७|| कल्कैस्तत् सर्वकासेषु हिक्काश्वासेषु शस्यते| कण्टकारीघृतं ह्येतत् कफव्याधिनिसूदनम्||१२८|| इति कण्टकारीघृतम्| कुलत्थरसयुक्तं वा पञ्चकोलशृतं घृतम्| पाययेत् कफजे कासे हिक्काश्वासे च शस्यते||१२९|| इति कुलत्थादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
kaṇṭakārīghr̥tē balādikalkadravyasya militvā kuḍavamānatvam||125-129||
Adhikarana 29 (130) · Śloka 130
dhūmāṁstānēva dadyācca yē prōktā vātakāsinām| kōśātakīphalānmadhyaṁ pibēdvā samanaḥśilam||130||
धूमांस्तानेव दद्याच्च ये प्रोक्ता वातकासिनाम्| कोशातकीफलान्मध्यं पिबेद्वा समनःशिलम्||१३०||
🔊 Audio coming soon
kōśātakī ghōṣakaḥ||130||
Adhikarana 30 (131-133) · Śloka 133
tamakaḥ kaphakāsē tu syāccēt pittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṁ tatra yathāvasthaṁ prayōjayēt||131|| vātē kaphānubandhē tu kuryāt kaphaharīṁ kriyām| pittānubandhayōrvātakaphayōḥ pittanāśinīm||132|| ārdrē virūkṣaṇaṁ, śuṣkē snigdhaṁ, vātakaphātmakē| kāsē'nnapānaṁ kaphajē sapittē tiktasaṁyutam||133|| iti kaphajakāsacikitsā|
तमकः कफकासे तु स्याच्चेत् पित्तानुबन्धजः| पित्तकासक्रियां तत्र यथावस्थं प्रयोजयेत्||१३१|| वाते कफानुबन्धे तु कुर्यात् कफहरीं क्रियाम्| पित्तानुबन्धयोर्वातकफयोः पित्तनाशिनीम्||१३२|| आर्द्रे विरूक्षणं, शुष्के स्निग्धं, वातकफात्मके| कासेऽन्नपानं कफजे सपित्ते तिक्तसंयुतम्||१३३|| इति कफजकासचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
tamakaḥ kāsōpadravarūpaḥ| kaphō'nubandhō'syēti kaphānubandhaḥ, tasmin kaphānubandhē pavanē| pittānubandhayōrityatrāpi vātakaphayōranubandhatvaṁ, pittasya tu prādhānyam; ata ēva pittanāśinī kriyōktā tatra| ārdrē iti tanukaphē||131-133||
Adhikarana 31 (134-137) · Śloka 137
kāsamātyayikaṁ matvā kṣatajaṁ tvarayā jayēt| madhurairjīvanīyaiśca balamāṁsavivardhanaiḥ||134|| pippalī madhukaṁ piṣṭaṁ kārṣikaṁ sasitōpalam| prāsthikaṁ gavyamājaṁ ca kṣīramikṣurasastathā||135|| yavagōdhūmamr̥dvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṁ ca prasr̥tāṁśāni tat sarvaṁ mr̥dunā'gninā||136|| pacēllēhaṁ ghr̥takṣaudrayuktaḥ sa kṣatakāsahā| śvāsahr̥drōgakārśyēṣu hitō vr̥ddhē'lparētasi||137||
कासमात्ययिकं मत्वा क्षतजं त्वरया जयेत्| मधुरैर्जीवनीयैश्च बलमांसविवर्धनैः||१३४|| पिप्पली मधुकं पिष्टं कार्षिकं ससितोपलम्| प्रास्थिकं गव्यमाजं च क्षीरमिक्षुरसस्तथा||१३५|| यवगोधूममृद्वीकाचूर्णमामलकाद्रसः| तैलं च प्रसृतांशानि तत् सर्वं मृदुनाऽग्निना||१३६|| पचेल्लेहं घृतक्षौद्रयुक्तः स क्षतकासहा| श्वासहृद्रोगकार्श्येषु हितो वृद्धेऽल्परेतसि||१३७||
🔊 Audio coming soon
