Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō madātyayacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो मदात्ययचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
mōhajanakatvasāmānyāt tathā viṣasamānaguṇajanyatvācca viṣacikitsitamanu madātyayasya cikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
suraiḥ surēśasahitairyā purā paripūjitā| sautrāmaṇyāṁ hūyatē yā karmibhiryā pratiṣṭhitā||3|| yajñauhī yā yayā śakraḥ sōmātipatitō bhr̥śam| nirōjastamasā''viṣṭastasmāddurgāt samuddhr̥taḥ||4|| vidhibhirvēdavihitairvā yajadbhirmahātmabhiḥ| dr̥śyā spr̥śyā prakalpyā ca yajñīyā yajñasiddhayē||5||
सुरैः सुरेशसहितैर्या पुरा परिपूजिता| सौत्रामण्यां हूयते या कर्मिभिर्या प्रतिष्ठिता||३|| यज्ञौही या यया शक्रः सोमातिपतितो भृशम्| निरोजस्तमसाऽऽविष्टस्तस्माद्दुर्गात् समुद्धृतः||४|| विधिभिर्वेदविहितैर्वा यजद्भिर्महात्मभिः| दृश्या स्पृश्या प्रकल्प्या च यज्ञीया यज्ञसिद्धये||५||
🔊 Audio coming soon
surairityādinā madirāstutyā tathā vakṣyamāṇanindayā vidhinā pīyamānasurāyāḥ śubhaphalamavidhipānāccātyarthaninditaphalavattvaṁ darśayati| yā purā paripūjitētyanēna prathamaṁ dēvairēvēyaṁ paripūjitā, tataḥ surayōgāt surēti cōpadiṣṭēti darśayati| sautrāmaṇiḥ surāhaviryajñāntarniviṣṭō yajñaviśēṣaḥ; tasyāṁ hūyatē surā| karmibhiryā pratiṣṭhitēti yājñikairabhiṣavaṇādibhiḥ pratiṣṭhitā pratiṣṭhāṁ prāpitā| yajñaṁ vahatīti yajñauhī; anēna ca laukikayajñāntarāṇyapi surayā kriyanta ityucyatē; sautrāmaṇihōmē tu tasyā ēva pradhānāṅgatōcyatē| śakraśca sōmātipatita iti ‘śakrō'tipītēna sōmēna kṣapitabalō nirōjaskō nirvīryībhūtaḥ sa kila punarāpyāyya nijaṁ vīryamāpāditaḥ’ ityēṣā śrutiḥ; atipānēna patitaḥ atipatitaḥ | prakalpyā iti abhiṣōtavyā sandhānāyēti yāvat| yajñīyā yajñasiddhaya iti yajñavidhau kānicit kratvarthāni yūpabarhyādīni, kānicittu puruṣārthāni vāsagarbhādīni, kānicid yajñārthāni puruṣārthāni ca yathā sarpiriṣṭakādīni, tadiha surā ‘yajñīyā’ ityanēna vāsanādivat ‘puruṣārthā’ ityucyatē, yajñasiddhayē bhavatītyanēna yūpādivad yajñārthatvaṁ surāyā ucyatē||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
yōnisaṁskāranāmādyairviśēṣairbahudhā ca yā| bhūtvā bhavatyēkavidhā sāmānyānmadalakṣaṇāt||6||
योनिसंस्कारनामाद्यैर्विशेषैर्बहुधा च या| भूत्वा भवत्येकविधा सामान्यान्मदलक्षणात्||६||
🔊 Audio coming soon
yōnītyādau viśēṣaśabdaḥ pratyēkamabhisambadhyatē| yōniḥ kāraṇaṁ, tadviśēṣāḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpapatrakāṇḍatvacaḥ śarkarānavamāḥ sūtrasthānōktāḥ| saṁskārō'pi bahuprakārasaṁskārayōgaḥ| nāmaviśēṣāḥ surāmadhumairēyādayaḥ| ādigrahaṇāt prabhāvaguṇādīnāṁ grahaṇam| madō lakṣaṇaṁ yasya tasmānmadalakṣaṇāt sāmānyāt madyasvarūpāt||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
yā dēvānamr̥taṁ bhūtvā svadhā bhūtvā pittr̥̄ṁśca yā| sōmō bhūtvā dvijātīn yā yuṅktē śrēyōbhiruttamaiḥ||7||
या देवानमृतं भूत्वा स्वधा भूत्वा पित्तॄंश्च या| सोमो भूत्वा द्विजातीन् या युङ्क्ते श्रेयोभिरुत्तमैः||७||
🔊 Audio coming soon
amr̥taṁ bhūtvētyādau surādhiṣṭhātrī dēvatā amr̥tādirūpēṇa dēvādīn tarpayatīti darśayati| śrēyōbhiriti mahatkalyāṇaiḥ||7||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
āśvinaṁ yā mahattējō balaṁ sārasvataṁ ca yā| vīryamaindraṁ ca yā siddhā sōmaḥ sautrāmaṇau ca yā||8|| śōkāratibhayōdvēganāśinī yā mahābalā| yā prītiryā ratiryā vāgyā puṣṭiryā ca nirvr̥tiḥ||9|| yā surā suragandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| ratiḥ surētyabhihitā tāṁ surāṁ vidhinā pibēt||10||
आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या| वीर्यमैन्द्रं च या सिद्धा सोमः सौत्रामणौ च या||८|| शोकारतिभयोद्वेगनाशिनी या महाबला| या प्रीतिर्या रतिर्या वाग्या पुष्टिर्या च निर्वृतिः||९|| या सुरा सुरगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः| रतिः सुरेत्यभिहिता तां सुरां विधिना पिबेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
āśvinaṁ yā mahattēja ityādāvapi surādhiṣṭhātr̥dēvatāyā ēva tējōvīryādikāraṇatvāttādrūpyaṁ jñēyam| tējaḥ sarvadēvatādigaṁ, tathā sārasvataṁ balaṁ mantrabalam| sōmaḥ sautrāmaṇau ca yētyanēna sōmarūpatōcyatē, pūrvaṁ sautrāmaṇyāṁ hūyata ityuktamiti na paunaruktyam| yā prītirityādau prītyādikāraṇatvēna prītyādirūpatayā nirdēśō jñēyaḥ||8-10||
Adhikarana 6 (11-20) · Śloka 20
śarīrakr̥tasaṁskāraḥ śuciruttamagandhavān| prāvr̥tō nirmalairvastrairyathartūddāmagandhibhiḥ||11|| vicitravividhasragvī ratnābharaṇabhūṣitaḥ| dēvadvijātīn sampūjya spr̥ṣṭvā maṅgalamuttamam||12|| dēśē yathartukē śastē kusumaprakarīkr̥tē| sarasāsammatē mukhyē dhūpasammōdabōdhitē||13|| sōpadhānē susaṁstīrṇē vihitē śayanāsanē| upaviṣṭō'thavā tiryak svaśarīrasukhē sthitaḥ||14|| sauvarṇai rājataiścāpi tathā maṇimayairapi| bhājanairvimalaiścānyaiḥ sukr̥taiśca pibēt sadā||15|| rūpayauvanamattābhiḥ śikṣitābhirviśēṣataḥ| vastrābharaṇamālyaiśca bhūṣitābhiryathartukaiḥ||16|| śaucānurāgayuktābhiḥ pramadābhiritastataḥ| saṁvāhyamāna iṣṭābhiḥ pibēnmadyamanuttamam||17|| madyānukūlairvividhaiḥ phalairharitakaiḥ śubhaiḥ| lavaṇairgandhapiśunairavadaṁśairyathartukaiḥ||18|| bhr̥ṣṭairmāṁsairbahuvidhairbhūjalāmbaracāriṇām| paurōgavargavihitairbhakṣyaiśca vividhātmakaiḥ||19|| pūjayitvā surān pūrvamāśiṣaḥ prāk prayujya ca| pradāya sajalaṁ madyamarthibhyō vasudhātalē||20||
शरीरकृतसंस्कारः शुचिरुत्तमगन्धवान्| प्रावृतो निर्मलैर्वस्त्रैर्यथर्तूद्दामगन्धिभिः||११|| विचित्रविविधस्रग्वी रत्नाभरणभूषितः| देवद्विजातीन् सम्पूज्य स्पृष्ट्वा मङ्गलमुत्तमम्||१२|| देशे यथर्तुके शस्ते कुसुमप्रकरीकृते| सरसासम्मते मुख्ये धूपसम्मोदबोधिते||१३|| सोपधाने सुसंस्तीर्णे विहिते शयनासने| उपविष्टोऽथवा तिर्यक् स्वशरीरसुखे स्थितः||१४|| सौवर्णै राजतैश्चापि तथा मणिमयैरपि| भाजनैर्विमलैश्चान्यैः सुकृतैश्च पिबेत् सदा||१५|| रूपयौवनमत्ताभिः शिक्षिताभिर्विशेषतः| वस्त्राभरणमाल्यैश्च भूषिताभिर्यथर्तुकैः||१६|| शौचानुरागयुक्ताभिः प्रमदाभिरितस्ततः| संवाह्यमान इष्टाभिः पिबेन्मद्यमनुत्तमम्||१७|| मद्यानुकूलैर्विविधैः फलैर्हरितकैः शुभैः| लवणैर्गन्धपिशुनैरवदंशैर्यथर्तुकैः||१८|| भृष्टैर्मांसैर्बहुविधैर्भूजलाम्बरचारिणाम्| पौरोगवर्गविहितैर्भक्ष्यैश्च विविधात्मकैः||१९|| पूजयित्वा सुरान् पूर्वमाशिषः प्राक् प्रयुज्य च| प्रदाय सजलं मद्यमर्थिभ्यो वसुधातले||२०||
🔊 Audio coming soon
vidhinā pibēdityatrōktavidhimāha- śarīrētyādi| śarīrē snānavasrādibhirbāhya ābhyantaraśca prakr̥tyādyapēkṣayā snigdhōṣṇānnādibhiḥ kr̥taḥ saṁskārō yēna sa śarīrakr̥tasaṁskāraḥ| śuciriti manaḥśuciḥ| yathartūddāmagandhibhiriti r̥tvavasthānuguṇatayā vihitaiḥ| yathartukē sarvartusukhē| kusumaprakarīkr̥tē visr̥jatkusumē| sarasāḥ priyāḥ, tāsāṁ sammatē| svaśarīrasukhē sthita iti yathāśarīrasukhaṁ sthitaḥ| sukr̥tairiti saṁskr̥taiḥ| śikṣitābhiriti abhyastōpacārābhiḥ| gandhapiśunairiti gandhāḍhyaiḥ| ambaracāriṇaḥ śyēnādayaḥ| paurōgavargā iti sūdaśāstrābhijñāḥ| arthibhya iti arthinō baladēva-caṇḍī-yakṣādayaḥ, tēbhyaḥ||11-20||
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
abhyaṅgōtsādanasnānavāsōdhūpānulēpanaiḥ| snigdhōṣṇairbhāvitaścānnairvātikō madyamācarēt||21|| śītōpacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittikō bhāvitaścānnaiḥ pibanmadyaṁ na sīdati||22|| upacārairaśiśirairyavagōdhūmabhuk pibēt| ślaiṣmikō dhanvajairmāṁsairmadyaṁ māricakaiḥ saha||23|| vidhirvasumatāmēṣa bhaviṣyadvibhavāśca yē| yathōpapatti tairmadyaṁ pātavyaṁ mātrayā hitam||24|| vātikēbhyō hitaṁ madyaṁ prāyō gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikēbhyastu mārdvīkaṁ mādhavaṁ ca yat||25||
अभ्यङ्गोत्सादनस्नानवासोधूपानुलेपनैः| स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैर्वातिको मद्यमाचरेत्||२१|| शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः| पैत्तिको भावितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति||२२|| उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्| श्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचकैः सह||२३|| विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्विभवाश्च ये| यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्||२४|| वातिकेभ्यो हितं मद्यं प्रायो गौडिकपैष्टिकम्| कफपित्ताधिकेभ्यस्तु मार्द्वीकं माधवं च यत्||२५||
