Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മദാത്യയചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो मदात्ययचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
മോഹജനകത്വസാമാന്യാത് തഥാ വിഷസമാനഗുണജന്യത്വാച്ച വിഷചികിത്സിതമനു മദാത്യയസ്യ ചികിത്സിതമുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
സുരൈഃ സുരേശസഹിതൈര്യാ പുരാ പരിപൂജിതാ| സൌത്രാമണ്യാം ഹൂയതേ യാ കര്മിഭിര്യാ പ്രതിഷ്ഠിതാ||൩|| യജ്ഞൌഹീ യാ യയാ ശക്രഃ സോമാതിപതിതോ ഭൃശമ്| നിരോജസ്തമസാऽऽവിഷ്ടസ്തസ്മാദ്ദുര്ഗാത് സമുദ്ധൃതഃ||൪|| വിധിഭിര്വേദവിഹിതൈര്വാ യജദ്ഭിര്മഹാത്മഭിഃ| ദൃശ്യാ സ്പൃശ്യാ പ്രകല്പ്യാ ച യജ്ഞീയാ യജ്ഞസിദ്ധയേ||൫||
सुरैः सुरेशसहितैर्या पुरा परिपूजिता| सौत्रामण्यां हूयते या कर्मिभिर्या प्रतिष्ठिता||३|| यज्ञौही या यया शक्रः सोमातिपतितो भृशम्| निरोजस्तमसाऽऽविष्टस्तस्माद्दुर्गात् समुद्धृतः||४|| विधिभिर्वेदविहितैर्वा यजद्भिर्महात्मभिः| दृश्या स्पृश्या प्रकल्प्या च यज्ञीया यज्ञसिद्धये||५||
🔊 Audio coming soon
സുരൈരിത്യാദിനാ മദിരാസ്തുത്യാ തഥാ വക്ഷ്യമാണനിന്ദയാ വിധിനാ പീയമാനസുരായാഃ ശുഭഫലമവിധിപാനാച്ചാത്യര്ഥനിന്ദിതഫലവത്ത്വം ദര്ശയതി| യാ പുരാ പരിപൂജിതേത്യനേന പ്രഥമം ദേവൈരേവേയം പരിപൂജിതാ, തതഃ സുരയോഗാത് സുരേതി ചോപദിഷ്ടേതി ദര്ശയതി| സൌത്രാമണിഃ സുരാഹവിര്യജ്ഞാന്തര്നിവിഷ്ടോ യജ്ഞവിശേഷഃ; തസ്യാം ഹൂയതേ സുരാ| കര്മിഭിര്യാ പ്രതിഷ്ഠിതേതി യാജ്ഞികൈരഭിഷവണാദിഭിഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ പ്രതിഷ്ഠാം പ്രാപിതാ| യജ്ഞം വഹതീതി യജ്ഞൌഹീ; അനേന ച ലൌകികയജ്ഞാന്തരാണ്യപി സുരയാ ക്രിയന്ത ഇത്യുച്യതേ; സൌത്രാമണിഹോമേ തു തസ്യാ ഏവ പ്രധാനാങ്ഗതോച്യതേ| ശക്രശ്ച സോമാതിപതിത ഇതി ‘ശക്രോऽതിപീതേന സോമേന ക്ഷപിതബലോ നിരോജസ്കോ നിര്വീര്യീഭൂതഃ സ കില പുനരാപ്യായ്യ നിജം വീര്യമാപാദിതഃ’ ഇത്യേഷാ ശ്രുതിഃ; അതിപാനേന പതിതഃ അതിപതിതഃ | പ്രകല്പ്യാ ഇതി അഭിഷോതവ്യാ സന്ധാനായേതി യാവത്| യജ്ഞീയാ യജ്ഞസിദ്ധയ ഇതി യജ്ഞവിധൌ കാനിചിത് ക്രത്വര്ഥാനി യൂപബര്ഹ്യാദീനി, കാനിചിത്തു പുരുഷാര്ഥാനി വാസഗര്ഭാദീനി, കാനിചിദ് യജ്ഞാര്ഥാനി പുരുഷാര്ഥാനി ച യഥാ സര്പിരിഷ്ടകാദീനി, തദിഹ സുരാ ‘യജ്ഞീയാ’ ഇത്യനേന വാസനാദിവത് ‘പുരുഷാര്ഥാ’ ഇത്യുച്യതേ, യജ്ഞസിദ്ധയേ ഭവതീത്യനേന യൂപാദിവദ് യജ്ഞാര്ഥത്വം സുരായാ ഉച്യതേ||൩-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
യോനിസംസ്കാരനാമാദ്യൈര്വിശേഷൈര്ബഹുധാ ച യാ| ഭൂത്വാ ഭവത്യേകവിധാ സാമാന്യാന്മദലക്ഷണാത്||൬||
योनिसंस्कारनामाद्यैर्विशेषैर्बहुधा च या| भूत्वा भवत्येकविधा सामान्यान्मदलक्षणात्||६||
🔊 Audio coming soon
യോനീത്യാദൌ വിശേഷശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| യോനിഃ കാരണം, തദ്വിശേഷാഃ- ധാന്യഫലമൂലസാരപുഷ്പപത്രകാണ്ഡത്വചഃ ശര്കരാനവമാഃ സൂത്രസ്ഥാനോക്താഃ| സംസ്കാരോऽപി ബഹുപ്രകാരസംസ്കാരയോഗഃ| നാമവിശേഷാഃ സുരാമധുമൈരേയാദയഃ| ആദിഗ്രഹണാത് പ്രഭാവഗുണാദീനാം ഗ്രഹണമ്| മദോ ലക്ഷണം യസ്യ തസ്മാന്മദലക്ഷണാത് സാമാന്യാത് മദ്യസ്വരൂപാത്||൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
യാ ദേവാനമൃതം ഭൂത്വാ സ്വധാ ഭൂത്വാ പിത്തൃൗംശ്ച യാ| സോമോ ഭൂത്വാ ദ്വിജാതീന് യാ യുങ്ക്തേ ശ്രേയോഭിരുത്തമൈഃ||൭||
या देवानमृतं भूत्वा स्वधा भूत्वा पित्तॄंश्च या| सोमो भूत्वा द्विजातीन् या युङ्क्ते श्रेयोभिरुत्तमैः||७||
🔊 Audio coming soon
അമൃതം ഭൂത്വേത്യാദൌ സുരാധിഷ്ഠാത്രീ ദേവതാ അമൃതാദിരൂപേണ ദേവാദീന് തര്പയതീതി ദര്ശയതി| ശ്രേയോഭിരിതി മഹത്കല്യാണൈഃ||൭||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
ആശ്വിനം യാ മഹത്തേജോ ബലം സാരസ്വതം ച യാ| വീര്യമൈന്ദ്രം ച യാ സിദ്ധാ സോമഃ സൌത്രാമണൌ ച യാ||൮|| ശോകാരതിഭയോദ്വേഗനാശിനീ യാ മഹാബലാ| യാ പ്രീതിര്യാ രതിര്യാ വാഗ്യാ പുഷ്ടിര്യാ ച നിര്വൃതിഃ||൯|| യാ സുരാ സുരഗന്ധര്വയക്ഷരാക്ഷസമാനുഷൈഃ| രതിഃ സുരേത്യഭിഹിതാ താം സുരാം വിധിനാ പിബേത്||൧൦||
आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या| वीर्यमैन्द्रं च या सिद्धा सोमः सौत्रामणौ च या||८|| शोकारतिभयोद्वेगनाशिनी या महाबला| या प्रीतिर्या रतिर्या वाग्या पुष्टिर्या च निर्वृतिः||९|| या सुरा सुरगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः| रतिः सुरेत्यभिहिता तां सुरां विधिना पिबेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ആശ്വിനം യാ മഹത്തേജ ഇത്യാദാവപി സുരാധിഷ്ഠാതൃദേവതായാ ഏവ തേജോവീര്യാദികാരണത്വാത്താദ്രൂപ്യം ജ്ഞേയമ്| തേജഃ സര്വദേവതാദിഗം, തഥാ സാരസ്വതം ബലം മന്ത്രബലമ്| സോമഃ സൌത്രാമണൌ ച യേത്യനേന സോമരൂപതോച്യതേ, പൂര്വം സൌത്രാമണ്യാം ഹൂയത ഇത്യുക്തമിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| യാ പ്രീതിരിത്യാദൌ പ്രീത്യാദികാരണത്വേന പ്രീത്യാദിരൂപതയാ നിര്ദേശോ ജ്ഞേയഃ||൮-൧൦||
Adhikarana 6 (11-20) · Śloka 20