kāsamityādinā kṣatajakāsacikitsāmāha| pippalyādikē lēhē yavādayastailāntāḥ pratyēkaṁ prasr̥tamānāḥ||134-137||
Adhikarana 32 (138-148) · Śloka 148
kṣatakāsābhibhūtānāṁ vr̥ttiḥ syāt pittakāsikī| kṣīrasarpirmadhuprāyā saṁsargē tu viśēṣaṇam||138|| vātapittārditē'bhyaṅgō gātrabhēdē ghr̥tairhitaḥ| tailairmārutarōgaghnaiḥ pīḍyamānē ca vāyunā||139|| hr̥tpārśvārtiṣu pānaṁ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ| sadāhaṁ kāsinō raktaṁ ṣṭhīvataḥ sabalē'nalē||140|| māṁsōcitēbhyaḥ kṣāmēbhyō lāvādīnāṁ rasā hitāḥ| tr̥ṣṇārtānāṁ payaśchāgaṁ śaramūlādibhiḥ śr̥tam||141|| raktē srōtōbhya āsyādvā'pyāgatē kṣīrajaṁ ghr̥tam| nasyaṁ pānaṁ yavāgūrvā śrāntē kṣāmē hatānalē||142|| stambhāyāmēṣu mahatīṁ mātrāṁ vā sarpiṣaḥ pibēt| kuryādvā vātarōgaghnaṁ pittaraktāvirōdhi yat||143|| nivr̥ttē kṣatadōṣē tu kaphē vr̥ddha uraḥ kṣatē| dālyatē kāsinō yasya sa dhūmānnā pibēdimān||144|| dvē mēdē madhukaṁ dvē ca balē taiḥ kṣaumalaktakaiḥ| vartitairdhūmamāpīya jīvanīyaghr̥taṁ pibēt||145|| manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ| bhāvayitvā pibēt kṣaumamanu cēkṣuguḍōdakam||146|| piṣṭvā manaḥśilāṁ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā| sasarpiṣkaṁ pibēddhūmaṁ tittiripratibhōjanam||147|| bhāvitaṁ jīvanīyairvā kuliṅgāṇḍarasāyutaiḥ| kṣaumaṁ dhūmaṁ pibēt kṣīraṁ śr̥taṁ cāyōguḍairanu||148|| iti kṣatajakāsacikitsā|
क्षतकासाभिभूतानां वृत्तिः स्यात् पित्तकासिकी| क्षीरसर्पिर्मधुप्राया संसर्गे तु विशेषणम्||१३८|| वातपित्तार्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेदे घृतैर्हितः| तैलैर्मारुतरोगघ्नैः पीड्यमाने च वायुना||१३९|| हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पिषः| सदाहं कासिनो रक्तं ष्ठीवतः सबलेऽनले||१४०|| मांसोचितेभ्यः क्षामेभ्यो लावादीनां रसा हिताः| तृष्णार्तानां पयश्छागं शरमूलादिभिः शृतम्||१४१|| रक्ते स्रोतोभ्य आस्याद्वाऽप्यागते क्षीरजं घृतम्| नस्यं पानं यवागूर्वा श्रान्ते क्षामे हतानले||१४२|| स्तम्भायामेषु महतीं मात्रां वा सर्पिषः पिबेत्| कुर्याद्वा वातरोगघ्नं पित्तरक्ताविरोधि यत्||१४३|| निवृत्ते क्षतदोषे तु कफे वृद्ध उरः क्षते| दाल्यते कासिनो यस्य स धूमान्ना पिबेदिमान्||१४४|| द्वे मेदे मधुकं द्वे च बले तैः क्षौमलक्तकैः| वर्तितैर्धूममापीय जीवनीयघृतं पिबेत्||१४५|| मनःशिलापलाशाजगन्धात्वक्क्षीरिनागरैः| भावयित्वा पिबेत् क्षौममनु चेक्षुगुडोदकम्||१४६|| पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्यामार्द्रया वटशुङ्गया| ससर्पिष्कं पिबेद्धूमं तित्तिरिप्रतिभोजनम्||१४७|| भावितं जीवनीयैर्वा कुलिङ्गाण्डरसायुतैः| क्षौमं धूमं पिबेत् क्षीरं शृतं चायोगुडैरनु||१४८|| इति क्षतजकासचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