🔊 Audio coming soon
sāmānyaṁ vidhimuktvā vātikādīnāṁ pānavidhimāha- abhyaṅgētyādi| māricakairiti maricasaṁskr̥taiḥ| vasumatāmiti dhanavatām| bhaviṣyadvibhavā utpadyamānadhanāḥ| yathōpapatti yathāparicchadōpapatti| kaphapittādhikēbhya ityādau viparyayatantrayuktyā kaphādhikēbhyō mādhavaṁ, pittādhikēbhyastu mārdvīkaṁ; mārdvīkaṁ mr̥dvīkākr̥taṁ, madhukr̥taṁ tu mādhavam||21-25||
Adhikarana 8 (26-28) · Śloka 28
bahudravyaṁ bahuguṇaṁ bahukarma madātmakam| guṇairdōṣaiśca tanmadyamubhayaṁ cōpalakṣyatē||26|| vidhinā mātrayā kālē hitairannairyathābalam| prahr̥ṣṭō yaḥ pibēnmadyaṁ tasya syādamr̥taṁ yathā||27|| yathōpētaṁ punarmadyaṁ prasaṅgādyēna pīyatē| rūkṣavyāyāmanityēna viṣavadyāti tasya tat||28||
बहुद्रव्यं बहुगुणं बहुकर्म मदात्मकम्| गुणैर्दोषैश्च तन्मद्यमुभयं चोपलक्ष्यते||२६|| विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम्| प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा||२७|| यथोपेतं पुनर्मद्यं प्रसङ्गाद्येन पीयते| रूक्षव्यायामनित्येन विषवद्याति तस्य तत्||२८||
🔊 Audio coming soon
bahudravyamiti nānāvidhadravyasampāditam| bahuguṇamiti bhūrivakṣyamāṇalaghvādiguṇam| bahukarmēti lēkhanadīpanādibahukarmakaram| madātmakamiti madasvabhāvam| yasmādēvaṁ svabhāvaṁ tasmādguṇadōṣē ca taṁ madyamapēkṣētē; kiñcit puruṣamapēkṣya yaugikatvādguṇakaraṁ, kiñcittvayaugikatvāddōṣakaraṁ; yathā- prathamē madē guṇakaraṁ, dōṣakaraṁ ca dvitīyamadē iti bhāvaḥ| vidhinēti yathōktavidhinā| kālē iti yasya madyasya ya ucitō viparītaguṇaḥ kālastasmin| hitairannairiti madyahitairannaiḥ| yathōpētamiti yadēva madyamahitamapyupagatam| prasaṅgāditi atiyōgēna| viṣavaditi mōhādikartr̥tvāt||26-28||
Adhikarana 9 (29-36) · Śloka 36
madyaṁ hr̥dayamāviśya svaguṇairōjasō guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣōbhya cētō nayati vikriyām||29|| laghūṣṇatīkṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugamēva ca| rūkṣaṁ vikāśi viśadaṁ madyaṁ daśaguṇaṁ smr̥tam||30|| guru śītaṁ mr̥du ślakṣṇaṁ bahalaṁ madhuraṁ sthiram| prasannaṁ picchilaṁ snigdhamōjō daśaguṇaṁ smr̥tam||31|| gurutvaṁ lāghavācchaityamauṣṇādamlasvabhāvataḥ| mādhuryaṁ mārdavaṁ taikṣṇyātprasādaṁ cāśubhāvanāt||32|| raukṣyāt snēhaṁ vyavāyitvāt sthiratvaṁ ślakṣṇatāmapi| vikāsibhāvātpaicchilyaṁ vaiśadyātsāndratāṁ tathā||33|| saukṣmyānmadyaṁ nihantyēvamōjasaḥ svaguṇairguṇān| sattvaṁ tadāśrayaṁ cāśu saṅkṣōbhya janayēnmadam||34|| rasavātādimārgāṇāṁ sattvabuddhīndriyātmanām| pradhānasyaujasaścaiva hr̥dayaṁ sthānamucyatē||35|| atipītēna madyēna vihatēnaujasā ca tat| hr̥dayaṁ yāti vikr̥tiṁ tatrasthā yē ca dhātavaḥ||36||
मद्यं हृदयमाविश्य स्वगुणैरोजसो गुणान्| दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्||२९|| लघूष्णतीक्ष्णसूक्ष्माम्लव्यवाय्याशुगमेव च| रूक्षं विकाशि विशदं मद्यं दशगुणं स्मृतम्||३०|| गुरु शीतं मृदु श्लक्ष्णं बहलं मधुरं स्थिरम्| प्रसन्नं पिच्छिलं स्निग्धमोजो दशगुणं स्मृतम्||३१|| गुरुत्वं लाघवाच्छैत्यमौष्णादम्लस्वभावतः| माधुर्यं मार्दवं तैक्ष्ण्यात्प्रसादं चाशुभावनात्||३२|| रौक्ष्यात् स्नेहं व्यवायित्वात् स्थिरत्वं श्लक्ष्णतामपि| विकासिभावात्पैच्छिल्यं वैशद्यात्सान्द्रतां तथा||३३|| सौक्ष्म्यान्मद्यं निहन्त्येवमोजसः स्वगुणैर्गुणान्| सत्त्वं तदाश्रयं चाशु सङ्क्षोभ्य जनयेन्मदम्||३४|| रसवातादिमार्गाणां सत्त्वबुद्धीन्द्रियात्मनाम्| प्रधानस्यौजसश्चैव हृदयं स्थानमुच्यते||३५|| अतिपीतेन मद्येन विहतेनौजसा च तत्| हृदयं याति विकृतिं तत्रस्था ये च धातवः||३६||
🔊 Audio coming soon
madyaṁ yathā madayati tathā prāha- madyamityādi| daśabhiriti laghvādibhirguṇaiḥ, daśāpi gurvādīnōjōguṇān saṅkṣōbhya, na dvitrādikaiḥ, cētō vikriyāṁ nayati vikr̥taṁ karōti| yēna guṇēna madyasya ōjōguṇakṣōbhō bhavati tadāha- gurutvaṁ lāghavādityādi| prasādaṁ cāśubhāvanāditi prasādākhyaguṇamāśugatvāddhanti; āśugatvaṁ ca yadyapi prasādaviruddhaṁ na bhavati, tathā'pi madyamēva pratikūlatayā ōjaḥprasādaṁ hanti, tatrāśuguṇa āhananē vyāpriyata iti jñēyam| vyavāyitvāt sthiratvamiti vyavāyitvaṁ vyāpakatvaṁ, tacca sthiratvaṁ tadviparītatvādēva hanti; āśugatvavyavāyitvayōścāyaṁ viśēṣaḥ- yadāśugaṁ śīghraṁ gacchati, vyavāyi tu sarvavyāpakam| vikāsitvaṁ vikasanaśīlatvaṁ saratvamiti yāvat; tacca ślakṣṇaviparītatvādēva ślakṣṇatāṁ hanti| sāndratā ghanatā| ētē vikāsitvāśugatvādayō guṇā yadyapi viṁśatiguṇagaṇanāyāṁ na paṭhitāstathā'pyasaṅkhyēyatvādguṇānāmēṣāmapi guṇatvaṁ siddhaṁ; yē tu tatra paṭhitāstē tāvadāviṣkr̥tatamā jñēyāḥ| āśrayōpaghātādāśritōpaghātō bhavatīti darśayannāha- sattvamityādi| sattvasya ca ōja āśrayaḥ, ōja upakāryam; yathā- rājāśritaḥ puruṣaḥ| rasavātētyādi| rasavātādivahānāṁ daśadhamanīnāṁ hr̥dayaṁ sthānaṁ, rasavahā ēva yā daśa dhamanyō hr̥dayāśrayā uktāstā ēva vātādivahāḥ| yaduktaṁ “vātapittaślēṣmaṇāṁ sarvaśarīracarāṇāṁ sarvāṇi srōtāṁsyayanabhūtāni” (vi.a.5) iti; raktādīnāṁ tu sarvaśarīracarāṇāmapi viśēṣēṇa hr̥dayaṁ sthānamuktaṁ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṁ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścētaścintyaṁ ca hr̥di saṁśritam” (sū.a.30) iti| dhātava iti sattvabuddhīndriyādayaḥ||29-36||
Adhikarana 10 (37-38) · Śloka 38
ōjasyavihatē pūrvō hr̥di ca pratibōdhitē| madhyamō vihatē'lpē ca vihatē tūttamō madaḥ||37|| naivaṁ vighātaṁ janayēnmadyaṁ paiṣṭikamōjasaḥ| vikāśirūkṣaviśadā guṇāstatra hi nōlbaṇāḥ||38||
ओजस्यविहते पूर्वो हृदि च प्रतिबोधिते| मध्यमो विहतेऽल्पे च विहते तूत्तमो मदः||३७|| नैवं विघातं जनयेन्मद्यं पैष्टिकमोजसः| विकाशिरूक्षविशदा गुणास्तत्र हि नोल्बणाः||३८||
🔊 Audio coming soon
madyaṁ cētō vikriyāṁ nayatītyutsargavidhēḥ prathamamadē'pavādamāha- ōjasyavihatē ityādi| hr̥dayāśritabuddhyādau pratibōdhitē, hr̥dayaśabdēnēha tatsthōpacārāddhr̥dayāśritā buddhyādayō'bhidhīyantē, yathā- mañcāḥ krōśantīti; buddhyādibōdhanaṁ prathamamadakāryaṁ madyasya prabhāvāt| madhyamōttamamadōpapattisāmagrīmāha- madhyama ityādi| vihatē iti vighātē; ōjasaḥ alpē vighātē madhyamō madō bhavati| vihatē iti viśēṣēṇa atyarthaṁ hatē, uttama iti tr̥tīyaḥ||37-38||
Adhikarana 11 (39-40) · Śloka 40
hr̥di madyaguṇāviṣṭē harṣastarṣō ratiḥ sukham| vikārāśca yathāsattvaṁ citrā rājasatāmasāḥ||39|| jāyantē mōhanidrāntā madyasyātiniṣēvaṇāt| sa madyavibhramō nāmnā ‘mada’ ityabhidhīyatē||40||
हृदि मद्यगुणाविष्टे हर्षस्तर्षो रतिः सुखम्| विकाराश्च यथासत्त्वं चित्रा राजसतामसाः||३९|| जायन्ते मोहनिद्रान्ता मद्यस्यातिनिषेवणात्| स मद्यविभ्रमो नाम्ना ‘मद’ इत्यभिधीयते||४०||
🔊 Audio coming soon
hr̥dītyādinā sāmānyēna madalakṣaṇamāha| tarṣaḥ abhilāṣaḥ| yathāsattvamiti prakr̥tyā rājasē sattvē rājasāḥ, tāmasē ca tāmasāḥ| citrā iti nānāprakārāḥ| mōhanidrāntā iti mōhanidrāvasānāḥ||39-40||
Adhikarana 12 (41-51) · Śloka 51
pīyamānasya madyasya vijñātavyāstrayō madāḥ| prathamō madhyamō'ntyaśca lakṣaṇaistān pracakṣmahē||41|| praharṣaṇaḥ prītikaraḥ pānānnaguṇadarśakaḥ| vādyagītaprahāsānāṁ kathānāṁ ca pravartakaḥ||42|| na ca buddhismr̥tiharō viṣayēṣu na cākṣamaḥ| sukhanidrāprabōdhaśca prathamaḥ sukhadō madaḥ||43|| muhuḥ smr̥tirmuhurmōhō(')vyaktā sajjati vāṅmuhuḥ| yuktāyuktapralāpaśca pracalāyanamēva ca||44|| sthānapānānnasāṅkathyayōjanā saviparyayā| liṅgānyētāni jānīyādāviṣṭē madhyamē madē||45|| madhyamaṁ madamutkramya madamāprāpya cōttamam| na kiñcinnāśubhaṁ kuryurnarā rājasatāmasāḥ||46|| kō madaṁ tādr̥śaṁ vidvānunmādamiva dāruṇam| gacchēdadhvānamasvantaṁ bahudōṣamivādhvagaḥ||47|| tr̥tīyaṁ tu madaṁ prāpya bhagnadārviva niṣkriyaḥ| madamōhāvr̥tamanā jīvannapi mr̥taiḥ samaḥ||48|| ramaṇīyān sa viṣayānna vētti na suhr̥jjanam| yadarthaṁ pīyatē madyaṁ ratiṁ tāṁ ca na vindati||49|| kāryākāryaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ lōkē yacca hitāhitam| yadavasthō na jānāti kō'vasthāṁ tāṁ vrajēdbudhaḥ||50|| sa dūṣyaḥ sarvabhūtānāṁ nindyaścāgrāhya ēva ca| vyasanitvādudarkē ca sa duḥkhaṁ vyādhimaśnutē||51||