ശരീരകൃതസംസ്കാരഃ ശുചിരുത്തമഗന്ധവാന്| പ്രാവൃതോ നിര്മലൈര്വസ്ത്രൈര്യഥര്തൂദ്ദാമഗന്ധിഭിഃ||൧൧|| വിചിത്രവിവിധസ്രഗ്വീ രത്നാഭരണഭൂഷിതഃ| ദേവദ്വിജാതീന് സമ്പൂജ്യ സ്പൃഷ്ട്വാ മങ്ഗലമുത്തമമ്||൧൨|| ദേശേ യഥര്തുകേ ശസ്തേ കുസുമപ്രകരീകൃതേ| സരസാസമ്മതേ മുഖ്യേ ധൂപസമ്മോദബോധിതേ||൧൩|| സോപധാനേ സുസംസ്തീര്ണേ വിഹിതേ ശയനാസനേ| ഉപവിഷ്ടോऽഥവാ തിര്യക് സ്വശരീരസുഖേ സ്ഥിതഃ||൧൪|| സൌവര്ണൈ രാജതൈശ്ചാപി തഥാ മണിമയൈരപി| ഭാജനൈര്വിമലൈശ്ചാന്യൈഃ സുകൃതൈശ്ച പിബേത് സദാ||൧൫|| രൂപയൌവനമത്താഭിഃ ശിക്ഷിതാഭിര്വിശേഷതഃ| വസ്ത്രാഭരണമാല്യൈശ്ച ഭൂഷിതാഭിര്യഥര്തുകൈഃ||൧൬|| ശൌചാനുരാഗയുക്താഭിഃ പ്രമദാഭിരിതസ്തതഃ| സംവാഹ്യമാന ഇഷ്ടാഭിഃ പിബേന്മദ്യമനുത്തമമ്||൧൭|| മദ്യാനുകൂലൈര്വിവിധൈഃ ഫലൈര്ഹരിതകൈഃ ശുഭൈഃ| ലവണൈര്ഗന്ധപിശുനൈരവദംശൈര്യഥര്തുകൈഃ||൧൮|| ഭൃഷ്ടൈര്മാംസൈര്ബഹുവിധൈര്ഭൂജലാമ്ബരചാരിണാമ്| പൌരോഗവര്ഗവിഹിതൈര്ഭക്ഷ്യൈശ്ച വിവിധാത്മകൈഃ||൧൯|| പൂജയിത്വാ സുരാന് പൂര്വമാശിഷഃ പ്രാക് പ്രയുജ്യ ച| പ്രദായ സജലം മദ്യമര്ഥിഭ്യോ വസുധാതലേ||൨൦||
शरीरकृतसंस्कारः शुचिरुत्तमगन्धवान्| प्रावृतो निर्मलैर्वस्त्रैर्यथर्तूद्दामगन्धिभिः||११|| विचित्रविविधस्रग्वी रत्नाभरणभूषितः| देवद्विजातीन् सम्पूज्य स्पृष्ट्वा मङ्गलमुत्तमम्||१२|| देशे यथर्तुके शस्ते कुसुमप्रकरीकृते| सरसासम्मते मुख्ये धूपसम्मोदबोधिते||१३|| सोपधाने सुसंस्तीर्णे विहिते शयनासने| उपविष्टोऽथवा तिर्यक् स्वशरीरसुखे स्थितः||१४|| सौवर्णै राजतैश्चापि तथा मणिमयैरपि| भाजनैर्विमलैश्चान्यैः सुकृतैश्च पिबेत् सदा||१५|| रूपयौवनमत्ताभिः शिक्षिताभिर्विशेषतः| वस्त्राभरणमाल्यैश्च भूषिताभिर्यथर्तुकैः||१६|| शौचानुरागयुक्ताभिः प्रमदाभिरितस्ततः| संवाह्यमान इष्टाभिः पिबेन्मद्यमनुत्तमम्||१७|| मद्यानुकूलैर्विविधैः फलैर्हरितकैः शुभैः| लवणैर्गन्धपिशुनैरवदंशैर्यथर्तुकैः||१८|| भृष्टैर्मांसैर्बहुविधैर्भूजलाम्बरचारिणाम्| पौरोगवर्गविहितैर्भक्ष्यैश्च विविधात्मकैः||१९|| पूजयित्वा सुरान् पूर्वमाशिषः प्राक् प्रयुज्य च| प्रदाय सजलं मद्यमर्थिभ्यो वसुधातले||२०||
🔊 Audio coming soon
വിധിനാ പിബേദിത്യത്രോക്തവിധിമാഹ- ശരീരേത്യാദി| ശരീരേ സ്നാനവസ്രാദിഭിര്ബാഹ്യ ആഭ്യന്തരശ്ച പ്രകൃത്യാദ്യപേക്ഷയാ സ്നിഗ്ധോഷ്ണാന്നാദിഭിഃ കൃതഃ സംസ്കാരോ യേന സ ശരീരകൃതസംസ്കാരഃ| ശുചിരിതി മനഃശുചിഃ| യഥര്തൂദ്ദാമഗന്ധിഭിരിതി ഋത്വവസ്ഥാനുഗുണതയാ വിഹിതൈഃ| യഥര്തുകേ സര്വര്തുസുഖേ| കുസുമപ്രകരീകൃതേ വിസൃജത്കുസുമേ| സരസാഃ പ്രിയാഃ, താസാം സമ്മതേ| സ്വശരീരസുഖേ സ്ഥിത ഇതി യഥാശരീരസുഖം സ്ഥിതഃ| സുകൃതൈരിതി സംസ്കൃതൈഃ| ശിക്ഷിതാഭിരിതി അഭ്യസ്തോപചാരാഭിഃ| ഗന്ധപിശുനൈരിതി ഗന്ധാഢ്യൈഃ| അമ്ബരചാരിണഃ ശ്യേനാദയഃ| പൌരോഗവര്ഗാ ഇതി സൂദശാസ്ത്രാഭിജ്ഞാഃ| അര്ഥിഭ്യ ഇതി അര്ഥിനോ ബലദേവ-ചണ്ഡീ-യക്ഷാദയഃ, തേഭ്യഃ||൧൧-൨൦||
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
അഭ്യങ്ഗോത്സാദനസ്നാനവാസോധൂപാനുലേപനൈഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈര്ഭാവിതശ്ചാന്നൈര്വാതികോ മദ്യമാചരേത്||൨൧|| ശീതോപചാരൈര്വിവിധൈര്മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ| പൈത്തികോ ഭാവിതശ്ചാന്നൈഃ പിബന്മദ്യം ന സീദതി||൨൨|| ഉപചാരൈരശിശിരൈര്യവഗോധൂമഭുക് പിബേത്| ശ്ലൈഷ്മികോ ധന്വജൈര്മാംസൈര്മദ്യം മാരിചകൈഃ സഹ||൨൩|| വിധിര്വസുമതാമേഷ ഭവിഷ്യദ്വിഭവാശ്ച യേ| യഥോപപത്തി തൈര്മദ്യം പാതവ്യം മാത്രയാ ഹിതമ്||൨൪|| വാതികേഭ്യോ ഹിതം മദ്യം പ്രായോ ഗൌഡികപൈഷ്ടികമ്| കഫപിത്താധികേഭ്യസ്തു മാര്ദ്വീകം മാധവം ച യത്||൨൫||
अभ्यङ्गोत्सादनस्नानवासोधूपानुलेपनैः| स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैर्वातिको मद्यमाचरेत्||२१|| शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः| पैत्तिको भावितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति||२२|| उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्| श्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचकैः सह||२३|| विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्विभवाश्च ये| यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्||२४|| वातिकेभ्यो हितं मद्यं प्रायो गौडिकपैष्टिकम्| कफपित्ताधिकेभ्यस्तु मार्द्वीकं माधवं च यत्||२५||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യം വിധിമുക്ത്വാ വാതികാദീനാം പാനവിധിമാഹ- അഭ്യങ്ഗേത്യാദി| മാരിചകൈരിതി മരിചസംസ്കൃതൈഃ| വസുമതാമിതി ധനവതാമ്| ഭവിഷ്യദ്വിഭവാ ഉത്പദ്യമാനധനാഃ| യഥോപപത്തി യഥാപരിച്ഛദോപപത്തി| കഫപിത്താധികേഭ്യ ഇത്യാദൌ വിപര്യയതന്ത്രയുക്ത്യാ കഫാധികേഭ്യോ മാധവം, പിത്താധികേഭ്യസ്തു മാര്ദ്വീകം; മാര്ദ്വീകം മൃദ്വീകാകൃതം, മധുകൃതം തു മാധവമ്||൨൧-൨൫||
Adhikarana 8 (26-28) · Śloka 28