vr̥ttiriti cikitsā| saṁsargē tviti vātapittādisaṁsargē| viśēṣaṇamiti cikitsāviśēṣō ‘vātapittārditē’ ityādinā vakṣyamāṇō jñēyaḥ| vātapittārdita ityādinā kṣatakāsē ēvāvasthikīṁ cikitsāmāha| jīvanīyaṁ sarpirvātaraktē vakṣyamāṇam| mahatīṁ mātrāmiti ahōrātrēṇa pariṇamanīyāṁ prāyō'ṣṭapalapramāṇām| nivr̥ttē kṣatadōṣē iti kṣatavraṇē praśāntē| kṣaumalaktakairvartitairiti yathōktōṣadhēna kṣaumalēpādvartīkr̥taiḥ| pibēt kṣaumamityatra kṣaumaṁ bhāvayitvā dhūmaṁ pibēdityarthaḥ| tittiripratibhōjanamiti tittirirasānupānam| kṣaumaṁ dhūmaṁ pibēditi kṣaumaṁ dagdhvā dhūmaṁ pibēt| ayōguḍairiti lōhaguḍaiḥ śr̥taṁ kṣīram||138-148||
Adhikarana 33 (149-157) · Śloka 157
sampūrṇarūpaṁ kṣayajaṁ durbalasya vivarjayēt| navōtthitaṁ balavataḥ pratyākhyāyācarēt kriyām||149|| tasmai br̥ṁhaṇamēvādau kuryādagnēśca dīpanam| bahudōṣāya sasnēhaṁ mr̥du dadyādvirēcanam||150|| śampākēna trivr̥tayā mr̥dvīkārasayuktayā| tilvakasya kaṣāyēṇa vidārīsvarasēna ca||151|| sarpiḥ siddhaṁ pibēdyuktyā kṣīṇadēhō viśōdhanam| (hitaṁ taddēhabalayōrasya saṁrakṣaṇaṁ matam )||152|| pittē kaphē ca saṅkṣīṇē parikṣīṇēṣu dhātuṣu| ghr̥taṁ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṁ pibēt||153|| vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaistathā śr̥tam| ghr̥taṁ payaśca mūtrasya vaivarṇyē kr̥cchranirgamē||154|| śūnē savēdanē mēḍhrē pāyau saśrōṇivaṅkṣaṇē| ghr̥tamaṇḍēna madhunā'nuvāsyō miśrakēṇa vā||155|| jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bilēśayāḥ| kramaśaḥ prasahāścaiva prayōjyāḥ piśitāśinaḥ||156|| auṣṇyāt pramāthibhāvācca srōtōbhyaścyāvayanti tē| kaphaṁ, śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṁ kuryātsamyagvahanrasaḥ||157||
सम्पूर्णरूपं क्षयजं दुर्बलस्य विवर्जयेत्| नवोत्थितं बलवतः प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्||१४९|| तस्मै बृंहणमेवादौ कुर्यादग्नेश्च दीपनम्| बहुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद्विरेचनम्||१५०|| शम्पाकेन त्रिवृतया मृद्वीकारसयुक्तया| तिल्वकस्य कषायेण विदारीस्वरसेन च||१५१|| सर्पिः सिद्धं पिबेद्युक्त्या क्षीणदेहो विशोधनम्| (हितं तद्देहबलयोरस्य संरक्षणं मतम् )||१५२|| पित्ते कफे च सङ्क्षीणे परिक्षीणेषु धातुषु| घृतं कर्कटकीक्षीरद्विबलासाधितं पिबेत्||१५३|| विदारीभिः कदम्बैर्वा तालसस्यैस्तथा शृतम्| घृतं पयश्च मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्रनिर्गमे||१५४|| शूने सवेदने मेढ्रे पायौ सश्रोणिवङ्क्षणे| घृतमण्डेन मधुनाऽनुवास्यो मिश्रकेण वा||१५५|| जाङ्गलैः प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिलेशयाः| क्रमशः प्रसहाश्चैव प्रयोज्याः पिशिताशिनः||१५६|| औष्ण्यात् प्रमाथिभावाच्च स्रोतोभ्यश्च्यावयन्ति ते| कफं, शुद्धैश्च तैः पुष्टिं कुर्यात्सम्यग्वहन्रसः||१५७||