पीयमानस्य मद्यस्य विज्ञातव्यास्त्रयो मदाः| प्रथमो मध्यमोऽन्त्यश्च लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||४१|| प्रहर्षणः प्रीतिकरः पानान्नगुणदर्शकः| वाद्यगीतप्रहासानां कथानां च प्रवर्तकः||४२|| न च बुद्धिस्मृतिहरो विषयेषु न चाक्षमः| सुखनिद्राप्रबोधश्च प्रथमः सुखदो मदः||४३|| मुहुः स्मृतिर्मुहुर्मोहो(ऽ)व्यक्ता सज्जति वाङ्मुहुः| युक्तायुक्तप्रलापश्च प्रचलायनमेव च||४४|| स्थानपानान्नसाङ्कथ्ययोजना सविपर्यया| लिङ्गान्येतानि जानीयादाविष्टे मध्यमे मदे||४५|| मध्यमं मदमुत्क्रम्य मदमाप्राप्य चोत्तमम्| न किञ्चिन्नाशुभं कुर्युर्नरा राजसतामसाः||४६|| को मदं तादृशं विद्वानुन्मादमिव दारुणम्| गच्छेदध्वानमस्वन्तं बहुदोषमिवाध्वगः||४७|| तृतीयं तु मदं प्राप्य भग्नदार्विव निष्क्रियः| मदमोहावृतमना जीवन्नपि मृतैः समः||४८|| रमणीयान् स विषयान्न वेत्ति न सुहृज्जनम्| यदर्थं पीयते मद्यं रतिं तां च न विन्दति||४९|| कार्याकार्यं सुखं दुःखं लोके यच्च हिताहितम्| यदवस्थो न जानाति कोऽवस्थां तां व्रजेद्बुधः||५०|| स दूष्यः सर्वभूतानां निन्द्यश्चाग्राह्य एव च| व्यसनित्वादुदर्के च स दुःखं व्याधिमश्नुते||५१||
🔊 Audio coming soon
prathamādimadānāṁ lakṣaṇamāha- praharṣaṇa ityādi| pānānnaguṇadarśaka iti pānānnaguṇān samyagbōdhayatītyarthaḥ| viṣayēṣviti viṣayasēvāsu, na cākṣama iti nākṣamatākara ityarthaḥ| yuktāyuktapralāpa iti sambaddhāsambaddhavacanaḥ| pracalāyanaṁ ghūrṇanam| yōjanā saviparyayēti sthānādīnāṁ samyagyōjanā kadācidbhavati, kadācicca sthānādiyōjanāviparyayō'samyagyōjanārūpō bhavatītyarthaḥ| madhyamaṁ madamutkramyētyādi| yadyapi trividhō mada uktaḥ, tathā'pi dvitīyamadāvasānē tr̥tīyamadāprāptyavasthāyā ēva atyarthanindyatāṁ darśayan tr̥tīyamadasyātyantanindyatāṁ darśayati; yēna tasya tr̥tīyamadasya pūrvarūpāvasthaiva sarvāśubhakaraṇādihētutayā nitāntaṁ nindyēti bhāvaḥ| iyaṁ ca madhyamadātikramatr̥tīyamadāprāptiśabdābhidhēyā'pyavasthā madhyamamadāntatr̥tīyamadādyarūpāvasthābhidhāyikaiva; yathā- “kumbhamīnayōrmadhyē yadā carati candramā” ityatra madhyēpadēna kumbhāntamīnādirēvōcyatē, paramārthatastayōrmadhyasyābhāvāt; tathēhāpi paramārthatō'nyamadakālābhāvād dvitīyāntatr̥tīyamadādyabhidhānamēvātra tr̥tīyamadātyarthanindārthaṁ, na caturthamadōpadarśanam| asvantamiti aśōbhanāntam| bhagnadārvivēti bhagnavr̥kṣa iva patitastiṣṭhati| udarkam uttarakālam| sa duḥkhaṁ vyādhimiti madātyayam||41-51||
Adhikarana 13 (52-60) · Śloka 60
prētya cēha ca yacchrēyaḥ śrēyō mōkṣē ca yat param| manaḥsamādhau tat sarvamāyattaṁ sarvadēhinām||52|| madyēna manasaścāsya saṅkṣōbhaḥ kriyatē mahān| mahāmārutavēgēna taṭasthasyēva śākhinaḥ||53|| madyaprasaṅgaṁ taṁ cājñā mahādōṣaṁ mahāgadam| sukhamityadhigacchanti rajōmōhaparājitāḥ||54|| madyōpahatavijñānā viyuktāḥ sāttvikairguṇaiḥ| śrēyōbhirviprayujyantē madāndhā madalālasāḥ||55|| madyē mōhō bhayaṁ śōkaḥ krōdhō mr̥tyuśca saṁśritaḥ| sōnmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||56|| yatraikaḥ smr̥tivibhraṁśastatra sarvamasādhuvat| ityēvaṁ madyadōṣajñā madyaṁ garhanti yatnataḥ||57|| satyamētē mahādōṣā madyasyōktā na saṁśayaḥ| ahitasyātimātrasya pītasya vidhivarjitam||58|| kintu madyaṁ svabhāvēna yathaivānnaṁ tathā smr̥tam| ayuktiyuktaṁ rōgāya yuktiyuktaṁ yathā'mr̥tam||59|| prāṇāḥ prāṇabhr̥tāmannaṁ tadayuktyā nihantyasūn| viṣaṁ prāṇaharaṁ tacca yuktiyuktaṁ rasāyanam||60||
प्रेत्य चेह च यच्छ्रेयः श्रेयो मोक्षे च यत् परम्| मनःसमाधौ तत् सर्वमायत्तं सर्वदेहिनाम्||५२|| मद्येन मनसश्चास्य सङ्क्षोभः क्रियते महान्| महामारुतवेगेन तटस्थस्येव शाखिनः||५३|| मद्यप्रसङ्गं तं चाज्ञा महादोषं महागदम्| सुखमित्यधिगच्छन्ति रजोमोहपराजिताः||५४|| मद्योपहतविज्ञाना वियुक्ताः सात्त्विकैर्गुणैः| श्रेयोभिर्विप्रयुज्यन्ते मदान्धा मदलालसाः||५५|| मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रितः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः||५६|| यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधुवत्| इत्येवं मद्यदोषज्ञा मद्यं गर्हन्ति यत्नतः||५७|| सत्यमेते महादोषा मद्यस्योक्ता न संशयः| अहितस्यातिमात्रस्य पीतस्य विधिवर्जितम्||५८|| किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्| अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम्||५९|| प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या निहन्त्यसून्| विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम्||६०||
🔊 Audio coming soon
prētya cēhētyādinā ēkīyamataṁ madyanindakaṁ darśayati| prētyēti janmāntarē| taṭasthasyēti vacanēna vātākṣōbhyatāṁ darśayati| satyamityādinā svamatamāha| ētē dōṣāḥ madyasyaikīyamatōktā ahitādidharmayuktasyaiva bhavanti, na hitālpamātravidhipītasyēti bhāvaḥ| vidhivarjitamiti kriyāviśēṣaṇam| madyasyānnasārūpyadarśanēna vidhivadupayōgē guṇavattāmavidhyupayōgē ca dōṣavattāmāha- kintvityādi| yuktyā dēśakālamātrādyapēkṣayā yōjanayā yuktaṁ śubham, aśubhaṁ cāyuktiyuktam| yuktēranvayavyatirēkābhyāṁ kāryamāha- prāṇā ityādi| prāṇahētutvāt prāṇāḥ| ayuktiyuktamiti avidhiprayuktam| yuktiyuktaṁ rasāyanamiti yathā “viṣasya tu tilaṁ dadyāt” (ci.a.1) ityādiprayōgē tilamānasya rasāyanatvaṁ, tathā jñēyam||52-60||
Adhikarana 14 (61) · Śloka 61
harṣamūrjaṁ mudaṁ puṣṭimārōgyaṁ pauruṣaṁ param | yuktyā pītaṁ karōtyāśu madyaṁ sukhamadapradam||61||
हर्षमूर्जं मुदं पुष्टिमारोग्यं पौरुषं परम् | युक्त्या पीतं करोत्याशु मद्यं सुखमदप्रदम्||६१||
🔊 Audio coming soon
vidhipītamadyaguṇānāha- harṣamityādi| harṣam utsāhaṁ kāyikam| mudamiti manaḥsantōṣam| pauruṣamiti śukram| āśviti vacanēna śīghraṁ harṣādīni karōti na pariṇāmaṁ yāvadapēkṣatē| sukhamadapradamiti sukhapradamadaṁ, prathamaṁ madamiti yāvat| anyē tu ‘madasukhapradam’ iti paṭhanti; tatrāpi madasukhaṁ prathamamadārambha ēva||61||
Adhikarana 15 (62-67) · Śloka 67
rōcanaṁ dīpanaṁ hr̥dyaṁ svaravarṇaprasādanam| prīṇanaṁ br̥ṁhaṇaṁ balyaṁ bhayaśōkaśramāpaham||62|| svāpanaṁ naṣṭanidrāṇāṁ mūkānāṁ vāgvibōdhanam| bōdhanaṁ cātinidrāṇāṁ vibaddhānāṁ vibandhanut||63|| vadhabandhapariklēśaduḥkhānāṁ cāpyabōdhanam| madyōtthānāṁ ca rōgāṇāṁ madyamēva prabādhakam||64|| ratirviṣayasaṁyōgē prītisaṁyōgavardhanam| api pravayasāṁ madyamutsavāmōdakārakam||65|| pañcasvarthēṣu kāntēṣu yā ratiḥ prathamē madē| yūnāṁ vā sthavirāṇāṁ vā tasya nāstyupamā bhuvi||66|| bahuduḥkhahatasyāsya śōkēnōpahatasya ca| viśrāmō jīvalōkasya madyaṁ yuktyā niṣēvitam||67||
रोचनं दीपनं हृद्यं स्वरवर्णप्रसादनम्| प्रीणनं बृंहणं बल्यं भयशोकश्रमापहम्||६२|| स्वापनं नष्टनिद्राणां मूकानां वाग्विबोधनम्| बोधनं चातिनिद्राणां विबद्धानां विबन्धनुत्||६३|| वधबन्धपरिक्लेशदुःखानां चाप्यबोधनम्| मद्योत्थानां च रोगाणां मद्यमेव प्रबाधकम्||६४|| रतिर्विषयसंयोगे प्रीतिसंयोगवर्धनम्| अपि प्रवयसां मद्यमुत्सवामोदकारकम्||६५|| पञ्चस्वर्थेषु कान्तेषु या रतिः प्रथमे मदे| यूनां वा स्थविराणां वा तस्य नास्त्युपमा भुवि||६६|| बहुदुःखहतस्यास्य शोकेनोपहतस्य च| विश्रामो जीवलोकस्य मद्यं युक्त्या निषेवितम्||६७||
🔊 Audio coming soon
rōcanamityādinā madyaguṇānāha| svāpanaṁ naṣṭanidrāṇāṁ tathā bōdhanaṁ cātinidrāṇāmiti kāryadvayakaraṇamucitanidrākaratvaprabhāvādēva; kiṁvā naṣṭanidrāṇāṁ nidrābhighātahētvaticintanādivismārakatayā nidrākaraṁ bhavati, atinidrāṇāṁ nidrāhētumanōvahasrōtōrōdhādihantr̥tayā prabōdhakaṁ bhavatīti jñēyam| madyōtthānāṁ ca rōgāṇāṁ madyamēva prabādhakamiti hētuviparītārthakāritāprabhāvādityarthaḥ| ratiriti ratikārakamityarthaḥ| viṣayasaṁyōgē prītisaṁyōgavardhanamiti viṣayāṇāṁ śabdādīnāṁ saṁyōgē prītiṁ saṁyōgaṁ ca vardhayati; pītamadyō yadā viṣayaiḥ śabdādibhiḥ saṁyujyatē tadā tēṣvapi prītimān bhavati, prītaśca sukhākāṅkṣī san punastēṣu saṁyujyatē| pravayasāmiti vr̥ddhānām| utsavaḥ autsukyaṁ viṣayābhilāṣa iti yāvat, āmōdō harṣaḥ| nanu viṣayē svabhāvādēva prītirbhavati, tat kiṁ madyēna kriyatē? ityāśaṅkya prathamamadasya viśiṣṭaratikartr̥tvamāha- pañcasvityādi| ratiścēha atyarthasukhajanakatvādēvōpādēyēti vijñēyam| viśrāma iti duḥkhārtaviśrāmahētuḥ| jīvalōka iti jīvamānalōkaḥ ||62-67||
Adhikarana 16 (68-73) · Śloka 73