ബഹുദ്രവ്യം ബഹുഗുണം ബഹുകര്മ മദാത്മകമ്| ഗുണൈര്ദോഷൈശ്ച തന്മദ്യമുഭയം ചോപലക്ഷ്യതേ||൨൬|| വിധിനാ മാത്രയാ കാലേ ഹിതൈരന്നൈര്യഥാബലമ്| പ്രഹൃഷ്ടോ യഃ പിബേന്മദ്യം തസ്യ സ്യാദമൃതം യഥാ||൨൭|| യഥോപേതം പുനര്മദ്യം പ്രസങ്ഗാദ്യേന പീയതേ| രൂക്ഷവ്യായാമനിത്യേന വിഷവദ്യാതി തസ്യ തത്||൨൮||
बहुद्रव्यं बहुगुणं बहुकर्म मदात्मकम्| गुणैर्दोषैश्च तन्मद्यमुभयं चोपलक्ष्यते||२६|| विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम्| प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा||२७|| यथोपेतं पुनर्मद्यं प्रसङ्गाद्येन पीयते| रूक्षव्यायामनित्येन विषवद्याति तस्य तत्||२८||
🔊 Audio coming soon
ബഹുദ്രവ്യമിതി നാനാവിധദ്രവ്യസമ്പാദിതമ്| ബഹുഗുണമിതി ഭൂരിവക്ഷ്യമാണലഘ്വാദിഗുണമ്| ബഹുകര്മേതി ലേഖനദീപനാദിബഹുകര്മകരമ്| മദാത്മകമിതി മദസ്വഭാവമ്| യസ്മാദേവം സ്വഭാവം തസ്മാദ്ഗുണദോഷേ ച തം മദ്യമപേക്ഷേതേ; കിഞ്ചിത് പുരുഷമപേക്ഷ്യ യൌഗികത്വാദ്ഗുണകരം, കിഞ്ചിത്ത്വയൌഗികത്വാദ്ദോഷകരം; യഥാ- പ്രഥമേ മദേ ഗുണകരം, ദോഷകരം ച ദ്വിതീയമദേ ഇതി ഭാവഃ| വിധിനേതി യഥോക്തവിധിനാ| കാലേ ഇതി യസ്യ മദ്യസ്യ യ ഉചിതോ വിപരീതഗുണഃ കാലസ്തസ്മിന്| ഹിതൈരന്നൈരിതി മദ്യഹിതൈരന്നൈഃ| യഥോപേതമിതി യദേവ മദ്യമഹിതമപ്യുപഗതമ്| പ്രസങ്ഗാദിതി അതിയോഗേന| വിഷവദിതി മോഹാദികര്തൃത്വാത്||൨൬-൨൮||
Adhikarana 9 (29-36) · Śloka 36
മദ്യം ഹൃദയമാവിശ്യ സ്വഗുണൈരോജസോ ഗുണാന്| ദശഭിര്ദശ സങ്ക്ഷോഭ്യ ചേതോ നയതി വിക്രിയാമ്||൨൯|| ലഘൂഷ്ണതീക്ഷ്ണസൂക്ഷ്മാമ്ലവ്യവായ്യാശുഗമേവ ച| രൂക്ഷം വികാശി വിശദം മദ്യം ദശഗുണം സ്മൃതമ്||൩൦|| ഗുരു ശീതം മൃദു ശ്ലക്ഷ്ണം ബഹലം മധുരം സ്ഥിരമ്| പ്രസന്നം പിച്ഛിലം സ്നിഗ്ധമോജോ ദശഗുണം സ്മൃതമ്||൩൧|| ഗുരുത്വം ലാഘവാച്ഛൈത്യമൌഷ്ണാദമ്ലസ്വഭാവതഃ| മാധുര്യം മാര്ദവം തൈക്ഷ്ണ്യാത്പ്രസാദം ചാശുഭാവനാത്||൩൨|| രൌക്ഷ്യാത് സ്നേഹം വ്യവായിത്വാത് സ്ഥിരത്വം ശ്ലക്ഷ്ണതാമപി| വികാസിഭാവാത്പൈച്ഛില്യം വൈശദ്യാത്സാന്ദ്രതാം തഥാ||൩൩|| സൌക്ഷ്മ്യാന്മദ്യം നിഹന്ത്യേവമോജസഃ സ്വഗുണൈര്ഗുണാന്| സത്ത്വം തദാശ്രയം ചാശു സങ്ക്ഷോഭ്യ ജനയേന്മദമ്||൩൪|| രസവാതാദിമാര്ഗാണാം സത്ത്വബുദ്ധീന്ദ്രിയാത്മനാമ്| പ്രധാനസ്യൌജസശ്ചൈവ ഹൃദയം സ്ഥാനമുച്യതേ||൩൫|| അതിപീതേന മദ്യേന വിഹതേനൌജസാ ച തത്| ഹൃദയം യാതി വികൃതിം തത്രസ്ഥാ യേ ച ധാതവഃ||൩൬||
मद्यं हृदयमाविश्य स्वगुणैरोजसो गुणान्| दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्||२९|| लघूष्णतीक्ष्णसूक्ष्माम्लव्यवाय्याशुगमेव च| रूक्षं विकाशि विशदं मद्यं दशगुणं स्मृतम्||३०|| गुरु शीतं मृदु श्लक्ष्णं बहलं मधुरं स्थिरम्| प्रसन्नं पिच्छिलं स्निग्धमोजो दशगुणं स्मृतम्||३१|| गुरुत्वं लाघवाच्छैत्यमौष्णादम्लस्वभावतः| माधुर्यं मार्दवं तैक्ष्ण्यात्प्रसादं चाशुभावनात्||३२|| रौक्ष्यात् स्नेहं व्यवायित्वात् स्थिरत्वं श्लक्ष्णतामपि| विकासिभावात्पैच्छिल्यं वैशद्यात्सान्द्रतां तथा||३३|| सौक्ष्म्यान्मद्यं निहन्त्येवमोजसः स्वगुणैर्गुणान्| सत्त्वं तदाश्रयं चाशु सङ्क्षोभ्य जनयेन्मदम्||३४|| रसवातादिमार्गाणां सत्त्वबुद्धीन्द्रियात्मनाम्| प्रधानस्यौजसश्चैव हृदयं स्थानमुच्यते||३५|| अतिपीतेन मद्येन विहतेनौजसा च तत्| हृदयं याति विकृतिं तत्रस्था ये च धातवः||३६||
🔊 Audio coming soon
മദ്യം യഥാ മദയതി തഥാ പ്രാഹ- മദ്യമിത്യാദി| ദശഭിരിതി ലഘ്വാദിഭിര്ഗുണൈഃ, ദശാപി ഗുര്വാദീനോജോഗുണാന് സങ്ക്ഷോഭ്യ, ന ദ്വിത്രാദികൈഃ, ചേതോ വിക്രിയാം നയതി വികൃതം കരോതി| യേന ഗുണേന മദ്യസ്യ ഓജോഗുണക്ഷോഭോ ഭവതി തദാഹ- ഗുരുത്വം ലാഘവാദിത്യാദി| പ്രസാദം ചാശുഭാവനാദിതി പ്രസാദാഖ്യഗുണമാശുഗത്വാദ്ധന്തി; ആശുഗത്വം ച യദ്യപി പ്രസാദവിരുദ്ധം ന ഭവതി, തഥാऽപി മദ്യമേവ പ്രതികൂലതയാ ഓജഃപ്രസാദം ഹന്തി, തത്രാശുഗുണ ആഹനനേ വ്യാപ്രിയത ഇതി ജ്ഞേയമ്| വ്യവായിത്വാത് സ്ഥിരത്വമിതി വ്യവായിത്വം വ്യാപകത്വം, തച്ച സ്ഥിരത്വം തദ്വിപരീതത്വാദേവ ഹന്തി; ആശുഗത്വവ്യവായിത്വയോശ്ചായം വിശേഷഃ- യദാശുഗം ശീഘ്രം ഗച്ഛതി, വ്യവായി തു സര്വവ്യാപകമ്| വികാസിത്വം വികസനശീലത്വം സരത്വമിതി യാവത്; തച്ച ശ്ലക്ഷ്ണവിപരീതത്വാദേവ ശ്ലക്ഷ്ണതാം ഹന്തി| സാന്ദ്രതാ ഘനതാ| ഏതേ വികാസിത്വാശുഗത്വാദയോ ഗുണാ യദ്യപി വിംശതിഗുണഗണനായാം ന പഠിതാസ്തഥാऽപ്യസങ്ഖ്യേയത്വാദ്ഗുണാനാമേഷാമപി ഗുണത്വം സിദ്ധം; യേ തു തത്ര പഠിതാസ്തേ താവദാവിഷ്കൃതതമാ ജ്ഞേയാഃ| ആശ്രയോപഘാതാദാശ്രിതോപഘാതോ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- സത്ത്വമിത്യാദി| സത്ത്വസ്യ ച ഓജ ആശ്രയഃ, ഓജ ഉപകാര്യമ്; യഥാ- രാജാശ്രിതഃ പുരുഷഃ| രസവാതേത്യാദി| രസവാതാദിവഹാനാം ദശധമനീനാം ഹൃദയം സ്ഥാനം, രസവഹാ ഏവ യാ ദശ ധമന്യോ ഹൃദയാശ്രയാ ഉക്താസ്താ ഏവ വാതാദിവഹാഃ| യദുക്തം “വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം സര്വശരീരചരാണാം സര്വാണി സ്രോതാംസ്യയനഭൂതാനി” (വി.അ.൫) ഇതി; രക്താദീനാം തു സര്വശരീരചരാണാമപി വിശേഷേണ ഹൃദയം സ്ഥാനമുക്തം- “ഷഡങ്ഗമങ്ഗം വിജ്ഞാനമിന്ദ്രിയാണ്യര്ഥപഞ്ചകമ്| ആത്മാ ച സഗുണശ്ചേതശ്ചിന്ത്യം ച ഹൃദി സംശ്രിതമ്” (സൂ.അ.൩൦) ഇതി| ധാതവ ഇതി സത്ത്വബുദ്ധീന്ദ്രിയാദയഃ||൨൯-൩൬||