🔊 Audio coming soon
pratyākhyāyācarēt kriyāmityanēna uktalakṣaṇē'pi kṣayajē kādācitkīṁ siddhiṁ darśayati| śampāka āragvadhaḥ| karkaṭakī karkaṭaśr̥ṅgī| tālasasyaṁ tālaphalam| ghr̥tamaṇḍō ghr̥tōparistyānabhāgaḥ| auṣṇyādityādau kaphamiti cchēdaḥ| śuddhaiśca tairiti śuddhaiḥ srōtōbhiḥ||149-157||
Adhikarana 34 (158-160) · Śloka 160
dvipañcamūlītriphalācavikābhārgicitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākōlayavairjalē||158|| śr̥tairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭipauṣkaraiḥ| kalkaiḥ karkaṭaśr̥ṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayēt||159|| siddhē'smiṁścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibēnmātrāṁ kṣayakāsanipīḍitaḥ||160|| iti dvipañcamūlādighr̥tam|
द्विपञ्चमूलीत्रिफलाचविकाभार्गिचित्रकैः| कुलत्थपिप्पलीमूलपाठाकोलयवैर्जले||१५८|| शृतैर्नागरदुःस्पर्शापिप्पलीशटिपौष्करैः| कल्कैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर्विपाचयेत्||१५९|| सिद्धेऽस्मिंश्चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च| दत्त्वा युक्त्या पिबेन्मात्रां क्षयकासनिपीडितः||१६०|| इति द्विपञ्चमूलादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
dvipañcamūlītyādau kṣāralavaṇānāṁ ca yuktyā dānavacanēna stōkamātraṁ dānaṁ lavaṇīkaraṇaprayōjanārthaṁ darśayati||158-160||
Adhikarana 35 (161-162) · Śloka 162
guḍūcīṁ pippalīṁ mūrvāṁ haridrāṁ śrēyasīṁ vacām| nidigdhikāṁ kāsamardaṁ pāṭhāṁ citrakanāgaram||161|| jalē caturguṇē paktvā pādaśēṣēṇa tatsamam| siddhaṁ sarpiḥ pibēdgulmaśvāsārtikṣayakāsanut||162|| iti guḍūcyādighr̥tam|
गुडूचीं पिप्पलीं मूर्वां हरिद्रां श्रेयसीं वचाम्| निदिग्धिकां कासमर्दं पाठां चित्रकनागरम्||१६१|| जले चतुर्गुणे पक्त्वा पादशेषेण तत्समम्| सिद्धं सर्पिः पिबेद्गुल्मश्वासार्तिक्षयकासनुत्||१६२|| इति गुडूच्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
guḍūcītyādau śrēyasī rāsnā| tatsamamiti kvāthasamam||161-162||
Adhikarana 36 (163-167) · Śloka 167
kāsamardābhayāmustapāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalīkaṭukādrākṣākāśmaryasurasaistathā||163|| akṣamātrairghr̥taprasthaṁ kṣīradrākṣārasāḍhakē| pacēcchōṣajvaraplīhasarvakāsaharaṁ śivam||164|| dhātrīphalaiḥ kṣīrasiddhaiḥ sarpirvā'pyavacūrṇitam| dviguṇē dāḍimarasē vipakvaṁ vyōṣasaṁyutam||165|| pibēdupari bhaktasya yavakṣāraghr̥taṁ naraḥ| pippalīguḍasiddhaṁ vā cchāgakṣīrayutaṁ ghr̥tam||166|| ētānyagnivivr̥ddhyarthaṁ sarpīṁṣi kṣayakāsinām| syurdōṣabaddhakōṣṭhōraḥsrōtasāṁ ca viśuddhayē||167||