annapānavayōvyādhibalakālatrikāṇi ṣaṭ| trīndōṣāṁstrividhaṁ sattvaṁ jñātvā madyaṁ pibētsadā||68|| tēṣāṁ trikāṇāmaṣṭānāṁ yōjanā yuktirucyatē| yayā yuktyā pibanmadyaṁ madyadōṣairna yujyatē||69|| madyasya ca guṇān sarvān yathōktān sa samaśnutē| dharmārthayōrapīḍāyai naraḥ sattvaguṇōcchritaḥ||70|| sattvāni tu prabudhyantē prāyaśaḥ prathamē madē| dvitīyē'vyaktatāṁ yānti madhyē cōttamamadhyayōḥ||71|| sasyasambōdhakaṁ varṣaṁ, hēmaprakr̥tidarśakaḥ| hutāśaḥ, sarvasattvānāṁ madyaṁ tūbhayakārakam||72|| pradhānāvaramadhyānāṁ rūpāṇāṁ vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirēvaṁ sattvānāṁ madyaṁ prakr̥tidarśakam||73||
अन्नपानवयोव्याधिबलकालत्रिकाणि षट्| त्रीन्दोषांस्त्रिविधं सत्त्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्सदा||६८|| तेषां त्रिकाणामष्टानां योजना युक्तिरुच्यते| यया युक्त्या पिबन्मद्यं मद्यदोषैर्न युज्यते||६९|| मद्यस्य च गुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते| धर्मार्थयोरपीडायै नरः सत्त्वगुणोच्छ्रितः||७०|| सत्त्वानि तु प्रबुध्यन्ते प्रायशः प्रथमे मदे| द्वितीयेऽव्यक्ततां यान्ति मध्ये चोत्तममध्ययोः||७१|| सस्यसम्बोधकं वर्षं, हेमप्रकृतिदर्शकः| हुताशः, सर्वसत्त्वानां मद्यं तूभयकारकम्||७२|| प्रधानावरमध्यानां रूपाणां व्यक्तिदर्शकः| यथाऽग्निरेवं सत्त्वानां मद्यं प्रकृतिदर्शकम्||७३||
🔊 Audio coming soon
yuktyā niṣēvitamityatrōktāṁ madyapānayuktimāha- annapānētyādi| tatrānnaṁ trividhaṁ vātapittakaphakaram, ēvaṁ pānamapi trividhaṁ, bālyādibhēdādvayō'pi trividhaṁ, vyādhirapi mr̥dumadhyatīvrabhēdēna trividhaḥ, kiṁvā saumyāgnēyavāyavyabhēdēna trividhaḥ, balaṁ pravarāvaramadhyabhēdāttrividhaṁ, kālastu śītōṣṇavarṣālakṣaṇastrividhaḥ, trividhaṁ sattvaṁ śuddhaṁ rājasaṁ tāmasaṁ ca| yōjanēti samyagyōjanārūpā| yuktiṁ phalēnāvadhārayati- yayā yuktyētyādinā| sattvaguṇōcchritō madyaguṇān samaśnutē iti yōjyam| tatrānnāpēkṣayā yuktiryathā- vātakaramannamupayujya vātaharaṁ madyaṁ pēyam, ēvaṁ pittakarakaphakaratvē'pi pittakaphaharānnōpayōgaḥ| ēvaṁ pānādyapēkṣayā'pi yōjanā vyākhyātā bhavati| vayastrikē'pi bālyē sthavirē ca tīkṣṇaṁ madyaṁ na pēyaṁ, yauvanē tu tīkṣṇamapīti| vyādhyapēkṣayā'pi yōjanā yathā- mr̥duvyādhau tīkṣṇōṣṇaṁ, uṣṇē ca śītamadhuraṁ, varṣākālē tu snigdhaṁ dīpanaṁ ca madyam| dōṣabhēdēna tu madyaṁ vātē snigdhōṣṇaṁ gauḍikādi, pittē śītamadhuraṁ śārkarādi, kaphē rūkṣatīkṣṇaṁ mādhavādi| uktaṁ hi- “vātikēbhyō hitaṁ madyaṁ prāyō gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikēbhyastu phālamādhavaśārkaram” iti| dōṣagrahaṇēnaiva vātalādiprakr̥tirapi gr̥hītā| sattvabhēdēnāpi sāttvikēna tu bahvapi madyaṁ pātavyaṁ, rājasatāmasaistu svalpamēva| sattvānīti manāṁsi| avyaktatām īṣadvyaktatāṁ, madhyē cāvyaktatāṁ yāntītyarthaḥ, uttamē tu sarvathā'pyavyaktaṁ bhavatīti bhāvaḥ| kēcittu ‘sasyasambōdhakaṁ varṣaṁ’ ityādi ślōkaṁ paṭhanti| tatra hēmaprakr̥tidarśakō hutāśō yathā suvarṇasya śuddhāśuddhatāṁ darśayati, tathā madyaṁ tūbhayakārakamiti manaḥprabōdhakaṁ manōguṇadarśakaṁ ca| rūpāṇāmiti hēmarūpāṇāṁ; kiṁvā ‘rukmāṇāṁ’ iti pāṭhaḥ| vyaktidarśaka iti ākāradarśakaḥ||68-73||
Adhikarana 17 (74-78) · Śloka 78
sugandhimālyagandharvaṁ supraṇītamamākulam| miṣṭānnapānaviśadaṁ sadā madhurasaṅkatham||74|| sukhaprapānaṁ sumadaṁ harṣaprītivivardhanam| svantaṁ sāttvikamāpānaṁ na cōttamamadapradam||75|| vaiguṇyaṁ sahasā yānti madyadōṣairna sāttvikāḥ| madyaṁ hi balavatsattvaṁ gr̥hṇāti sahasā na tu ||76|| saumyāsaumyakathāprāyaṁ viśadāviśadaṁ kṣaṇāt| citraṁ rājasamāpannaṁ prāyēṇāsvantakākulam||77|| harṣaprītikathāpētamatuṣṭaṁ pānabhōjanē| sammōhakrōdhanidrāntamāpānaṁ tāmasaṁ smr̥tam||78||
सुगन्धिमाल्यगन्धर्वं सुप्रणीतममाकुलम्| मिष्टान्नपानविशदं सदा मधुरसङ्कथम्||७४|| सुखप्रपानं सुमदं हर्षप्रीतिविवर्धनम्| स्वन्तं सात्त्विकमापानं न चोत्तममदप्रदम्||७५|| वैगुण्यं सहसा यान्ति मद्यदोषैर्न सात्त्विकाः| मद्यं हि बलवत्सत्त्वं गृह्णाति सहसा न तु ||७६|| सौम्यासौम्यकथाप्रायं विशदाविशदं क्षणात्| चित्रं राजसमापन्नं प्रायेणास्वन्तकाकुलम्||७७|| हर्षप्रीतिकथापेतमतुष्टं पानभोजने| सम्मोहक्रोधनिद्रान्तमापानं तामसं स्मृतम्||७८||
🔊 Audio coming soon
sāttvikādibhēdēna pānaṁ trividhamāha- sugandhītyādi| śōbhanō gandhō yasya tat sugandhi, gandharvaḥ gānam| śōbhanō'ntō yasya tat svantam| sumadamiti samamadam| na cōttamamadapradamiti nōttamamadakaraṁ, kadācidapi madyapānāttr̥tīyamadāśaṅkā na bhavati; uttamamadaḥ sāttvikē na bhavatītyarthaḥ| uttamamadāprāptau hētumāha- vaiguṇyamityādi| sattvasaṁyōgāditi sattvākhyaguṇayōgāt; sattvākhyō hi guṇaḥ prakāśakatayā na madēna mōhakēnābhibhūyata iti bhāvaḥ| ētadēvāha- sahasētyādi| rājasapānamāha- saumyāsaumyētyādi| saumyakathā saumyasambandhā, tadviparītā asaumyā| viśadāviśadamiti prasannāprasannam| citramiti sambaddhāsambaddhavākyādiyōgānnānāprakārakam| tathētyādinā tāmasamāha| sammōhaḥ krōdhō nidrā ca antē yasya tat sammōhakrōdhanidrāntam||74-78||
Adhikarana 18 (79) · Śloka 79
āpānē sāttvikān buddhvā tathā rājasatāmasān| jahyātsahāyān yaiḥ pītvā madyadōṣānupāśnutē||79||
आपाने सात्त्विकान् बुद्ध्वा तथा राजसतामसान्| जह्यात्सहायान् यैः पीत्वा मद्यदोषानुपाश्नुते||७९||
🔊 Audio coming soon
yairityanēna rājasatāmasāḥ pratyavamr̥śyantē, taiḥ samaṁ piban tatprasaktyā svayamapyatipiban madyadōṣān dvitīyatr̥tīyamadadōṣān prāpnōti||79||
Adhikarana 19 (80-87) · Śloka 87
sukhaśīlāḥ susambhāṣāḥ sumukhāḥ sammatāḥ satām| kalāsvabāhyā viśadā viṣayapravaṇāśca yē||80|| parasparavidhēyā yē yēṣāmaikyaṁ suhr̥ttayā| praharṣaprītimādhuryairāpānaṁ vardhayanti yē||81|| utsavādutsavataraṁ yēṣāmanyōnyadarśanam| tē sahāyāḥ sukhāḥ pānē taiḥ pibansaha mōdatē||82|| rūpagandharasasparśaiḥ śabdaiścāpi manōramaiḥ| pibanti susahāyā yē tē vai sukr̥tibhiḥ samāḥ||83|| pañcabhirviṣayairiṣṭairupētairmanasaḥ priyaiḥ| dēśē kālē pibēnmadyaṁ prahr̥ṣṭēnāntarātmanā||84|| sthirasattvaśarīrā yē pūrvānnā madyapānvayāḥ| bahumadyōcitā yē ca mādyanti sahasā na tē||85|| kṣutpipāsāparītāśca durbalā vātapaittikāḥ| rūkṣālpapramitāhārā viṣṭabdhāḥ sattvadurbalāḥ||86|| krōdhinō'nucitāḥ kṣīṇāḥ pariśrāntā madakṣatāḥ| svalpēnāpi madaṁ śīghraṁ yānti madyēna mānavāḥ||87||
सुखशीलाः सुसम्भाषाः सुमुखाः सम्मताः सताम्| कलास्वबाह्या विशदा विषयप्रवणाश्च ये||८०|| परस्परविधेया ये येषामैक्यं सुहृत्तया| प्रहर्षप्रीतिमाधुर्यैरापानं वर्धयन्ति ये||८१|| उत्सवादुत्सवतरं येषामन्योन्यदर्शनम्| ते सहायाः सुखाः पाने तैः पिबन्सह मोदते||८२|| रूपगन्धरसस्पर्शैः शब्दैश्चापि मनोरमैः| पिबन्ति सुसहाया ये ते वै सुकृतिभिः समाः||८३|| पञ्चभिर्विषयैरिष्टैरुपेतैर्मनसः प्रियैः| देशे काले पिबेन्मद्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना||८४|| स्थिरसत्त्वशरीरा ये पूर्वान्ना मद्यपान्वयाः| बहुमद्योचिता ये च माद्यन्ति सहसा न ते||८५|| क्षुत्पिपासापरीताश्च दुर्बला वातपैत्तिकाः| रूक्षाल्पप्रमिताहारा विष्टब्धाः सत्त्वदुर्बलाः||८६|| क्रोधिनोऽनुचिताः क्षीणाः परिश्रान्ता मदक्षताः| स्वल्पेनापि मदं शीघ्रं यान्ति मद्येन मानवाः||८७||
🔊 Audio coming soon
upādēyān sāttvikānāha- sukhaśīlā ityādi| sumukhā iti priyākārāḥ| viśadā iti avāmāḥ| āpānaṁ vardhayantīti āpānē prasādaṁ vardhayanti na pānaprasaktiṁ vardhayantītyarthaḥ, tasyā ninditatvāt| manōramairityatra ‘sādhīyāṁsaiḥ’ iti śēṣaḥ| sukr̥tibhiḥ samā iti ēvambhūtapānasya sukr̥tilabhyatvāt| sthirasattvētyādau pūrvānnā iti madyapānāt pūrvamupayuktānnāḥ| madyapānvayā iti madyapavaṁśajāḥ, tēṣāṁ madyapānaṁ madyasātmyatvādēva na vikārakaraṁ bhavati, viṣakanyāyā viṣamiva||80-87||
Adhikarana 20 (88-97) · Śloka 97
ūrdhvaṁ madātyayasyātaḥ sambhavaṁ svasvalakṣaṇam| agnivēśa! cikitsāṁ ca pravakṣyāmi yathākramam||88|| strīśōkabhayabhārādhvakarmabhiryō'tikarśitaḥ| rūkṣālpapramitāśī ca yaḥ pibatyatimātrayā||89|| rūkṣaṁ pariṇataṁ madyaṁ niśi nidrāṁ vihatya ca| karōti tasya tacchīghraṁ vātaprāyaṁ madātyayam||90|| hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ| vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṁ madātyayam||91|| tīkṣṇōṣṇaṁ madyamamlaṁ ca yō'timātraṁ niṣēvatē| amlōṣṇatīkṣṇabhōjī ca krōdhanō'gnyātapapriyaḥ||92|| tasyōpajāyatē pittādviśēṣēṇa madātyayaḥ| sa tu vātōlbaṇasyāśu praśamaṁ yāti hanti vā||93|| tr̥ṣṇādāhajvarasvēdamūrcchātīsāravibhramaiḥ| vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṁ madātyayam||94|| taruṇaṁ madhuraprāyaṁ gauḍaṁ paiṣṭikamēva vā| madhurasnigdhagurvāśī yaḥ pibatyatimātrayā||95|| avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhē rataḥ| madātyayaṁ kaphaprāyaṁ sa śīghramadhigacchati||96|| chardyarōcakahr̥llāsatandrāstaimityagauravaiḥ| vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṁ madātyayam||97||