Adhikarana 10 (37-38) · Śloka 38
ഓജസ്യവിഹതേ പൂര്വോ ഹൃദി ച പ്രതിബോധിതേ| മധ്യമോ വിഹതേऽല്പേ ച വിഹതേ തൂത്തമോ മദഃ||൩൭|| നൈവം വിഘാതം ജനയേന്മദ്യം പൈഷ്ടികമോജസഃ| വികാശിരൂക്ഷവിശദാ ഗുണാസ്തത്ര ഹി നോല്ബണാഃ||൩൮||
ओजस्यविहते पूर्वो हृदि च प्रतिबोधिते| मध्यमो विहतेऽल्पे च विहते तूत्तमो मदः||३७|| नैवं विघातं जनयेन्मद्यं पैष्टिकमोजसः| विकाशिरूक्षविशदा गुणास्तत्र हि नोल्बणाः||३८||
🔊 Audio coming soon
മദ്യം ചേതോ വിക്രിയാം നയതീത്യുത്സര്ഗവിധേഃ പ്രഥമമദേऽപവാദമാഹ- ഓജസ്യവിഹതേ ഇത്യാദി| ഹൃദയാശ്രിതബുദ്ധ്യാദൌ പ്രതിബോധിതേ, ഹൃദയശബ്ദേനേഹ തത്സ്ഥോപചാരാദ്ധൃദയാശ്രിതാ ബുദ്ധ്യാദയോऽഭിധീയന്തേ, യഥാ- മഞ്ചാഃ ക്രോശന്തീതി; ബുദ്ധ്യാദിബോധനം പ്രഥമമദകാര്യം മദ്യസ്യ പ്രഭാവാത്| മധ്യമോത്തമമദോപപത്തിസാമഗ്രീമാഹ- മധ്യമ ഇത്യാദി| വിഹതേ ഇതി വിഘാതേ; ഓജസഃ അല്പേ വിഘാതേ മധ്യമോ മദോ ഭവതി| വിഹതേ ഇതി വിശേഷേണ അത്യര്ഥം ഹതേ, ഉത്തമ ഇതി തൃതീയഃ||൩൭-൩൮||
Adhikarana 11 (39-40) · Śloka 40
ഹൃദി മദ്യഗുണാവിഷ്ടേ ഹര്ഷസ്തര്ഷോ രതിഃ സുഖമ്| വികാരാശ്ച യഥാസത്ത്വം ചിത്രാ രാജസതാമസാഃ||൩൯|| ജായന്തേ മോഹനിദ്രാന്താ മദ്യസ്യാതിനിഷേവണാത്| സ മദ്യവിഭ്രമോ നാമ്നാ ‘മദ’ ഇത്യഭിധീയതേ||൪൦||
हृदि मद्यगुणाविष्टे हर्षस्तर्षो रतिः सुखम्| विकाराश्च यथासत्त्वं चित्रा राजसतामसाः||३९|| जायन्ते मोहनिद्रान्ता मद्यस्यातिनिषेवणात्| स मद्यविभ्रमो नाम्ना ‘मद’ इत्यभिधीयते||४०||
🔊 Audio coming soon
ഹൃദീത്യാദിനാ സാമാന്യേന മദലക്ഷണമാഹ| തര്ഷഃ അഭിലാഷഃ| യഥാസത്ത്വമിതി പ്രകൃത്യാ രാജസേ സത്ത്വേ രാജസാഃ, താമസേ ച താമസാഃ| ചിത്രാ ഇതി നാനാപ്രകാരാഃ| മോഹനിദ്രാന്താ ഇതി മോഹനിദ്രാവസാനാഃ||൩൯-൪൦||
Adhikarana 12 (41-51) · Śloka 51
പീയമാനസ്യ മദ്യസ്യ വിജ്ഞാതവ്യാസ്ത്രയോ മദാഃ| പ്രഥമോ മധ്യമോऽന്ത്യശ്ച ലക്ഷണൈസ്താന് പ്രചക്ഷ്മഹേ||൪൧|| പ്രഹര്ഷണഃ പ്രീതികരഃ പാനാന്നഗുണദര്ശകഃ| വാദ്യഗീതപ്രഹാസാനാം കഥാനാം ച പ്രവര്തകഃ||൪൨|| ന ച ബുദ്ധിസ്മൃതിഹരോ വിഷയേഷു ന ചാക്ഷമഃ| സുഖനിദ്രാപ്രബോധശ്ച പ്രഥമഃ സുഖദോ മദഃ||൪൩|| മുഹുഃ സ്മൃതിര്മുഹുര്മോഹോ(ऽ)വ്യക്താ സജ്ജതി വാങ്മുഹുഃ| യുക്തായുക്തപ്രലാപശ്ച പ്രചലായനമേവ ച||൪൪|| സ്ഥാനപാനാന്നസാങ്കഥ്യയോജനാ സവിപര്യയാ| ലിങ്ഗാന്യേതാനി ജാനീയാദാവിഷ്ടേ മധ്യമേ മദേ||൪൫|| മധ്യമം മദമുത്ക്രമ്യ മദമാപ്രാപ്യ ചോത്തമമ്| ന കിഞ്ചിന്നാശുഭം കുര്യുര്നരാ രാജസതാമസാഃ||൪൬|| കോ മദം താദൃശം വിദ്വാനുന്മാദമിവ ദാരുണമ്| ഗച്ഛേദധ്വാനമസ്വന്തം ബഹുദോഷമിവാധ്വഗഃ||൪൭|| തൃതീയം തു മദം പ്രാപ്യ ഭഗ്നദാര്വിവ നിഷ്ക്രിയഃ| മദമോഹാവൃതമനാ ജീവന്നപി മൃതൈഃ സമഃ||൪൮|| രമണീയാന് സ വിഷയാന്ന വേത്തി ന സുഹൃജ്ജനമ്| യദര്ഥം പീയതേ മദ്യം രതിം താം ച ന വിന്ദതി||൪൯|| കാര്യാകാര്യം സുഖം ദുഃഖം ലോകേ യച്ച ഹിതാഹിതമ്| യദവസ്ഥോ ന ജാനാതി കോऽവസ്ഥാം താം വ്രജേദ്ബുധഃ||൫൦|| സ ദൂഷ്യഃ സര്വഭൂതാനാം നിന്ദ്യശ്ചാഗ്രാഹ്യ ഏവ ച| വ്യസനിത്വാദുദര്കേ ച സ ദുഃഖം വ്യാധിമശ്നുതേ||൫൧||
पीयमानस्य मद्यस्य विज्ञातव्यास्त्रयो मदाः| प्रथमो मध्यमोऽन्त्यश्च लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||४१|| प्रहर्षणः प्रीतिकरः पानान्नगुणदर्शकः| वाद्यगीतप्रहासानां कथानां च प्रवर्तकः||४२|| न च बुद्धिस्मृतिहरो विषयेषु न चाक्षमः| सुखनिद्राप्रबोधश्च प्रथमः सुखदो मदः||४३|| मुहुः स्मृतिर्मुहुर्मोहो(ऽ)व्यक्ता सज्जति वाङ्मुहुः| युक्तायुक्तप्रलापश्च प्रचलायनमेव च||४४|| स्थानपानान्नसाङ्कथ्ययोजना सविपर्यया| लिङ्गान्येतानि जानीयादाविष्टे मध्यमे मदे||४५|| मध्यमं मदमुत्क्रम्य मदमाप्राप्य चोत्तमम्| न किञ्चिन्नाशुभं कुर्युर्नरा राजसतामसाः||४६|| को मदं तादृशं विद्वानुन्मादमिव दारुणम्| गच्छेदध्वानमस्वन्तं बहुदोषमिवाध्वगः||४७|| तृतीयं तु मदं प्राप्य भग्नदार्विव निष्क्रियः| मदमोहावृतमना जीवन्नपि मृतैः समः||४८|| रमणीयान् स विषयान्न वेत्ति न सुहृज्जनम्| यदर्थं पीयते मद्यं रतिं तां च न विन्दति||४९|| कार्याकार्यं सुखं दुःखं लोके यच्च हिताहितम्| यदवस्थो न जानाति कोऽवस्थां तां व्रजेद्बुधः||५०|| स दूष्यः सर्वभूतानां निन्द्यश्चाग्राह्य एव च| व्यसनित्वादुदर्के च स दुःखं व्याधिमश्नुते||५१||
🔊 Audio coming soon