कासमर्दाभयामुस्तपाठाकट्फलनागरैः| पिप्पलीकटुकाद्राक्षाकाश्मर्यसुरसैस्तथा||१६३|| अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं क्षीरद्राक्षारसाढके| पचेच्छोषज्वरप्लीहसर्वकासहरं शिवम्||१६४|| धात्रीफलैः क्षीरसिद्धैः सर्पिर्वाऽप्यवचूर्णितम्| द्विगुणे दाडिमरसे विपक्वं व्योषसंयुतम्||१६५|| पिबेदुपरि भक्तस्य यवक्षारघृतं नरः| पिप्पलीगुडसिद्धं वा च्छागक्षीरयुतं घृतम्||१६६|| एतान्यग्निविवृद्ध्यर्थं सर्पींषि क्षयकासिनाम्| स्युर्दोषबद्धकोष्ठोरःस्रोतसां च विशुद्धये||१६७||
🔊 Audio coming soon
kṣīrasiddhairiti kṣīrasvinnaiḥ| yavakṣārasādhitaṁ ghr̥taṁ yavakṣāraghr̥tam||163-167||
Adhikarana 37 (168-179) · Śloka 179
harītakīryavakvāthadvyāḍhakē viṁśatiṁ pacēt| svinnā mr̥ditvā tāstasmin purāṇaṁ guḍaṣaṭpalam||168|| dadyānmanaḥśilākarṣaṁ karṣārdhaṁ ca rasāñjanāt| kuḍavārdhaṁ ca pippalyāḥ sa lēhaḥ śvāsakāsanut||169|| iti harītakīlēhaḥ| śvāvidhaḥ sūcayō dagdhāḥ saghr̥takṣaudraśarkarāḥ| śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā||170|| ēraṇḍapatrakṣāraṁ vā vyōṣatailaguḍānvitam| lihyādētēna vidhinā surasairaṇḍapatrajam||171|| drākṣāpadmakavārtākapippalīḥ kṣaudrasarpiṣā| lihyāttryūṣaṇacūrṇaṁ vā purāṇaguḍasarpiṣā||172|| citrakaṁ triphalājājī karkaṭākhyā kaṭutrikam| drākṣāṁ ca kṣaudrasarpirbhyāṁ lihyādadyādguḍēna vā||173|| padmakaṁ triphalāṁ vyōṣaṁ viḍaṅgaṁ suradāru ca| balāṁ rāsnāṁ ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayēt||174|| sarvairēbhiḥ samaṁ cūrṇaiḥ pr̥thak kṣaudraṁ ghr̥taṁ sitām| vimathya lēhayēllēhaṁ sarvakāsaharaṁ śivam||175|| jīvantīṁ madhukaṁ pāṭhāṁ tvakkṣīrīṁ triphalāṁ śaṭīm| mustailē padmakaṁ drākṣāṁ dvē br̥hatyau vitunnakam||176|| sārivāṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ karkaṭākhyāṁ rasāñjanam| punarnavāṁ lōharajastrāyamāṇāṁ yavānikām||177|| bhārgīṁ tāmalakīmr̥ddhiṁ viḍaṅgaṁ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavētasavyōṣadāru ca||178|| cūrṇīkr̥tya samāṁśāni lēhayēt kṣaudrasarpiṣā| cūrṇātpāṇitalaṁ pañca kāsānētad vyapōhati||179|| iti padmakādilēhaḥ|