ऊर्ध्वं मदात्ययस्यातः सम्भवं स्वस्वलक्षणम्| अग्निवेश! चिकित्सां च प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्||८८|| स्त्रीशोकभयभाराध्वकर्मभिर्योऽतिकर्शितः| रूक्षाल्पप्रमिताशी च यः पिबत्यतिमात्रया||८९|| रूक्षं परिणतं मद्यं निशि निद्रां विहत्य च| करोति तस्य तच्छीघ्रं वातप्रायं मदात्ययम्||९०|| हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः| विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम्||९१|| तीक्ष्णोष्णं मद्यमम्लं च योऽतिमात्रं निषेवते| अम्लोष्णतीक्ष्णभोजी च क्रोधनोऽग्न्यातपप्रियः||९२|| तस्योपजायते पित्ताद्विशेषेण मदात्ययः| स तु वातोल्बणस्याशु प्रशमं याति हन्ति वा||९३|| तृष्णादाहज्वरस्वेदमूर्च्छातीसारविभ्रमैः| विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम्||९४|| तरुणं मधुरप्रायं गौडं पैष्टिकमेव वा| मधुरस्निग्धगुर्वाशी यः पिबत्यतिमात्रया||९५|| अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः| मदात्ययं कफप्रायं स शीघ्रमधिगच्छति||९६|| छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः| विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम्||९७||
🔊 Audio coming soon
madyapānadōṣaguṇānabhidhāya madātyayān hētvādibhirāha- ūrdhvamityādi| sambhavamiti kāraṇam| vātaprāyamityādau prāyaḥśabdēnādhikavācinā vakṣyamāṇānāṁ sarvamadātyayānāṁ tridōṣajanyatvaṁ darśayati| sa tu vātētyādau sa tviti paittikaḥ; vātōlbaṇasya paittō madātyayō vātapittasaṁyōgakr̥tatayā bāhya ivāgnirvāyuyuktaḥ śīghrakārī bhavati| tatrēyaṁ vyavasthā- yatra sadyaḥphalā kriyā tatra śīghramēva śāmyati, akriyāyāṁ ca śīghraṁ hanti, śaṅkhakarōhiṇyādivat||88-97||
Adhikarana 21 (98-100) · Śloka 100
viṣasya yē guṇā dr̥ṣṭāḥ sannipātaprakōpaṇāḥ| ta ēva madyē dr̥śyantē viṣē tu balavattarāḥ||98|| hantyāśu hi viṣaṁ kiñcit kiñcidrōgāya kalpatē| yathā viṣaṁ tathaivāntyō jñēyō madyakr̥tō madaḥ||99|| tasmāt tridōṣajaṁ liṅgaṁ sarvatrāpi madātyayē| dr̥śyatē rūpavaiśēṣyāt pr̥thaktvaṁ cāsya lakṣyatē||100||
विषस्य ये गुणा दृष्टाः सन्निपातप्रकोपणाः| त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराः||९८|| हन्त्याशु हि विषं किञ्चित् किञ्चिद्रोगाय कल्पते| यथा विषं तथैवान्त्यो ज्ञेयो मद्यकृतो मदः||९९|| तस्मात् त्रिदोषजं लिङ्गं सर्वत्रापि मदात्यये| दृश्यते रूपवैशेष्यात् पृथक्त्वं चास्य लक्ष्यते||१००||
🔊 Audio coming soon
madyasya tridōṣakaratvē hētumāha- viṣasyētyādi| yadyapi madyamamlaṁ, viṣaṁ tvavyaktamadhuraṁ, tathā'pi bahuguṇasāmānyāt ta ēva madyē dr̥śyanta ityuktam| tathaivāntyō mada iti prāṇaharō rōgakaraścētyarthaḥ| pr̥thaktvamiti vātikatvādinā pārthakyam||98-100||
Adhikarana 22 (101-106) · Śloka 106
śarīraduḥkhaṁ balavat sammōhō hr̥dayavyathā| aruciḥ pratatā tr̥ṣṇā jvaraḥ śītōṣṇalakṣaṇaḥ||101|| śiraḥpārśvāsthisandhīnāṁ vidyuttulyā ca vēdanā| jāyatē'tibalā jr̥mbhā sphuraṇaṁ vēpanaṁ śramaḥ||102|| urōvibandhaḥ kāsaśca hikkā śvāsaḥ prajāgaraḥ| śarīrakampaḥ karṇākṣimukharōgastrikagrahaḥ||103|| chardyatīsārahr̥llāsā vātapittakaphātmakāḥ| bhramaḥ pralāpō rūpāṇāmasatāṁ caiva darśanam||104|| tr̥ṇabhasmalatāparṇapāṁśubhiścāvapūraṇam| pradharṣaṇaṁ vihaṅgaiśca bhrāntacētāḥ sa manyatē||105|| vyākulānāmaśastānāṁ svapnānāṁ darśanāni ca| madātyayasya rūpāṇi sarvāṇyētāni lakṣayēt||106||
शरीरदुःखं बलवत् सम्मोहो हृदयव्यथा| अरुचिः प्रतता तृष्णा ज्वरः शीतोष्णलक्षणः||१०१|| शिरःपार्श्वास्थिसन्धीनां विद्युत्तुल्या च वेदना| जायतेऽतिबला जृम्भा स्फुरणं वेपनं श्रमः||१०२|| उरोविबन्धः कासश्च हिक्का श्वासः प्रजागरः| शरीरकम्पः कर्णाक्षिमुखरोगस्त्रिकग्रहः||१०३|| छर्द्यतीसारहृल्लासा वातपित्तकफात्मकाः| भ्रमः प्रलापो रूपाणामसतां चैव दर्शनम्||१०४|| तृणभस्मलतापर्णपांशुभिश्चावपूरणम्| प्रधर्षणं विहङ्गैश्च भ्रान्तचेताः स मन्यते||१०५|| व्याकुलानामशस्तानां स्वप्नानां दर्शनानि च| मदात्ययस्य रूपाणि सर्वाण्येतानि लक्षयेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
śarīraduḥkhamityādinā sarvamadātyayasya sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ brūtē, kiṁvā tridōṣamadātyayasyaiva lakṣaṇaṁ; yatō rōgasaṅgrahē vātapittakaphasannipātaiścatvārō madā uktāḥ| “yaśca madyamadaḥ prōktō viṣajō raudhiraśca yaḥ| sarva ētē madā nartē vātapittakaphatrayāt” (sū.a.24) ityanēna madasya vātādijatvēna cāturvidhyamuktam| tēna madātyayasya cāturvidhyaṁ madacāturvidhyāt; yatō mada ēva ātyayikō madātyaya iti nirucyatē| vidyuttulyēti vidyudvatkṣaṇasthāyinī| sphuraṇaṁ kiñcitkampanaṁ, vēpanamēkadēśē vyaktakampanam||101-106||
Adhikarana 23 (107-111) · Śloka 111
sarvaṁ madātyayaṁ vidyāt tridōṣamadhikaṁ tu yam| dōṣaṁ madātyayē paśyēt tasyādau pratikārayēt||107|| kaphasthānānupūrvyā ca kriyā kāryā madātyayē| pittamārutaparyantaḥ prāyēṇa hi madātyayaḥ||108|| mithyātihīnapītēna yō vyādhirupajāyatē| samapītēna tēnaiva sa madyēnōpaśāmyati||109|| jīrṇāmamadyadōṣāya madyamēva pradāpayēt| prakāṅkṣālāghavē jātē yadyadasmai hitaṁ bhavēt||110|| sauvarcalānusaṁviddhaṁ śītaṁ sabiḍasaindhavam| mātuluṅgārdrakōpētaṁ jalayuktaṁ pramāṇavit ||111||
सर्वं मदात्ययं विद्यात् त्रिदोषमधिकं तु यम्| दोषं मदात्यये पश्येत् तस्यादौ प्रतिकारयेत्||१०७|| कफस्थानानुपूर्व्या च क्रिया कार्या मदात्यये| पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः||१०८|| मिथ्यातिहीनपीतेन यो व्याधिरुपजायते| समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति||१०९|| जीर्णाममद्यदोषाय मद्यमेव प्रदापयेत्| प्रकाङ्क्षालाघवे जाते यद्यदस्मै हितं भवेत्||११०|| सौवर्चलानुसंविद्धं शीतं सबिडसैन्धवम्| मातुलुङ्गार्द्रकोपेतं जलयुक्तं प्रमाणवित् ||१११||
🔊 Audio coming soon
utklēśaviśēṣēṇa cikitsāmāha- sarvamityādi| samasarvadōṣē cikitsāmāha- kaphasthānētyādi| kaphasthānānupūrvyā cātra cikitsā kaphasthānōdbhūtatayā prathamaṁ kaphasambandhāt sannipātajvara iva jñēyā| ādau kaphaprabalatāmēvāha- pittamārutaparyanta iti; anēna cārthāt kaphāditvaṁ lambhayati| samapītēna tēnaivēti yajjātīyēna madyēna madātyayō janitaḥ nitarāṁ tajjātīyēnaiva śāmyati| yathā viṣaṁ maulaṁ daṁṣṭrīyēṇa śāmyati, tathā madyamapi vijātīyēna madyēna śāmyatītyēkē; kintu tēnaivētyanēna tāmēva madyajātiṁ pratyavamr̥śati, tēnāvaśyaṁ tajjātīyamēva madyaṁ jñēyam| yatō'nantaraṁ vakṣyati- ‘yacca yasmai hitaṁ bhavēt’ iti| tathā ‘dadyāt salavaṇaṁ madyaṁ paiṣṭikaṁ vātaśāntayē’ ityanēna yēna kēnacinmadyēnōdbhūtē vātamadātyayē paiṣṭikamuktaṁ, tathā ‘saśarkaraṁ śārkaraṁ vā’ ityādi viśēṣavidhānaṁ bahu kariṣyati; tēna tajjātīyamanyajātīyaṁ ca madyaṁ madātyayē dēyam||107-111||
Adhikarana 24 (112-116) · Śloka 116
tīkṣōṣṇēnātimātrēṇa pītēnāmlavidāhinā| madyēnānnarasōtklēdō vidagdhaḥ kṣāratāṁ gataḥ||112|| antardāhaṁ jvaraṁ tr̥ṣṇāṁ pramōhaṁ vibhramaṁ madam| janayatyāśu tacchāntyai madyamēva pradāpayēt||113|| kṣārō hi yāti mādhuryaṁ śīghramamlōpasaṁhitaḥ| śrēṣṭhamamlēṣu madyaṁ ca yairguṇaistān paraṁ śr̥ṇu||114|| madyasyāmlasvabhāvasya catvārō'nurasāḥ smr̥tāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca tiktaḥ kaṭuka ēva ca||115|| guṇāśca daśa pūrvōktāstaiścaturdaśabhirguṇaiḥ| sarvēṣāṁ madyamamlānāmuparyupari tiṣṭhati||116||
तीक्षोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना| मद्येनान्नरसोत्क्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः||११२|| अन्तर्दाहं ज्वरं तृष्णां प्रमोहं विभ्रमं मदम्| जनयत्याशु तच्छान्त्यै मद्यमेव प्रदापयेत्||११३|| क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः| श्रेष्ठमम्लेषु मद्यं च यैर्गुणैस्तान् परं शृणु||११४|| मद्यस्याम्लस्वभावस्य चत्वारोऽनुरसाः स्मृताः| मधुरश्च कषायश्च तिक्तः कटुक एव च||११५|| गुणाश्च दश पूर्वोक्तास्तैश्चतुर्दशभिर्गुणैः| सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्युपरि तिष्ठति||११६||
🔊 Audio coming soon
annarasōtklēda ityatra ‘amlarasaklēdaḥ’ iti kēcit paṭhanti| kṣāramādhuryāya yadā'mlamadyadānaṁ, tadā kimiti anyadamlaṁ na dīyatē ityāha- kṣārō hītyādi| uparyuparīti upariṣṭādapyupari atyarthaṁ śrēṣṭhamityarthaḥ||112-116||