പ്രഥമാദിമദാനാം ലക്ഷണമാഹ- പ്രഹര്ഷണ ഇത്യാദി| പാനാന്നഗുണദര്ശക ഇതി പാനാന്നഗുണാന് സമ്യഗ്ബോധയതീത്യര്ഥഃ| വിഷയേഷ്വിതി വിഷയസേവാസു, ന ചാക്ഷമ ഇതി നാക്ഷമതാകര ഇത്യര്ഥഃ| യുക്തായുക്തപ്രലാപ ഇതി സമ്ബദ്ധാസമ്ബദ്ധവചനഃ| പ്രചലായനം ഘൂര്ണനമ്| യോജനാ സവിപര്യയേതി സ്ഥാനാദീനാം സമ്യഗ്യോജനാ കദാചിദ്ഭവതി, കദാചിച്ച സ്ഥാനാദിയോജനാവിപര്യയോऽസമ്യഗ്യോജനാരൂപോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| മധ്യമം മദമുത്ക്രമ്യേത്യാദി| യദ്യപി ത്രിവിധോ മദ ഉക്തഃ, തഥാऽപി ദ്വിതീയമദാവസാനേ തൃതീയമദാപ്രാപ്ത്യവസ്ഥായാ ഏവ അത്യര്ഥനിന്ദ്യതാം ദര്ശയന് തൃതീയമദസ്യാത്യന്തനിന്ദ്യതാം ദര്ശയതി; യേന തസ്യ തൃതീയമദസ്യ പൂര്വരൂപാവസ്ഥൈവ സര്വാശുഭകരണാദിഹേതുതയാ നിതാന്തം നിന്ദ്യേതി ഭാവഃ| ഇയം ച മധ്യമദാതിക്രമതൃതീയമദാപ്രാപ്തിശബ്ദാഭിധേയാऽപ്യവസ്ഥാ മധ്യമമദാന്തതൃതീയമദാദ്യരൂപാവസ്ഥാഭിധായികൈവ; യഥാ- “കുമ്ഭമീനയോര്മധ്യേ യദാ ചരതി ചന്ദ്രമാ” ഇത്യത്ര മധ്യേപദേന കുമ്ഭാന്തമീനാദിരേവോച്യതേ, പരമാര്ഥതസ്തയോര്മധ്യസ്യാഭാവാത്; തഥേഹാപി പരമാര്ഥതോऽന്യമദകാലാഭാവാദ് ദ്വിതീയാന്തതൃതീയമദാദ്യഭിധാനമേവാത്ര തൃതീയമദാത്യര്ഥനിന്ദാര്ഥം, ന ചതുര്ഥമദോപദര്ശനമ്| അസ്വന്തമിതി അശോഭനാന്തമ്| ഭഗ്നദാര്വിവേതി ഭഗ്നവൃക്ഷ ഇവ പതിതസ്തിഷ്ഠതി| ഉദര്കമ് ഉത്തരകാലമ്| സ ദുഃഖം വ്യാധിമിതി മദാത്യയമ്||൪൧-൫൧||
Adhikarana 13 (52-60) · Śloka 60
പ്രേത്യ ചേഹ ച യച്ഛ്രേയഃ ശ്രേയോ മോക്ഷേ ച യത് പരമ്| മനഃസമാധൌ തത് സര്വമായത്തം സര്വദേഹിനാമ്||൫൨|| മദ്യേന മനസശ്ചാസ്യ സങ്ക്ഷോഭഃ ക്രിയതേ മഹാന്| മഹാമാരുതവേഗേന തടസ്ഥസ്യേവ ശാഖിനഃ||൫൩|| മദ്യപ്രസങ്ഗം തം ചാജ്ഞാ മഹാദോഷം മഹാഗദമ്| സുഖമിത്യധിഗച്ഛന്തി രജോമോഹപരാജിതാഃ||൫൪|| മദ്യോപഹതവിജ്ഞാനാ വിയുക്താഃ സാത്ത്വികൈര്ഗുണൈഃ| ശ്രേയോഭിര്വിപ്രയുജ്യന്തേ മദാന്ധാ മദലാലസാഃ||൫൫|| മദ്യേ മോഹോ ഭയം ശോകഃ ക്രോധോ മൃത്യുശ്ച സംശ്രിതഃ| സോന്മാദമദമൂര്ച്ഛായാഃ സാപസ്മാരാപതാനകാഃ||൫൬|| യത്രൈകഃ സ്മൃതിവിഭ്രംശസ്തത്ര സര്വമസാധുവത്| ഇത്യേവം മദ്യദോഷജ്ഞാ മദ്യം ഗര്ഹന്തി യത്നതഃ||൫൭|| സത്യമേതേ മഹാദോഷാ മദ്യസ്യോക്താ ന സംശയഃ| അഹിതസ്യാതിമാത്രസ്യ പീതസ്യ വിധിവര്ജിതമ്||൫൮|| കിന്തു മദ്യം സ്വഭാവേന യഥൈവാന്നം തഥാ സ്മൃതമ്| അയുക്തിയുക്തം രോഗായ യുക്തിയുക്തം യഥാऽമൃതമ്||൫൯|| പ്രാണാഃ പ്രാണഭൃതാമന്നം തദയുക്ത്യാ നിഹന്ത്യസൂന്| വിഷം പ്രാണഹരം തച്ച യുക്തിയുക്തം രസായനമ്||൬൦||
प्रेत्य चेह च यच्छ्रेयः श्रेयो मोक्षे च यत् परम्| मनःसमाधौ तत् सर्वमायत्तं सर्वदेहिनाम्||५२|| मद्येन मनसश्चास्य सङ्क्षोभः क्रियते महान्| महामारुतवेगेन तटस्थस्येव शाखिनः||५३|| मद्यप्रसङ्गं तं चाज्ञा महादोषं महागदम्| सुखमित्यधिगच्छन्ति रजोमोहपराजिताः||५४|| मद्योपहतविज्ञाना वियुक्ताः सात्त्विकैर्गुणैः| श्रेयोभिर्विप्रयुज्यन्ते मदान्धा मदलालसाः||५५|| मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रितः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः||५६|| यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधुवत्| इत्येवं मद्यदोषज्ञा मद्यं गर्हन्ति यत्नतः||५७|| सत्यमेते महादोषा मद्यस्योक्ता न संशयः| अहितस्यातिमात्रस्य पीतस्य विधिवर्जितम्||५८|| किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्| अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम्||५९|| प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या निहन्त्यसून्| विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम्||६०||
🔊 Audio coming soon
പ്രേത്യ ചേഹേത്യാദിനാ ഏകീയമതം മദ്യനിന്ദകം ദര്ശയതി| പ്രേത്യേതി ജന്മാന്തരേ| തടസ്ഥസ്യേതി വചനേന വാതാക്ഷോഭ്യതാം ദര്ശയതി| സത്യമിത്യാദിനാ സ്വമതമാഹ| ഏതേ ദോഷാഃ മദ്യസ്യൈകീയമതോക്താ അഹിതാദിധര്മയുക്തസ്യൈവ ഭവന്തി, ന ഹിതാല്പമാത്രവിധിപീതസ്യേതി ഭാവഃ| വിധിവര്ജിതമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| മദ്യസ്യാന്നസാരൂപ്യദര്ശനേന വിധിവദുപയോഗേ ഗുണവത്താമവിധ്യുപയോഗേ ച ദോഷവത്താമാഹ- കിന്ത്വിത്യാദി| യുക്ത്യാ ദേശകാലമാത്രാദ്യപേക്ഷയാ യോജനയാ യുക്തം ശുഭമ്, അശുഭം ചായുക്തിയുക്തമ്| യുക്തേരന്വയവ്യതിരേകാഭ്യാം കാര്യമാഹ- പ്രാണാ ഇത്യാദി| പ്രാണഹേതുത്വാത് പ്രാണാഃ| അയുക്തിയുക്തമിതി അവിധിപ്രയുക്തമ്| യുക്തിയുക്തം രസായനമിതി യഥാ “വിഷസ്യ തു തിലം ദദ്യാത്” (ചി.അ.൧) ഇത്യാദിപ്രയോഗേ തിലമാനസ്യ രസായനത്വം, തഥാ ജ്ഞേയമ്||൫൨-൬൦||
Adhikarana 14 (61) · Śloka 61
ഹര്ഷമൂര്ജം മുദം പുഷ്ടിമാരോഗ്യം പൌരുഷം പരമ് | യുക്ത്യാ പീതം കരോത്യാശു മദ്യം സുഖമദപ്രദമ്||൬൧||
हर्षमूर्जं मुदं पुष्टिमारोग्यं पौरुषं परम् | युक्त्या पीतं करोत्याशु मद्यं सुखमदप्रदम्||६१||
🔊 Audio coming soon
വിധിപീതമദ്യഗുണാനാഹ- ഹര്ഷമിത്യാദി| ഹര്ഷമ് ഉത്സാഹം കായികമ്| മുദമിതി മനഃസന്തോഷമ്| പൌരുഷമിതി ശുക്രമ്| ആശ്വിതി വചനേന ശീഘ്രം ഹര്ഷാദീനി കരോതി ന പരിണാമം യാവദപേക്ഷതേ| സുഖമദപ്രദമിതി സുഖപ്രദമദം, പ്രഥമം മദമിതി യാവത്| അന്യേ തു ‘മദസുഖപ്രദമ്’ ഇതി പഠന്തി; തത്രാപി മദസുഖം പ്രഥമമദാരമ്ഭ ഏവ||൬൧||
Adhikarana 15 (62-67) · Śloka 67
രോചനം ദീപനം ഹൃദ്യം സ്വരവര്ണപ്രസാദനമ്| പ്രീണനം ബൃംഹണം ബല്യം ഭയശോകശ്രമാപഹമ്||൬൨|| സ്വാപനം നഷ്ടനിദ്രാണാം മൂകാനാം വാഗ്വിബോധനമ്| ബോധനം ചാതിനിദ്രാണാം വിബദ്ധാനാം വിബന്ധനുത്||൬൩|| വധബന്ധപരിക്ലേശദുഃഖാനാം ചാപ്യബോധനമ്| മദ്യോത്ഥാനാം ച രോഗാണാം മദ്യമേവ പ്രബാധകമ്||൬൪|| രതിര്വിഷയസംയോഗേ പ്രീതിസംയോഗവര്ധനമ്| അപി പ്രവയസാം മദ്യമുത്സവാമോദകാരകമ്||൬൫|| പഞ്ചസ്വര്ഥേഷു കാന്തേഷു യാ രതിഃ പ്രഥമേ മദേ| യൂനാം വാ സ്ഥവിരാണാം വാ തസ്യ നാസ്ത്യുപമാ ഭുവി||൬൬|| ബഹുദുഃഖഹതസ്യാസ്യ ശോകേനോപഹതസ്യ ച| വിശ്രാമോ ജീവലോകസ്യ മദ്യം യുക്ത്യാ നിഷേവിതമ്||൬൭||