हरीतकीर्यवक्वाथद्व्याढके विंशतिं पचेत्| स्विन्ना मृदित्वा तास्तस्मिन् पुराणं गुडषट्पलम्||१६८|| दद्यान्मनःशिलाकर्षं कर्षार्धं च रसाञ्जनात्| कुडवार्धं च पिप्पल्याः स लेहः श्वासकासनुत्||१६९|| इति हरीतकीलेहः| श्वाविधः सूचयो दग्धाः सघृतक्षौद्रशर्कराः| श्वासकासहरा बर्हिपादौ वा क्षौद्रसर्पिषा||१७०|| एरण्डपत्रक्षारं वा व्योषतैलगुडान्वितम्| लिह्यादेतेन विधिना सुरसैरण्डपत्रजम्||१७१|| द्राक्षापद्मकवार्ताकपिप्पलीः क्षौद्रसर्पिषा| लिह्यात्त्र्यूषणचूर्णं वा पुराणगुडसर्पिषा||१७२|| चित्रकं त्रिफलाजाजी कर्कटाख्या कटुत्रिकम्| द्राक्षां च क्षौद्रसर्पिर्भ्यां लिह्यादद्याद्गुडेन वा||१७३|| पद्मकं त्रिफलां व्योषं विडङ्गं सुरदारु च| बलां रास्नां च तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्||१७४|| सर्वैरेभिः समं चूर्णैः पृथक् क्षौद्रं घृतं सिताम्| विमथ्य लेहयेल्लेहं सर्वकासहरं शिवम्||१७५|| जीवन्तीं मधुकं पाठां त्वक्क्षीरीं त्रिफलां शटीम्| मुस्तैले पद्मकं द्राक्षां द्वे बृहत्यौ वितुन्नकम्||१७६|| सारिवां पौष्करं मूलं कर्कटाख्यां रसाञ्जनम्| पुनर्नवां लोहरजस्त्रायमाणां यवानिकाम्||१७७|| भार्गीं तामलकीमृद्धिं विडङ्गं धन्वयासकम्| क्षारचित्रकचव्याम्लवेतसव्योषदारु च||१७८|| चूर्णीकृत्य समांशानि लेहयेत् क्षौद्रसर्पिषा| चूर्णात्पाणितलं पञ्च कासानेतद् व्यपोहति||१७९|| इति पद्मकादिलेहः|
🔊 Audio coming soon
ētēna vidhinēti vyōṣatailaguḍānvitam| vitunnakaṁ suniṣaṇṇakam| pāṇitalaṁ karṣaḥ||168-179||
Adhikarana 38 (180-186) · Śloka 186
lihyānmaricacūrṇaṁ vā saghr̥takṣaudraśarkaram| badarīpatrakalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam||180|| svarabhēdē ca kāsē ca lēhamētaṁ prayōjayēt| patrakalkaṁ ghr̥tairbhr̥ṣṭaṁ tilvakasya saśarkaram||181|| pēyā cōtkārikā ccharditr̥ṭkāsāmātisāranut| gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyōṣacitrakān| sābhayān sādhayēttōyē yavāgūṁ tēna cāmbhasā||182|| sasarpirlavaṇāṁ kāsē hikkāśvāsē sapīnasē| pāṇḍvāmayē kṣayē śōthē karṇaśūlē ca dāpayēt||183|| kaṇṭakārīrasē siddhō mudgayūṣaḥ susaṁskr̥taḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||184|| vātaghnauṣadhaniṣkvāthaṁ kṣīraṁ yūṣān rasānapi| vaiṣkirapratudān bailān dāpayēt kṣayakāsinē||185|| kṣatakāsē ca yē dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāsē'pi tānēva yathāvasthaṁ prayōjayēt||186||
लिह्यान्मरिचचूर्णं वा सघृतक्षौद्रशर्करम्| बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्||१८०|| स्वरभेदे च कासे च लेहमेतं प्रयोजयेत्| पत्रकल्कं घृतैर्भृष्टं तिल्वकस्य सशर्करम्||१८१|| पेया चोत्कारिका च्छर्दितृट्कासामातिसारनुत्| गौरसर्षपगण्डीरविडङ्गव्योषचित्रकान्| साभयान् साधयेत्तोये यवागूं तेन चाम्भसा||१८२|| ससर्पिर्लवणां कासे हिक्काश्वासे सपीनसे| पाण्ड्वामये क्षये शोथे कर्णशूले च दापयेत्||१८३|| कण्टकारीरसे सिद्धो मुद्गयूषः सुसंस्कृतः| सगौरामलकः साम्लः सर्वकासभिषग्जितम्||१८४|| वातघ्नौषधनिष्क्वाथं क्षीरं यूषान् रसानपि| वैष्किरप्रतुदान् बैलान् दापयेत् क्षयकासिने||१८५|| क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः| क्षयकासेऽपि तानेव यथावस्थं प्रयोजयेत्||१८६||