Adhikarana 25 (117-135) · Śloka 135
madyōtkliṣṭēna dōṣēṇa ruddhaḥ srōtaḥsu mārutaḥ| karōti vēdanāṁ tīvrāṁ śirasyasthiṣu sandhiṣu||117|| dōṣaviṣyandanārthaṁ hi tasmai madyaṁ viśēṣataḥ| vyavāyitīkṣṇōṣṇatayā dēyamamlē(nyē)ṣu satsvapi||118|| srōtōvibandhanunmadyaṁ mārutasyānulōmanam| rōcanaṁ dīpanaṁ cāgnērabhyāsāt sātmyamēva ca||119|| rujaḥ srōtaḥsvaruddhēṣu mārutē cānulōmitē| nivartantē vikārāśca śāmyantyasya madōdayāḥ||120|| bījapūrakavr̥kṣāmlakōladāḍimasaṁyutam| yavānīhapuṣājājīśr̥ṅgavērāvacūrṇitam||121|| sasnēhaiḥ śaktubhiryuktamavadaṁśairvirōcitam | dadyāt salavaṇaṁ madyaṁ paiṣṭikaṁ vātaśāntayē||122|| dr̥ṣṭvā vātōlbaṇaṁ liṅgaṁ rasaiścainamupācarēt| lāvatittiradakṣāṇāṁ snigdhāmlaiḥ śikhināmapi||123|| pakṣiṇāṁ mr̥gamatsyānāmānūpānāṁ ca saṁskr̥taiḥ| bhūśayaprasahānāṁ ca rasaiḥ śālyōdanēna ca||124|| snigdhōṣṇalavaṇāmlaiśca vēśavārairmukhapriyaiḥ| citrairgaudhūmikaiścānnairvāruṇīmaṇḍasaṁyutaiḥ ||125|| piśitārdrakagarbhābhiḥ snigdhābhiḥ pūpavartibhiḥ| māṣapūpalikābhiśca vātikaṁ samupācarēt||126|| nātisnigdhaṁ na cāmlēna yuktaṁ samaricārdrakam| mēdyaṁ prāguditaṁ māṁsaṁ dāḍimasvarasēna vā||127|| pr̥thaktrijātakōpētaṁ sadhānyamaricārdrakam| rasapralēpi sampūpaiḥ sukhōṣṇaiḥ sampradāpayēt||128|| bhuktē tu vāruṇīmaṇḍaṁ dadyāt pātuṁ pipāsavē| dāḍimasya rasaṁ vā'pi jalaṁ vā pāñcamūlikam||129|| dhānyanāgaratōyaṁ ca dadhimaṇḍamathāpi vā| amlakāñjikamaṇḍaṁ vā śuktōdakamathāpi vā||130|| karmaṇā'nēna siddhēna vikāra upaśāmyati| mātrākālaprayuktēna balaṁ varṇaśca vardhatē||131|| rāgaṣāḍavasaṁyōgairvividhairbhaktarōcanaiḥ| piśitaiḥ śākapiṣṭānnairyavagōdhūmaśālibhiḥ||132|| abhyaṅgōtsādanaiḥ snānairuṣṇaiḥ prāvaraṇairghanaiḥ| ghanairagurupaṅkaiśca dhūpaiścāgurujairghanaiḥ||133|| nārīṇāṁ yauvanōṣṇānāṁ nirdayairupagūhanaiḥ| śrōṇyūrukucabhāraiśca saṁrōdhōṣṇasukhāvahaiḥ||134|| śayanācchādanairuṣṇairuṣṇaiścāntargr̥haiḥ sukhaiḥ| mārutaprabalaḥ śīghraṁ praśāmyati madātyayaḥ||135||
मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः| करोति वेदनां तीव्रां शिरस्यस्थिषु सन्धिषु||११७|| दोषविष्यन्दनार्थं हि तस्मै मद्यं विशेषतः| व्यवायितीक्ष्णोष्णतया देयमम्ले(न्ये)षु सत्स्वपि||११८|| स्रोतोविबन्धनुन्मद्यं मारुतस्यानुलोमनम्| रोचनं दीपनं चाग्नेरभ्यासात् सात्म्यमेव च||११९|| रुजः स्रोतःस्वरुद्धेषु मारुते चानुलोमिते| निवर्तन्ते विकाराश्च शाम्यन्त्यस्य मदोदयाः||१२०|| बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमसंयुतम्| यवानीहपुषाजाजीशृङ्गवेरावचूर्णितम्||१२१|| सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तमवदंशैर्विरोचितम् | दद्यात् सलवणं मद्यं पैष्टिकं वातशान्तये||१२२|| दृष्ट्वा वातोल्बणं लिङ्गं रसैश्चैनमुपाचरेत्| लावतित्तिरदक्षाणां स्निग्धाम्लैः शिखिनामपि||१२३|| पक्षिणां मृगमत्स्यानामानूपानां च संस्कृतैः| भूशयप्रसहानां च रसैः शाल्योदनेन च||१२४|| स्निग्धोष्णलवणाम्लैश्च वेशवारैर्मुखप्रियैः| चित्रैर्गौधूमिकैश्चान्नैर्वारुणीमण्डसंयुतैः ||१२५|| पिशितार्द्रकगर्भाभिः स्निग्धाभिः पूपवर्तिभिः| माषपूपलिकाभिश्च वातिकं समुपाचरेत्||१२६|| नातिस्निग्धं न चाम्लेन युक्तं समरिचार्द्रकम्| मेद्यं प्रागुदितं मांसं दाडिमस्वरसेन वा||१२७|| पृथक्त्रिजातकोपेतं सधान्यमरिचार्द्रकम्| रसप्रलेपि सम्पूपैः सुखोष्णैः सम्प्रदापयेत्||१२८|| भुक्ते तु वारुणीमण्डं दद्यात् पातुं पिपासवे| दाडिमस्य रसं वाऽपि जलं वा पाञ्चमूलिकम्||१२९|| धान्यनागरतोयं च दधिमण्डमथापि वा| अम्लकाञ्जिकमण्डं वा शुक्तोदकमथापि वा||१३०|| कर्मणाऽनेन सिद्धेन विकार उपशाम्यति| मात्राकालप्रयुक्तेन बलं वर्णश्च वर्धते||१३१|| रागषाडवसंयोगैर्विविधैर्भक्तरोचनैः| पिशितैः शाकपिष्टान्नैर्यवगोधूमशालिभिः||१३२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैरुष्णैः प्रावरणैर्घनैः| घनैरगुरुपङ्कैश्च धूपैश्चागुरुजैर्घनैः||१३३|| नारीणां यौवनोष्णानां निर्दयैरुपगूहनैः| श्रोण्यूरुकुचभारैश्च संरोधोष्णसुखावहैः||१३४|| शयनाच्छादनैरुष्णैरुष्णैश्चान्तर्गृहैः सुखैः| मारुतप्रबलः शीघ्रं प्रशाम्यति मदात्ययः||१३५||
🔊 Audio coming soon
madōdayā iti madanimittāstarṣādayaḥ ; kēcittu ‘jvarādayaḥ’ iti paṭhanti, tatra jvarapradhānāstarṣādaya ityartha unnēyaḥ| avadaṁśō yamupayujya madyaṁ pīyatē| dakṣaḥ kukkuṭaḥ| vēśavāraḥ khāniṣkaḥ, sa cōktalakṣaṇō'sakr̥t| pūpavartiḥ vartyākārā pūpalikā| rasapralēpīti rasapralēpanarūpatayā nirvr̥ttaṁ ‘rasapralēha’ iti yāvat| agurupaṅkairiti agurulēpaiḥ| ghanairiti bahalaiḥ| saṁrōdhōṣṇasukhāvahairiti saṁrōdhajanitōṣmaṇā sukhakārakaiḥ||117-135||
Adhikarana 26 (136-163) · Śloka 164
bhavyakharjūramr̥dvīkāparūṣakarasairyutam | sadāḍimarasaṁ śītaṁ saktubhiścāvacūrṇitam||136|| saśarkaraṁ śārkaraṁ vā mārdvīkamathavā'param| dadyādbahūdakaṁ kālē pātuṁ pittamadātyayē||137|| śaśān kapiñjalānēṇāmँllāvānasitapucchakān| madhurāmlān prayuñjīta bhōjanē śāliṣaṣṭikān||138|| paṭōlayūṣamiśraṁ vā chāgalaṁ kalpayēdrasam| satīnamudgamiśraṁ vā dāḍimāmalakānvitam||139|| drākṣāmalakakharjūraparūṣakarasēna vā| kalpayēttarpaṇān yūṣān rasāṁśca vividhātmakān||140|| āmāśayasthamutkliṣṭaṁ kaphapittaṁ madātyayē| vijñāya bahudōṣasya dahyamānasya tr̥ṣyataḥ||141|| madyaṁ drākṣārasaṁ tōyaṁ dattvā tarpaṇamēva vā| niḥśēṣaṁ vāmayēcchīghramēvaṁ rōgādvimucyatē||142|| kālē punastarpaṇādyaṁ kramaṁ kuryāt prakāṅkṣitē| tēnāgnirdīpyatē tasya dōṣaśēṣānnapācakaḥ||143|| kāsē saraktaniṣṭhīvē pārśvastanarujāsu ca| tr̥ṣyatē savidāhē ca sōtklēśē hr̥dayōrasi||144|| guḍūcībhadramustānāṁ paṭōlasyāthavā bhiṣak| rasaṁ sanāgaraṁ dadyāt tittiripratibhōjanam ||145|| tr̥ṣyatē cātibalavadvātapittē samuddhatē| dadyāddrākṣārasaṁ pātuṁ śītaṁ dōṣānulōmanam||146|| jīrṇē samadhurāmlēna chāgamāṁsarasēna tam| bhōjanaṁ bhōjayēnmadyamanutarṣaṁ ca pāyayēt||147|| anutarṣasya mātrā sā yayā nō dūṣyatē manaḥ| tr̥ṣyatē madyamalpālpaṁ pradēyaṁ syādbahūdakam||148|| tr̥ṣṇā yēnōpaśāmyēta madaṁ yēna ca nāpnuyāt| parūṣakāṇāṁ pīlūnāṁ rasaṁ śītamathāpi vā||149|| parṇinīnāṁ catasr̥̄ṇāṁ pibēdvā śiśiraṁ jalam| mustadāḍimalājānāṁ tr̥ṣṇāghnaṁ vā pibēdrasam||150|| kōladāḍimavr̥kṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlakō mukhālēpaḥ sadyastr̥ṣṇāṁ niyacchati||151|| śītalānyannapānāni śītaśayyāsanāni ca| śītavātajalasparśāḥ śītānyupavanāni ca||152|| kṣaumapadmōtpalānāṁ ca maṇīnāṁ mauktikasya ca| candanōdakaśītānāṁ sparśāścandrāṁśuśītalāḥ||153|| hēmarājatakāṁsyānāṁ pātrāṇāṁ śītavāribhiḥ| pūrṇānāṁ himapūrṇānāṁ dr̥tīnāṁ pavanāhatāḥ||154|| saṁsparśāścandanārdrāṇāṁ nārīṇāṁ ca samārutāḥ| candanānāṁ ca mukhyānāṁ śastāḥ pittamadātyayē ||155|| śītavīryaṁ yadanyacca tat sarvaṁ viniyōjayēt| kumudōtpalapatrāṇāṁ siktānāṁ candanāmbunā||156|| hitāḥ sparśā manōjñānāṁ dāhē madyasamutthitē| kathāśca vividhāḥ śastāḥ śabdāśca śikhināṁ śivāḥ||157|| tōyadānāṁ ca śabdā hi śamayanti madātyayam| jalayantrābhivarṣīṇi vātayantravahāni ca||158|| kalpanīyāni bhiṣajā dāhē dhārāgr̥hāṇi ca| phalinīsēvyalōdhrāmbuhēmapatraṁ kuṭannaṭam||159|| kālīyakarasōpētaṁ dāhē śastaṁ pralēpanam| badarīpallavōtthaśca tathaivāriṣṭakōdbhavaḥ||160|| phēnilāyāśca yaḥ phēnastairdāhē lēpanaṁ śubham| surā samaṇḍā dadhyamlaṁ mātuluṅgarasō madhu||161|| sēkē pradēhē śasyantē dāhaghnāḥ sāmlakāñjikāḥ| pariṣēkāvagāhēṣu vyañjanānāṁ ca sēvanē||162|| śasyatē śiśiraṁ tōyaṁ dāhatr̥ṣṇāpraśāntayē| mātrākālaprayuktēna karmaṇā'nēna śāmyati ||163|| dhīmatō vaidyavaśyasya śīghraṁ pittamadātyayaḥ|164|