रोचनं दीपनं हृद्यं स्वरवर्णप्रसादनम्| प्रीणनं बृंहणं बल्यं भयशोकश्रमापहम्||६२|| स्वापनं नष्टनिद्राणां मूकानां वाग्विबोधनम्| बोधनं चातिनिद्राणां विबद्धानां विबन्धनुत्||६३|| वधबन्धपरिक्लेशदुःखानां चाप्यबोधनम्| मद्योत्थानां च रोगाणां मद्यमेव प्रबाधकम्||६४|| रतिर्विषयसंयोगे प्रीतिसंयोगवर्धनम्| अपि प्रवयसां मद्यमुत्सवामोदकारकम्||६५|| पञ्चस्वर्थेषु कान्तेषु या रतिः प्रथमे मदे| यूनां वा स्थविराणां वा तस्य नास्त्युपमा भुवि||६६|| बहुदुःखहतस्यास्य शोकेनोपहतस्य च| विश्रामो जीवलोकस्य मद्यं युक्त्या निषेवितम्||६७||
🔊 Audio coming soon
രോചനമിത്യാദിനാ മദ്യഗുണാനാഹ| സ്വാപനം നഷ്ടനിദ്രാണാം തഥാ ബോധനം ചാതിനിദ്രാണാമിതി കാര്യദ്വയകരണമുചിതനിദ്രാകരത്വപ്രഭാവാദേവ; കിംവാ നഷ്ടനിദ്രാണാം നിദ്രാഭിഘാതഹേത്വതിചിന്തനാദിവിസ്മാരകതയാ നിദ്രാകരം ഭവതി, അതിനിദ്രാണാം നിദ്രാഹേതുമനോവഹസ്രോതോരോധാദിഹന്തൃതയാ പ്രബോധകം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| മദ്യോത്ഥാനാം ച രോഗാണാം മദ്യമേവ പ്രബാധകമിതി ഹേതുവിപരീതാര്ഥകാരിതാപ്രഭാവാദിത്യര്ഥഃ| രതിരിതി രതികാരകമിത്യര്ഥഃ| വിഷയസംയോഗേ പ്രീതിസംയോഗവര്ധനമിതി വിഷയാണാം ശബ്ദാദീനാം സംയോഗേ പ്രീതിം സംയോഗം ച വര്ധയതി; പീതമദ്യോ യദാ വിഷയൈഃ ശബ്ദാദിഭിഃ സംയുജ്യതേ തദാ തേഷ്വപി പ്രീതിമാന് ഭവതി, പ്രീതശ്ച സുഖാകാങ്ക്ഷീ സന് പുനസ്തേഷു സംയുജ്യതേ| പ്രവയസാമിതി വൃദ്ധാനാമ്| ഉത്സവഃ ഔത്സുക്യം വിഷയാഭിലാഷ ഇതി യാവത്, ആമോദോ ഹര്ഷഃ| നനു വിഷയേ സ്വഭാവാദേവ പ്രീതിര്ഭവതി, തത് കിം മദ്യേന ക്രിയതേ? ഇത്യാശങ്ക്യ പ്രഥമമദസ്യ വിശിഷ്ടരതികര്തൃത്വമാഹ- പഞ്ചസ്വിത്യാദി| രതിശ്ചേഹ അത്യര്ഥസുഖജനകത്വാദേവോപാദേയേതി വിജ്ഞേയമ്| വിശ്രാമ ഇതി ദുഃഖാര്തവിശ്രാമഹേതുഃ| ജീവലോക ഇതി ജീവമാനലോകഃ ||൬൨-൬൭||
Adhikarana 16 (68-73) · Śloka 73
അന്നപാനവയോവ്യാധിബലകാലത്രികാണി ഷട്| ത്രീന്ദോഷാംസ്ത്രിവിധം സത്ത്വം ജ്ഞാത്വാ മദ്യം പിബേത്സദാ||൬൮|| തേഷാം ത്രികാണാമഷ്ടാനാം യോജനാ യുക്തിരുച്യതേ| യയാ യുക്ത്യാ പിബന്മദ്യം മദ്യദോഷൈര്ന യുജ്യതേ||൬൯|| മദ്യസ്യ ച ഗുണാന് സര്വാന് യഥോക്താന് സ സമശ്നുതേ| ധര്മാര്ഥയോരപീഡായൈ നരഃ സത്ത്വഗുണോച്ഛ്രിതഃ||൭൦|| സത്ത്വാനി തു പ്രബുധ്യന്തേ പ്രായശഃ പ്രഥമേ മദേ| ദ്വിതീയേऽവ്യക്തതാം യാന്തി മധ്യേ ചോത്തമമധ്യയോഃ||൭൧|| സസ്യസമ്ബോധകം വര്ഷം, ഹേമപ്രകൃതിദര്ശകഃ| ഹുതാശഃ, സര്വസത്ത്വാനാം മദ്യം തൂഭയകാരകമ്||൭൨|| പ്രധാനാവരമധ്യാനാം രൂപാണാം വ്യക്തിദര്ശകഃ| യഥാऽഗ്നിരേവം സത്ത്വാനാം മദ്യം പ്രകൃതിദര്ശകമ്||൭൩||
अन्नपानवयोव्याधिबलकालत्रिकाणि षट्| त्रीन्दोषांस्त्रिविधं सत्त्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्सदा||६८|| तेषां त्रिकाणामष्टानां योजना युक्तिरुच्यते| यया युक्त्या पिबन्मद्यं मद्यदोषैर्न युज्यते||६९|| मद्यस्य च गुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते| धर्मार्थयोरपीडायै नरः सत्त्वगुणोच्छ्रितः||७०|| सत्त्वानि तु प्रबुध्यन्ते प्रायशः प्रथमे मदे| द्वितीयेऽव्यक्ततां यान्ति मध्ये चोत्तममध्ययोः||७१|| सस्यसम्बोधकं वर्षं, हेमप्रकृतिदर्शकः| हुताशः, सर्वसत्त्वानां मद्यं तूभयकारकम्||७२|| प्रधानावरमध्यानां रूपाणां व्यक्तिदर्शकः| यथाऽग्निरेवं सत्त्वानां मद्यं प्रकृतिदर्शकम्||७३||
🔊 Audio coming soon
യുക്ത്യാ നിഷേവിതമിത്യത്രോക്താം മദ്യപാനയുക്തിമാഹ- അന്നപാനേത്യാദി| തത്രാന്നം ത്രിവിധം വാതപിത്തകഫകരമ്, ഏവം പാനമപി ത്രിവിധം, ബാല്യാദിഭേദാദ്വയോऽപി ത്രിവിധം, വ്യാധിരപി മൃദുമധ്യതീവ്രഭേദേന ത്രിവിധഃ, കിംവാ സൌമ്യാഗ്നേയവായവ്യഭേദേന ത്രിവിധഃ, ബലം പ്രവരാവരമധ്യഭേദാത്ത്രിവിധം, കാലസ്തു ശീതോഷ്ണവര്ഷാലക്ഷണസ്ത്രിവിധഃ, ത്രിവിധം സത്ത്വം ശുദ്ധം രാജസം താമസം ച| യോജനേതി സമ്യഗ്യോജനാരൂപാ| യുക്തിം ഫലേനാവധാരയതി- യയാ യുക്ത്യേത്യാദിനാ| സത്ത്വഗുണോച്ഛ്രിതോ മദ്യഗുണാന് സമശ്നുതേ ഇതി യോജ്യമ്| തത്രാന്നാപേക്ഷയാ യുക്തിര്യഥാ- വാതകരമന്നമുപയുജ്യ വാതഹരം മദ്യം പേയമ്, ഏവം പിത്തകരകഫകരത്വേऽപി പിത്തകഫഹരാന്നോപയോഗഃ| ഏവം പാനാദ്യപേക്ഷയാऽപി യോജനാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവതി| വയസ്ത്രികേऽപി ബാല്യേ സ്ഥവിരേ ച തീക്ഷ്ണം മദ്യം ന പേയം, യൌവനേ തു തീക്ഷ്ണമപീതി| വ്യാധ്യപേക്ഷയാऽപി യോജനാ യഥാ- മൃദുവ്യാധൌ തീക്ഷ്ണോഷ്ണം, ഉഷ്ണേ ച ശീതമധുരം, വര്ഷാകാലേ തു സ്നിഗ്ധം ദീപനം ച മദ്യമ്| ദോഷഭേദേന തു മദ്യം വാതേ സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ഗൌഡികാദി, പിത്തേ ശീതമധുരം ശാര്കരാദി, കഫേ രൂക്ഷതീക്ഷ്ണം മാധവാദി| ഉക്തം ഹി- “വാതികേഭ്യോ ഹിതം മദ്യം പ്രായോ ഗൌഡികപൈഷ്ടികമ്| കഫപിത്താധികേഭ്യസ്തു ഫാലമാധവശാര്കരമ്” ഇതി| ദോഷഗ്രഹണേനൈവ വാതലാദിപ്രകൃതിരപി ഗൃഹീതാ| സത്ത്വഭേദേനാപി സാത്ത്വികേന തു ബഹ്വപി മദ്യം പാതവ്യം, രാജസതാമസൈസ്തു സ്വല്പമേവ| സത്ത്വാനീതി മനാംസി| അവ്യക്തതാമ് ഈഷദ്വ്യക്തതാം, മധ്യേ ചാവ്യക്തതാം യാന്തീത്യര്ഥഃ, ഉത്തമേ തു സര്വഥാऽപ്യവ്യക്തം ഭവതീതി ഭാവഃ| കേചിത്തു ‘സസ്യസമ്ബോധകം വര്ഷം’ ഇത്യാദി ശ്ലോകം പഠന്തി| തത്ര ഹേമപ്രകൃതിദര്ശകോ ഹുതാശോ യഥാ സുവര്ണസ്യ ശുദ്ധാശുദ്ധതാം ദര്ശയതി, തഥാ മദ്യം തൂഭയകാരകമിതി മനഃപ്രബോധകം മനോഗുണദര്ശകം ച| രൂപാണാമിതി ഹേമരൂപാണാം; കിംവാ ‘രുക്മാണാം’ ഇതി പാഠഃ| വ്യക്തിദര്ശക ഇതി ആകാരദര്ശകഃ||൬൮-൭൩||