🔊 Audio coming soon
patrakalkaṁ tilvakasyēti sambandhaḥ| utkārikēti ‘patrakalkaṁ’ ityādinōktā utkārikā| gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ| gaurāmalaka ārdrāmalakaḥ| sāmla iti dāḍimādiyōgādamlaḥ||180-186||
Adhikarana 39 (187-189) · Śloka 189
dīpanaṁ br̥ṁhaṇaṁ caiva srōtasāṁ ca viśōdhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyō balyaṁ sarvaṁ hitaṁ bhavēt||187|| sannipātabhavō'pyēṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ| sannipātahitaṁ tasmāt sadā kāryaṁ bhiṣagjitam||188|| dōṣānubalayōgācca harēdrōgabalābalam| kāsēṣvēṣu garīyāṁsaṁ jānīyāduttarōttaram||189||
दीपनं बृंहणं चैव स्रोतसां च विशोधनम्| व्यत्यासात्क्षयकासिभ्यो बल्यं सर्वं हितं भवेत्||१८७|| सन्निपातभवोऽप्येष क्षयकासः सुदारुणः| सन्निपातहितं तस्मात् सदा कार्यं भिषग्जितम्||१८८|| दोषानुबलयोगाच्च हरेद्रोगबलाबलम्| कासेष्वेषु गरीयांसं जानीयादुत्तरोत्तरम्||१८९||
🔊 Audio coming soon
vyatyāsāditi kriyāparivartanāt| kṣayajakāsasya sannipātōdbhava ityādinā sānnipātikatvamabhidhāya, dōṣōdrēkaviśēṣānubandharūpēṇa cikitsāviśēṣasūtramāha- dōṣānubandhayōgācca harēdrōgabalābalamiti ; atra ‘buddhvā’ ityadhyāhāryam| dōṣāṇāmanubandhaḥ utkarṣāpakarṣādinā sambandhaḥ, tadapēkṣō yōgaḥ; atra pañcamī hētau; tēna dōṣānubandharūpēṇa bhēṣajayōgēna rōgasya kṣayakāsasya balavantamabalaṁ ca dōṣaṁ harēt| anyē tu ‘dōṣānubandhayōgācca kuryādrōgabalābalam’ iti paṭhanti| tatra dōṣānubandhayōgādrōgabalābalaṁ buddhvā kuryādbhiṣagjitamiti sambandhaḥ| kāsēṣviti vātapittakaphakṣatakṣayajēṣu||187-189||
Adhikarana 40 (190) · Śloka 190
bhōjyaṁ pānāni sarpīṁṣi lēhāśca saha pānakaiḥ| kṣīraṁ sarpirguḍā dhūmāḥ kāsabhaiṣajyasaṅgrahaḥ||190||
भोज्यं पानानि सर्पींषि लेहाश्च सह पानकैः| क्षीरं सर्पिर्गुडा धूमाः कासभैषज्यसङ्ग्रहः||१९०||
🔊 Audio coming soon
vistarōktaṁ kāsabhēṣajaṁ saṅgr̥hṇāti- bhōjyamityādi||190||
Adhikarana 41 (191) · Śloka 191
tatra ślōkaḥ- saṅkhyā nimittaṁ rūpāṇi sādhyāsādhyatvamēva ca| kāsānāṁ bhēṣajaṁ prōktaṁ garīyastvaṁ ca kāsinaḥ||191||
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि साध्यासाध्यत्वमेव च| कासानां भेषजं प्रोक्तं गरीयस्त्वं च कासिनः||१९१||
🔊 Audio coming soon
saṅkhyētyādiradhyāyārthasaṅgrahaḥ sugamaḥ||191||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē kāsacikitsitaṁ nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने कासचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē kāsacikitsitaṁ nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||