भव्यखर्जूरमृद्वीकापरूषकरसैर्युतम् | सदाडिमरसं शीतं सक्तुभिश्चावचूर्णितम्||१३६|| सशर्करं शार्करं वा मार्द्वीकमथवाऽपरम्| दद्याद्बहूदकं काले पातुं पित्तमदात्यये||१३७|| शशान् कपिञ्जलानेणाँल्लावानसितपुच्छकान्| मधुराम्लान् प्रयुञ्जीत भोजने शालिषष्टिकान्||१३८|| पटोलयूषमिश्रं वा छागलं कल्पयेद्रसम्| सतीनमुद्गमिश्रं वा दाडिमामलकान्वितम्||१३९|| द्राक्षामलकखर्जूरपरूषकरसेन वा| कल्पयेत्तर्पणान् यूषान् रसांश्च विविधात्मकान्||१४०|| आमाशयस्थमुत्क्लिष्टं कफपित्तं मदात्यये| विज्ञाय बहुदोषस्य दह्यमानस्य तृष्यतः||१४१|| मद्यं द्राक्षारसं तोयं दत्त्वा तर्पणमेव वा| निःशेषं वामयेच्छीघ्रमेवं रोगाद्विमुच्यते||१४२|| काले पुनस्तर्पणाद्यं क्रमं कुर्यात् प्रकाङ्क्षिते| तेनाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचकः||१४३|| कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च| तृष्यते सविदाहे च सोत्क्लेशे हृदयोरसि||१४४|| गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथवा भिषक्| रसं सनागरं दद्यात् तित्तिरिप्रतिभोजनम् ||१४५|| तृष्यते चातिबलवद्वातपित्ते समुद्धते| दद्याद्द्राक्षारसं पातुं शीतं दोषानुलोमनम्||१४६|| जीर्णे समधुराम्लेन छागमांसरसेन तम्| भोजनं भोजयेन्मद्यमनुतर्षं च पाययेत्||१४७|| अनुतर्षस्य मात्रा सा यया नो दूष्यते मनः| तृष्यते मद्यमल्पाल्पं प्रदेयं स्याद्बहूदकम्||१४८|| तृष्णा येनोपशाम्येत मदं येन च नाप्नुयात्| परूषकाणां पीलूनां रसं शीतमथापि वा||१४९|| पर्णिनीनां चतसॄणां पिबेद्वा शिशिरं जलम्| मुस्तदाडिमलाजानां तृष्णाघ्नं वा पिबेद्रसम्||१५०|| कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति||१५१|| शीतलान्यन्नपानानि शीतशय्यासनानि च| शीतवातजलस्पर्शाः शीतान्युपवनानि च||१५२|| क्षौमपद्मोत्पलानां च मणीनां मौक्तिकस्य च| चन्दनोदकशीतानां स्पर्शाश्चन्द्रांशुशीतलाः||१५३|| हेमराजतकांस्यानां पात्राणां शीतवारिभिः| पूर्णानां हिमपूर्णानां दृतीनां पवनाहताः||१५४|| संस्पर्शाश्चन्दनार्द्राणां नारीणां च समारुताः| चन्दनानां च मुख्यानां शस्ताः पित्तमदात्यये ||१५५|| शीतवीर्यं यदन्यच्च तत् सर्वं विनियोजयेत्| कुमुदोत्पलपत्राणां सिक्तानां चन्दनाम्बुना||१५६|| हिताः स्पर्शा मनोज्ञानां दाहे मद्यसमुत्थिते| कथाश्च विविधाः शस्ताः शब्दाश्च शिखिनां शिवाः||१५७|| तोयदानां च शब्दा हि शमयन्ति मदात्ययम्| जलयन्त्राभिवर्षीणि वातयन्त्रवहानि च||१५८|| कल्पनीयानि भिषजा दाहे धारागृहाणि च| फलिनीसेव्यलोध्राम्बुहेमपत्रं कुटन्नटम्||१५९|| कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम्| बदरीपल्लवोत्थश्च तथैवारिष्टकोद्भवः||१६०|| फेनिलायाश्च यः फेनस्तैर्दाहे लेपनं शुभम्| सुरा समण्डा दध्यम्लं मातुलुङ्गरसो मधु||१६१|| सेके प्रदेहे शस्यन्ते दाहघ्नाः साम्लकाञ्जिकाः| परिषेकावगाहेषु व्यञ्जनानां च सेवने||१६२|| शस्यते शिशिरं तोयं दाहतृष्णाप्रशान्तये| मात्राकालप्रयुक्तेन कर्मणाऽनेन शाम्यति ||१६३|| धीमतो वैद्यवश्यस्य शीघ्रं पित्तमदात्ययः|१६४|
🔊 Audio coming soon
bhavyētyādinā paittikē vidhimāha| bhavyam auttarāpathikam, anyē karmaraṅgamāhuḥ| mārdvīkamiti mr̥dvīkārasakr̥tam| satīnaḥ vartulakalāyaḥ| rōgādvimucyata iti prakr̥tapittamadātyayādvimucyata ityarthaḥ| kramamiti vamanānantarōktamannasaṁsarjanakramam| dōṣaśēṣaḥ kōṣṭhōpalapakō'tra jñēyaḥ| guḍūcītyādau rasamiti kvātham| tittiriḥ pratibhōjanaṁ paścājjīrṇē bhōjanaṁ yasmin rasē taṁ tittiripratibhōjanam| anutarṣaṁ ca pāyayēditi bhōjanasamayē tr̥ṣāṁ lakṣīkr̥tya pāyayēt; anupānaṁ dāpayēditi yāvat| ētadanupānasya mātrāmāha- anutarṣasyētyādi| anutarṣasyēti muhurmuhurdīyamānānupānasya| yayā'sya manō na dūṣyata iti na vikr̥tiṁ yāti; ētēna tr̥ṣāyāṁ manōdainyamātrahantr̥ yanmadyaṁ bhavati tadanutarṣasañjñaṁ bhavati, natu madaparyantaṁ madyaṁ dēyamityarthaḥ| tr̥ṣṇāghnamiti śītakaṣāyarūpaṁ rasam| cukrīkā cāṅgērī| badarītyādau badaryādipatrāṇi mathitvā tajjaḥ phēnō grāhyaḥ| ariṣṭakaḥ nimbaḥ||136-163||-
Adhikarana 27 (164-188) · Śloka 188
ullēkhanōpavāsābhyāṁ jayēt kaphamadātyayam||164|| tr̥ṣyatē salilaṁ cāsmai dadyāddhrībērasādhitam| balayā pr̥śniparṇyā vā kaṇṭakāryā'thavā śr̥tam||165|| sanāgarābhiḥ sarvābhirjalaṁ vā śr̥taśītalam| duḥsparśēna samustēna mustaparpaṭakēna vā||166|| jalaṁ mustaiḥ śr̥taṁ vā'pi dadyāddōṣavipācanam| ētadēva ca pānīyaṁ sarvatrāpi madātyayē||167|| niratyayaṁ pīyamānaṁ pipāsājvaranāśanam| nirāmaṁ kāṅkṣitaṁ kālē sakṣaudraṁ pāyayēttu tam||168|| śārkaraṁ madhu vā jīrṇamariṣṭaṁ sīdhumēva vā| rūkṣatarpaṇasaṁyuktaṁ yavānīnāgarānvitam||169|| yāvagaudhūmikaṁ cānnaṁ rūkṣayūṣēṇa bhōjayēt| kulatthānāṁ suśuṣkāṇāṁ mūlakānāṁ rasēna vā||170|| tanunā'lpēna laghunā kaṭvamlēnālpasarpiṣā| paṭōlayūṣamamlaṁ vā yūṣamāmalakasya vā||171|| prabhūtakaṭusaṁyuktaṁ sayavānnaṁ pradāpayēt| vyōṣayūṣamathāmlaṁ vā yūṣaṁ vā sāmlavētasam||172|| chāgamāṁsarasaṁ rūkṣamamlaṁ vā jāṅgalaṁ rasam| sthālyāṁ vā'tha kapālē vā bhr̥ṣṭaṁ nirdravavartitam ||173|| kaṭvamlalavaṇaṁ māṁsaṁ bhakṣayan vr̥ṇuyānmadhu| vyaktamārīcakaṁ māṁsaṁ mātuluṅgarasānvitam||174|| prabhūtakaṭusaṁyuktaṁ yavānīnāgarānvitam| bhr̥ṣṭaṁ dāḍimasārāmlamuṣṇapūpōpavēṣṭitam||175|| yathāgni bhakṣayēt kālē prabhūtārdrakapēśikam| pibēcca nigadaṁ madyaṁ kaphaprāyē madātyayē||176|| sauvarcalamajājī ca vr̥kṣāmlaṁ sāmlavētasam| tvagēlāmaricārdhāṁśaṁ śarkarābhāgayōjitam||177|| ētallavaṇamaṣṭāṅgamagnisandīpanaṁ param| madātyayē kaphaprāyē dadyāt srōtōviśōdhanam||178|| ētadēva punaryuktyā madhurāmlairdravīkr̥tam| gōdhūmānnayavānnānāṁ māṁsānāṁ cātirōcanam||179|| pēṣayēt kaṭukairyuktāṁ śvētāṁ bījavivarjitām| mr̥dvīkāṁ mātuluṅgasya dāḍimasya rasēna vā||180|| sauvarcalailāmaricairajājībhr̥ṅgadīpyakaiḥ| sa rāgaḥ kṣaudrasaṁyuktaḥ śrēṣṭhō rōcanadīpanaḥ ||181|| mr̥dvīkāyā vidhānēna kārayēt kāravīmapi| śuktamatsyaṇḍikōpētaṁ rāgaṁ dīpanapācanam||182|| āmrāmalakapēśīnāṁ rāgān kuryāt pr̥thak pr̥thak| dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān||183|| guḍēna madhuyuktēna vyaktāmlalavaṇīkr̥tān| tairannaṁ rōcatē digdhaṁ samyagbhuktaṁ ca jīryati||184|| rūkṣōṣṇēnānnapānēna snānēnāśiśirēṇa ca| vyāyāmalaṅghanābhyāṁ ca yuktyā jāgaraṇēna ca||185|| kālayuktēna rūkṣēṇa snānēnōdvartanēna ca| prāṇavarṇakarāṇāṁ ca pragharṣāṇāṁ ca sēvayā||186|| sēvayā vasanānāṁ ca gurūṇāmagurōrapi| saṅkōcōṣṇasukhāṅgīnāmaṅganānāṁ ca sēvayā||187|| sukhaśikṣitahastānāṁ strīṇāṁ saṁvāhanēna ca| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghramēvōpaśāmyati||188||
उल्लेखनोपवासाभ्यां जयेत् कफमदात्ययम्||१६४|| तृष्यते सलिलं चास्मै दद्याद्ध्रीबेरसाधितम्| बलया पृश्निपर्ण्या वा कण्टकार्याऽथवा शृतम्||१६५|| सनागराभिः सर्वाभिर्जलं वा शृतशीतलम्| दुःस्पर्शेन समुस्तेन मुस्तपर्पटकेन वा||१६६|| जलं मुस्तैः शृतं वाऽपि दद्याद्दोषविपाचनम्| एतदेव च पानीयं सर्वत्रापि मदात्यये||१६७|| निरत्ययं पीयमानं पिपासाज्वरनाशनम्| निरामं काङ्क्षितं काले सक्षौद्रं पाययेत्तु तम्||१६८|| शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा| रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्||१६९|| यावगौधूमिकं चान्नं रूक्षयूषेण भोजयेत्| कुलत्थानां सुशुष्काणां मूलकानां रसेन वा||१७०|| तनुनाऽल्पेन लघुना कट्वम्लेनाल्पसर्पिषा| पटोलयूषमम्लं वा यूषमामलकस्य वा||१७१|| प्रभूतकटुसंयुक्तं सयवान्नं प्रदापयेत्| व्योषयूषमथाम्लं वा यूषं वा साम्लवेतसम्||१७२|| छागमांसरसं रूक्षमम्लं वा जाङ्गलं रसम्| स्थाल्यां वाऽथ कपाले वा भृष्टं निर्द्रववर्तितम् ||१७३|| कट्वम्ललवणं मांसं भक्षयन् वृणुयान्मधु| व्यक्तमारीचकं मांसं मातुलुङ्गरसान्वितम्||१७४|| प्रभूतकटुसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्| भृष्टं दाडिमसाराम्लमुष्णपूपोपवेष्टितम्||१७५|| यथाग्नि भक्षयेत् काले प्रभूतार्द्रकपेशिकम्| पिबेच्च निगदं मद्यं कफप्राये मदात्यये||१७६|| सौवर्चलमजाजी च वृक्षाम्लं साम्लवेतसम्| त्वगेलामरिचार्धांशं शर्कराभागयोजितम्||१७७|| एतल्लवणमष्टाङ्गमग्निसन्दीपनं परम्| मदात्यये कफप्राये दद्यात् स्रोतोविशोधनम्||१७८|| एतदेव पुनर्युक्त्या मधुराम्लैर्द्रवीकृतम्| गोधूमान्नयवान्नानां मांसानां चातिरोचनम्||१७९|| पेषयेत् कटुकैर्युक्तां श्वेतां बीजविवर्जिताम्| मृद्वीकां मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा||१८०|| सौवर्चलैलामरिचैरजाजीभृङ्गदीप्यकैः| स रागः क्षौद्रसंयुक्तः श्रेष्ठो रोचनदीपनः ||१८१|| मृद्वीकाया विधानेन कारयेत् कारवीमपि| शुक्तमत्स्यण्डिकोपेतं रागं दीपनपाचनम्||१८२|| आम्रामलकपेशीनां रागान् कुर्यात् पृथक् पृथक्| धान्यसौवर्चलाजाजीकारवीमरिचान्वितान्||१८३|| गुडेन मधुयुक्तेन व्यक्ताम्ललवणीकृतान्| तैरन्नं रोचते दिग्धं सम्यग्भुक्तं च जीर्यति||१८४|| रूक्षोष्णेनान्नपानेन स्नानेनाशिशिरेण च| व्यायामलङ्घनाभ्यां च युक्त्या जागरणेन च||१८५|| कालयुक्तेन रूक्षेण स्नानेनोद्वर्तनेन च| प्राणवर्णकराणां च प्रघर्षाणां च सेवया||१८६|| सेवया वसनानां च गुरूणामगुरोरपि| सङ्कोचोष्णसुखाङ्गीनामङ्गनानां च सेवया||१८७|| सुखशिक्षितहस्तानां स्त्रीणां संवाहनेन च| मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रमेवोपशाम्यति||१८८||
🔊 Audio coming soon