Adhikarana 17 (74-78) · Śloka 78
സുഗന്ധിമാല്യഗന്ധര്വം സുപ്രണീതമമാകുലമ്| മിഷ്ടാന്നപാനവിശദം സദാ മധുരസങ്കഥമ്||൭൪|| സുഖപ്രപാനം സുമദം ഹര്ഷപ്രീതിവിവര്ധനമ്| സ്വന്തം സാത്ത്വികമാപാനം ന ചോത്തമമദപ്രദമ്||൭൫|| വൈഗുണ്യം സഹസാ യാന്തി മദ്യദോഷൈര്ന സാത്ത്വികാഃ| മദ്യം ഹി ബലവത്സത്ത്വം ഗൃഹ്ണാതി സഹസാ ന തു ||൭൬|| സൌമ്യാസൌമ്യകഥാപ്രായം വിശദാവിശദം ക്ഷണാത്| ചിത്രം രാജസമാപന്നം പ്രായേണാസ്വന്തകാകുലമ്||൭൭|| ഹര്ഷപ്രീതികഥാപേതമതുഷ്ടം പാനഭോജനേ| സമ്മോഹക്രോധനിദ്രാന്തമാപാനം താമസം സ്മൃതമ്||൭൮||
सुगन्धिमाल्यगन्धर्वं सुप्रणीतममाकुलम्| मिष्टान्नपानविशदं सदा मधुरसङ्कथम्||७४|| सुखप्रपानं सुमदं हर्षप्रीतिविवर्धनम्| स्वन्तं सात्त्विकमापानं न चोत्तममदप्रदम्||७५|| वैगुण्यं सहसा यान्ति मद्यदोषैर्न सात्त्विकाः| मद्यं हि बलवत्सत्त्वं गृह्णाति सहसा न तु ||७६|| सौम्यासौम्यकथाप्रायं विशदाविशदं क्षणात्| चित्रं राजसमापन्नं प्रायेणास्वन्तकाकुलम्||७७|| हर्षप्रीतिकथापेतमतुष्टं पानभोजने| सम्मोहक्रोधनिद्रान्तमापानं तामसं स्मृतम्||७८||
🔊 Audio coming soon
സാത്ത്വികാദിഭേദേന പാനം ത്രിവിധമാഹ- സുഗന്ധീത്യാദി| ശോഭനോ ഗന്ധോ യസ്യ തത് സുഗന്ധി, ഗന്ധര്വഃ ഗാനമ്| ശോഭനോऽന്തോ യസ്യ തത് സ്വന്തമ്| സുമദമിതി സമമദമ്| ന ചോത്തമമദപ്രദമിതി നോത്തമമദകരം, കദാചിദപി മദ്യപാനാത്തൃതീയമദാശങ്കാ ന ഭവതി; ഉത്തമമദഃ സാത്ത്വികേ ന ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഉത്തമമദാപ്രാപ്തൌ ഹേതുമാഹ- വൈഗുണ്യമിത്യാദി| സത്ത്വസംയോഗാദിതി സത്ത്വാഖ്യഗുണയോഗാത്; സത്ത്വാഖ്യോ ഹി ഗുണഃ പ്രകാശകതയാ ന മദേന മോഹകേനാഭിഭൂയത ഇതി ഭാവഃ| ഏതദേവാഹ- സഹസേത്യാദി| രാജസപാനമാഹ- സൌമ്യാസൌമ്യേത്യാദി| സൌമ്യകഥാ സൌമ്യസമ്ബന്ധാ, തദ്വിപരീതാ അസൌമ്യാ| വിശദാവിശദമിതി പ്രസന്നാപ്രസന്നമ്| ചിത്രമിതി സമ്ബദ്ധാസമ്ബദ്ധവാക്യാദിയോഗാന്നാനാപ്രകാരകമ്| തഥേത്യാദിനാ താമസമാഹ| സമ്മോഹഃ ക്രോധോ നിദ്രാ ച അന്തേ യസ്യ തത് സമ്മോഹക്രോധനിദ്രാന്തമ്||൭൪-൭൮||
Adhikarana 18 (79) · Śloka 79
ആപാനേ സാത്ത്വികാന് ബുദ്ധ്വാ തഥാ രാജസതാമസാന്| ജഹ്യാത്സഹായാന് യൈഃ പീത്വാ മദ്യദോഷാനുപാശ്നുതേ||൭൯||
आपाने सात्त्विकान् बुद्ध्वा तथा राजसतामसान्| जह्यात्सहायान् यैः पीत्वा मद्यदोषानुपाश्नुते||७९||
🔊 Audio coming soon
യൈരിത്യനേന രാജസതാമസാഃ പ്രത്യവമൃശ്യന്തേ, തൈഃ സമം പിബന് തത്പ്രസക്ത്യാ സ്വയമപ്യതിപിബന് മദ്യദോഷാന് ദ്വിതീയതൃതീയമദദോഷാന് പ്രാപ്നോതി||൭൯||
Adhikarana 19 (80-87) · Śloka 87
സുഖശീലാഃ സുസമ്ഭാഷാഃ സുമുഖാഃ സമ്മതാഃ സതാമ്| കലാസ്വബാഹ്യാ വിശദാ വിഷയപ്രവണാശ്ച യേ||൮൦|| പരസ്പരവിധേയാ യേ യേഷാമൈക്യം സുഹൃത്തയാ| പ്രഹര്ഷപ്രീതിമാധുര്യൈരാപാനം വര്ധയന്തി യേ||൮൧|| ഉത്സവാദുത്സവതരം യേഷാമന്യോന്യദര്ശനമ്| തേ സഹായാഃ സുഖാഃ പാനേ തൈഃ പിബന്സഹ മോദതേ||൮൨|| രൂപഗന്ധരസസ്പര്ശൈഃ ശബ്ദൈശ്ചാപി മനോരമൈഃ| പിബന്തി സുസഹായാ യേ തേ വൈ സുകൃതിഭിഃ സമാഃ||൮൩|| പഞ്ചഭിര്വിഷയൈരിഷ്ടൈരുപേതൈര്മനസഃ പ്രിയൈഃ| ദേശേ കാലേ പിബേന്മദ്യം പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ||൮൪|| സ്ഥിരസത്ത്വശരീരാ യേ പൂര്വാന്നാ മദ്യപാന്വയാഃ| ബഹുമദ്യോചിതാ യേ ച മാദ്യന്തി സഹസാ ന തേ||൮൫|| ക്ഷുത്പിപാസാപരീതാശ്ച ദുര്ബലാ വാതപൈത്തികാഃ| രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാഹാരാ വിഷ്ടബ്ധാഃ സത്ത്വദുര്ബലാഃ||൮൬|| ക്രോധിനോऽനുചിതാഃ ക്ഷീണാഃ പരിശ്രാന്താ മദക്ഷതാഃ| സ്വല്പേനാപി മദം ശീഘ്രം യാന്തി മദ്യേന മാനവാഃ||൮൭||
सुखशीलाः सुसम्भाषाः सुमुखाः सम्मताः सताम्| कलास्वबाह्या विशदा विषयप्रवणाश्च ये||८०|| परस्परविधेया ये येषामैक्यं सुहृत्तया| प्रहर्षप्रीतिमाधुर्यैरापानं वर्धयन्ति ये||८१|| उत्सवादुत्सवतरं येषामन्योन्यदर्शनम्| ते सहायाः सुखाः पाने तैः पिबन्सह मोदते||८२|| रूपगन्धरसस्पर्शैः शब्दैश्चापि मनोरमैः| पिबन्ति सुसहाया ये ते वै सुकृतिभिः समाः||८३|| पञ्चभिर्विषयैरिष्टैरुपेतैर्मनसः प्रियैः| देशे काले पिबेन्मद्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना||८४|| स्थिरसत्त्वशरीरा ये पूर्वान्ना मद्यपान्वयाः| बहुमद्योचिता ये च माद्यन्ति सहसा न ते||८५|| क्षुत्पिपासापरीताश्च दुर्बला वातपैत्तिकाः| रूक्षाल्पप्रमिताहारा विष्टब्धाः सत्त्वदुर्बलाः||८६|| क्रोधिनोऽनुचिताः क्षीणाः परिश्रान्ता मदक्षताः| स्वल्पेनापि मदं शीघ्रं यान्ति मद्येन मानवाः||८७||