ullēkhanētyādinā kaphamadātyayacikitsitam| tr̥ṣyatē salilamityādau ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanaṁ sādhviti| madhuprakr̥tikaṁ mādhavam| vyōṣapradhānō yūṣō vyōṣayūṣaḥ| nīrasavartitamiti anatidravavartitaṁ śuṣkākhyaṁ vyañjanamityarthaḥ| vr̥ṇuyāditi vyāpnuyāt| ārdrakapēśikā ārdrakadīrghakhaṇḍāni; ‘prabhūtārdrakapēṣitam’ iti vā pāṭhaḥ| sauvarcalamityādau tvagēlāmaricādīnāṁ pratyēkamēva bhāgārdhatvam| śarkarābhāgaḥ pūrvaikadravyabhāgaḥ| kaṭukairyuktāmiti kiñcidūṣaṇām| śvētāmiti mr̥dvīkāṁ, śvētā ca drākṣā kāśmīrabhavā jñēyā| kāravīmiti svalpadrākṣām| āmrāmalakayōḥ pēśītyanēna phalagataṁ sasyaṁ gr̥hyatē| saṅkōcōṣṇasukhāṅgīnāṁ saṅkōcēna saṁślēṣēṇa uṣṇasukhamaṅgaṁ yāsāṁ tāsāṁ; kēcittu saṅkōcaṁ kuṅkumamāhuḥ||164-188||
Adhikarana 28 (189-190) · Śloka 190
yadidaṁ karma nirdiṣṭaṁ pr̥thagdōṣabalaṁ prati| sannipātē daśavidhē tadvikalpyaṁ bhiṣagvidā||189|| yastu dōṣavikalpajñō yaścauṣadhivikalpavit| sa sādhyānsādhayēdvyādhīn sādhyāsādhyavibhāgavit||190||
यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति| सन्निपाते दशविधे तद्विकल्प्यं भिषग्विदा||१८९|| यस्तु दोषविकल्पज्ञो यश्चौषधिविकल्पवित्| स साध्यान्साधयेद्व्याधीन् साध्यासाध्यविभागवित्||१९०||
🔊 Audio coming soon
yadidamityādinā sānnipātikamadātyayacikitsāmāha| yadyapi trayōdaśavidhaḥ sannipātō vr̥ddhadōṣāṇāmuktastathā'pi sarvamadātyayānāṁ tridōṣajatvād yadētadvātādimadātyayacikitsitamuktaṁ tadēkadōṣōlbaṇasannipātajamadātyayacikitsitaṁ bhavati, tēna dvyulbaṇahīnamadhyādhikabhēdasamasannipātairyē daśāvaśiṣṭāḥ sannipātāstānabhiprētyēdamuktaṁ- sannipātē daśavidhē tadvikalpyamiti; hīnamadhyādhikadōṣatrayōdbhūtamadātyayēṣu hīnamadhyādhikadōṣabhēdēna vikalpya cikitsā kartavyā; samasannipātē tu trayāṇāmapi militvā cikitsā kartavyā||189-190||
Adhikarana 29 (191-198) · Śloka 198
vanāni ramaṇīyāni sapadmāḥ salilāśayāḥ| viśadānyannapānāni sahāyāśca praharṣaṇāḥ||191|| mālyāni gandhayōgāśca vāsāṁsi vimalāni ca| gāndharvaśabdāḥ kāntāśca gōṣṭhyaśca hr̥dayapriyāḥ||192|| saṅkathāhāsyagītānāṁ viśadāścaiva yōjanāḥ| priyāścānugatā nāryō nāśayanti madātyayam||193|| nākṣōbhya hi manō madyaṁ śarīramavihatya ca| kuryānmadātyayaṁ tasmādēṣṭavyā harṣaṇī kriyā||194|| ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhiḥ śamaṁ yāti madātyayaḥ| na cēnmadyavidhiṁ muktvā kṣīramasya prayōjayēt||195|| laṅghanaiḥ pācanairdōṣaśōdhanaiḥ śamanairapi| vimadyasya kaphē kṣīṇē jātē daurbalyalāghavē||196|| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca| grīṣmōpataptasya tarōryathā varṣaṁ tathā payaḥ||197|| payasā'bhihr̥tē rōgē balē jātē nivartayēt| kṣīraprayōgaṁ madyaṁ ca kramēṇālpālpamācarēt||198||
वनानि रमणीयानि सपद्माः सलिलाशयाः| विशदान्यन्नपानानि सहायाश्च प्रहर्षणाः||१९१|| माल्यानि गन्धयोगाश्च वासांसि विमलानि च| गान्धर्वशब्दाः कान्ताश्च गोष्ठ्यश्च हृदयप्रियाः||१९२|| सङ्कथाहास्यगीतानां विशदाश्चैव योजनाः| प्रियाश्चानुगता नार्यो नाशयन्ति मदात्ययम्||१९३|| नाक्षोभ्य हि मनो मद्यं शरीरमविहत्य च| कुर्यान्मदात्ययं तस्मादेष्टव्या हर्षणी क्रिया||१९४|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिः शमं याति मदात्ययः| न चेन्मद्यविधिं मुक्त्वा क्षीरमस्य प्रयोजयेत्||१९५|| लङ्घनैः पाचनैर्दोषशोधनैः शमनैरपि| विमद्यस्य कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे||१९६|| तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च| ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः||१९७|| पयसाऽभिहृते रोगे बले जाते निवर्तयेत्| क्षीरप्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्||१९८||
🔊 Audio coming soon
madātyayasya praharṣajanikā kriyā kartavyētyāha- vanānītyādi| kasmāt punarmadātyayē praharṣiṇī cikitsā kāryētyāha- nākṣōbhyētyādi| manaḥprītyā śarīrapraśamārthaṁ praharṣaṇī kriyā kartavyēti bhāvaḥ| uktakṣīraprayōgasya viṣayaṁ guṇaṁ cāha- laṅghanairityādi| tatra kāryakṣīravr̥ttikramaṁ punarmadyābhyāsakramaṁ cāha- payasā'bhihr̥tē ityādi| kramēṇēti kālakramēṇa| alpālpamiti stōkaṁ stōkam||191-198||
Adhikarana 30 (199-205) · Śloka 205
vicchinnamadyaḥ sahasā yō'timadyaṁ niṣēvatē| dhvaṁsakō vikṣayaścaiva rōgastasyōpajāyatē||199|| vyādhyupakṣīṇadēhasya duścikitsyatamau hi tau| tayōrliṅgaṁ cikitsā ca yathāvadupadēkṣyatē||200|| ślēṣmaprasēkaḥ kaṇṭhāsyaśōṣaḥ śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrātiyōgaśca jñēyaṁ dhvaṁsakalakṣaṇam||201|| hr̥tkaṇṭharōgaḥ sammōhaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tr̥ṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlamētadvikṣayalakṣaṇam||202|| tayōḥ karma tadēvēṣṭaṁ vātikē yanmadātyayē| tau hi prakṣīṇadēhasya jāyētē durbalasya vai||203|| bastayaḥ sarpiṣaḥ pānaṁ prayōgaḥ kṣīrasarpiṣōḥ| abhyaṅgōdvartanasnānānyannapānaṁ ca vātanut||204|| dhvaṁsakō vikṣayaścaiva karmaṇā'nēna śāmyati| yuktamadyasya madyōtthō na vyādhirupajāyatē||205||
विच्छिन्नमद्यः सहसा योऽतिमद्यं निषेवते| ध्वंसको विक्षयश्चैव रोगस्तस्योपजायते||१९९|| व्याध्युपक्षीणदेहस्य दुश्चिकित्स्यतमौ हि तौ| तयोर्लिङ्गं चिकित्सा च यथावदुपदेक्ष्यते||२००|| श्लेष्मप्रसेकः कण्ठास्यशोषः शब्दासहिष्णुता| तन्द्रानिद्रातियोगश्च ज्ञेयं ध्वंसकलक्षणम्||२०१|| हृत्कण्ठरोगः सम्मोहश्छर्दिरङ्गरुजा ज्वरः| तृष्णा कासः शिरःशूलमेतद्विक्षयलक्षणम्||२०२|| तयोः कर्म तदेवेष्टं वातिके यन्मदात्यये| तौ हि प्रक्षीणदेहस्य जायेते दुर्बलस्य वै||२०३|| बस्तयः सर्पिषः पानं प्रयोगः क्षीरसर्पिषोः| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातनुत्||२०४|| ध्वंसको विक्षयश्चैव कर्मणाऽनेन शाम्यति| युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपजायते||२०५||
🔊 Audio coming soon
ētadviparyayēṇa madyasēvāyāṁ dōṣamāha- vicchinnētyādi| dhvaṁsakavikṣayau vakṣyamāṇalakṣaṇau| dhvaṁsakavikṣayau cēmau suśrutēnāpyuktau| kēcittu “vicchinnamadyaḥ sahasā yō'timadyaṁ niṣēvatē| tasya pānātyayōddiṣṭā vikārāḥ sambhavanti hi” iti granthēna dhvaṁsakavikṣayāvarōdhaṁ varṇayanti| ētayōścikitsāmāha- tayōrityādi| karmēti cikitsā| tau hītyādinā prakṣīṇadurbalatayā dhvaṁsakavikṣayayōrvātapradhānatāṁ darśayati| yuktamadyasyēti yathōktavidhinā madyamācarataḥ||199-205||
Adhikarana 31 (206) · Śloka 206
nivr̥ttaḥ sarvamadyēbhyō narō yaśca jitēndriyaḥ| śārīramānasairdhīmān vikārairna sa yujyatē||206||
निवृत्तः सर्वमद्येभ्यो नरो यश्च जितेन्द्रियः| शारीरमानसैर्धीमान् विकारैर्न स युज्यते||२०६||
🔊 Audio coming soon
sarvathā madyaparityāgaphalamāha- nivr̥tta ityādi| jitēndriya iti viśēṣaṇaṁ madyanivr̥ttāvēva prayōjakam| śārīramānasairvikārairiti yōgyatayā madyavyāpattijanyairēva śārīramānasairvikāraiḥ; anyahētujāñ śārīramānasavikārān prati madyanivr̥ttirakiñcitkarīti bhāvaḥ| na yujyata iti śārīramānasavikārairmadyanivr̥ttyā na yuktō bhavati||206||
Adhikarana 32 (207-211) · Śloka 211
tatra ślōkāḥ- yatprabhāvā bhagavatī surā pēyā yathā ca sā| yaddravyā yasya yā cēṣṭā yōgaṁ cāpēkṣatē yathā||207|| yathā madayatē yaiśca guṇairyuktā mahāguṇā| yō madō madabhēdāśca yē trayaḥ svasvalakṣaṇāḥ||208|| yē ca madyakr̥tā dōṣā guṇā yē ca madātmakāḥ| yacca trividhamāpānaṁ yathāsattvaṁ ca lakṣaṇam||209|| yē sahāyāḥ sukhāḥ pānē cirakṣipramadā narāḥ| madātyayasya yō hēturlakṣaṇaṁ yad yathā ca yat||210|| madyaṁ madyōtthitān rōgān hanti yaśca kriyākramaḥ| sarvaṁ taduktamakhilaṁ madātyayacikitsitē||211||
तत्र श्लोकाः- यत्प्रभावा भगवती सुरा पेया यथा च सा| यद्द्रव्या यस्य या चेष्टा योगं चापेक्षते यथा||२०७|| यथा मदयते यैश्च गुणैर्युक्ता महागुणा| यो मदो मदभेदाश्च ये त्रयः स्वस्वलक्षणाः||२०८|| ये च मद्यकृता दोषा गुणा ये च मदात्मकाः| यच्च त्रिविधमापानं यथासत्त्वं च लक्षणम्||२०९|| ये सहायाः सुखाः पाने चिरक्षिप्रमदा नराः| मदात्ययस्य यो हेतुर्लक्षणं यद् यथा च यत्||२१०|| मद्यं मद्योत्थितान् रोगान् हन्ति यश्च क्रियाक्रमः| सर्वं तदुक्तमखिलं मदात्ययचिकित्सिते||२११||
🔊 Audio coming soon
yatprabhāvētyādiradhyāyasaṅgrahaḥ| saṅgrahārthō vyakta ēva||207-211||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē madātyayacikitsitaṁ nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||24||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने मदात्ययचिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē madātyayacikitsitaṁ nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||24||