🔊 Audio coming soon
ഉപാദേയാന് സാത്ത്വികാനാഹ- സുഖശീലാ ഇത്യാദി| സുമുഖാ ഇതി പ്രിയാകാരാഃ| വിശദാ ഇതി അവാമാഃ| ആപാനം വര്ധയന്തീതി ആപാനേ പ്രസാദം വര്ധയന്തി ന പാനപ്രസക്തിം വര്ധയന്തീത്യര്ഥഃ, തസ്യാ നിന്ദിതത്വാത്| മനോരമൈരിത്യത്ര ‘സാധീയാംസൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| സുകൃതിഭിഃ സമാ ഇതി ഏവമ്ഭൂതപാനസ്യ സുകൃതിലഭ്യത്വാത്| സ്ഥിരസത്ത്വേത്യാദൌ പൂര്വാന്നാ ഇതി മദ്യപാനാത് പൂര്വമുപയുക്താന്നാഃ| മദ്യപാന്വയാ ഇതി മദ്യപവംശജാഃ, തേഷാം മദ്യപാനം മദ്യസാത്മ്യത്വാദേവ ന വികാരകരം ഭവതി, വിഷകന്യായാ വിഷമിവ||൮൦-൮൭||
Adhikarana 20 (88-97) · Śloka 97
ഊര്ധ്വം മദാത്യയസ്യാതഃ സമ്ഭവം സ്വസ്വലക്ഷണമ്| അഗ്നിവേശ! ചികിത്സാം ച പ്രവക്ഷ്യാമി യഥാക്രമമ്||൮൮|| സ്ത്രീശോകഭയഭാരാധ്വകര്മഭിര്യോऽതികര്ശിതഃ| രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാശീ ച യഃ പിബത്യതിമാത്രയാ||൮൯|| രൂക്ഷം പരിണതം മദ്യം നിശി നിദ്രാം വിഹത്യ ച| കരോതി തസ്യ തച്ഛീഘ്രം വാതപ്രായം മദാത്യയമ്||൯൦|| ഹിക്കാശ്വാസശിരഃകമ്പപാര്ശ്വശൂലപ്രജാഗരൈഃ| വിദ്യാദ്ബഹുപ്രലാപസ്യ വാതപ്രായം മദാത്യയമ്||൯൧|| തീക്ഷ്ണോഷ്ണം മദ്യമമ്ലം ച യോऽതിമാത്രം നിഷേവതേ| അമ്ലോഷ്ണതീക്ഷ്ണഭോജീ ച ക്രോധനോऽഗ്ന്യാതപപ്രിയഃ||൯൨|| തസ്യോപജായതേ പിത്താദ്വിശേഷേണ മദാത്യയഃ| സ തു വാതോല്ബണസ്യാശു പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ||൯൩|| തൃഷ്ണാദാഹജ്വരസ്വേദമൂര്ച്ഛാതീസാരവിഭ്രമൈഃ| വിദ്യാദ്ധരിതവര്ണസ്യ പിത്തപ്രായം മദാത്യയമ്||൯൪|| തരുണം മധുരപ്രായം ഗൌഡം പൈഷ്ടികമേവ വാ| മധുരസ്നിഗ്ധഗുര്വാശീ യഃ പിബത്യതിമാത്രയാ||൯൫|| അവ്യായാമദിവാസ്വപ്നശയ്യാസനസുഖേ രതഃ| മദാത്യയം കഫപ്രായം സ ശീഘ്രമധിഗച്ഛതി||൯൬|| ഛര്ദ്യരോചകഹൃല്ലാസതന്ദ്രാസ്തൈമിത്യഗൌരവൈഃ| വിദ്യാച്ഛീതപരീതസ്യ കഫപ്രായം മദാത്യയമ്||൯൭||
ऊर्ध्वं मदात्ययस्यातः सम्भवं स्वस्वलक्षणम्| अग्निवेश! चिकित्सां च प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्||८८|| स्त्रीशोकभयभाराध्वकर्मभिर्योऽतिकर्शितः| रूक्षाल्पप्रमिताशी च यः पिबत्यतिमात्रया||८९|| रूक्षं परिणतं मद्यं निशि निद्रां विहत्य च| करोति तस्य तच्छीघ्रं वातप्रायं मदात्ययम्||९०|| हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः| विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम्||९१|| तीक्ष्णोष्णं मद्यमम्लं च योऽतिमात्रं निषेवते| अम्लोष्णतीक्ष्णभोजी च क्रोधनोऽग्न्यातपप्रियः||९२|| तस्योपजायते पित्ताद्विशेषेण मदात्ययः| स तु वातोल्बणस्याशु प्रशमं याति हन्ति वा||९३|| तृष्णादाहज्वरस्वेदमूर्च्छातीसारविभ्रमैः| विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम्||९४|| तरुणं मधुरप्रायं गौडं पैष्टिकमेव वा| मधुरस्निग्धगुर्वाशी यः पिबत्यतिमात्रया||९५|| अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः| मदात्ययं कफप्रायं स शीघ्रमधिगच्छति||९६|| छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः| विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम्||९७||
🔊 Audio coming soon
മദ്യപാനദോഷഗുണാനഭിധായ മദാത്യയാന് ഹേത്വാദിഭിരാഹ- ഊര്ധ്വമിത്യാദി| സമ്ഭവമിതി കാരണമ്| വാതപ്രായമിത്യാദൌ പ്രായഃശബ്ദേനാധികവാചിനാ വക്ഷ്യമാണാനാം സര്വമദാത്യയാനാം ത്രിദോഷജന്യത്വം ദര്ശയതി| സ തു വാതേത്യാദൌ സ ത്വിതി പൈത്തികഃ; വാതോല്ബണസ്യ പൈത്തോ മദാത്യയോ വാതപിത്തസംയോഗകൃതതയാ ബാഹ്യ ഇവാഗ്നിര്വായുയുക്തഃ ശീഘ്രകാരീ ഭവതി| തത്രേയം വ്യവസ്ഥാ- യത്ര സദ്യഃഫലാ ക്രിയാ തത്ര ശീഘ്രമേവ ശാമ്യതി, അക്രിയായാം ച ശീഘ്രം ഹന്തി, ശങ്ഖകരോഹിണ്യാദിവത്||൮൮-൯൭||
Adhikarana 21 (98-100) · Śloka 100
വിഷസ്യ യേ ഗുണാ ദൃഷ്ടാഃ സന്നിപാതപ്രകോപണാഃ| ത ഏവ മദ്യേ ദൃശ്യന്തേ വിഷേ തു ബലവത്തരാഃ||൯൮|| ഹന്ത്യാശു ഹി വിഷം കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിദ്രോഗായ കല്പതേ| യഥാ വിഷം തഥൈവാന്ത്യോ ജ്ഞേയോ മദ്യകൃതോ മദഃ||൯൯|| തസ്മാത് ത്രിദോഷജം ലിങ്ഗം സര്വത്രാപി മദാത്യയേ| ദൃശ്യതേ രൂപവൈശേഷ്യാത് പൃഥക്ത്വം ചാസ്യ ലക്ഷ്യതേ||൧൦൦||
विषस्य ये गुणा दृष्टाः सन्निपातप्रकोपणाः| त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराः||९८|| हन्त्याशु हि विषं किञ्चित् किञ्चिद्रोगाय कल्पते| यथा विषं तथैवान्त्यो ज्ञेयो मद्यकृतो मदः||९९|| तस्मात् त्रिदोषजं लिङ्गं सर्वत्रापि मदात्यये| दृश्यते रूपवैशेष्यात् पृथक्त्वं चास्य लक्ष्यते||१००||
🔊 Audio coming soon
മദ്യസ്യ ത്രിദോഷകരത്വേ ഹേതുമാഹ- വിഷസ്യേത്യാദി| യദ്യപി മദ്യമമ്ലം, വിഷം ത്വവ്യക്തമധുരം, തഥാऽപി ബഹുഗുണസാമാന്യാത് ത ഏവ മദ്യേ ദൃശ്യന്ത ഇത്യുക്തമ്| തഥൈവാന്ത്യോ മദ ഇതി പ്രാണഹരോ രോഗകരശ്ചേത്യര്ഥഃ| പൃഥക്ത്വമിതി വാതികത്വാദിനാ പാര്ഥക്യമ്||൯൮-൧൦൦||
Adhikarana 22 (101-106) · Śloka 106
ശരീരദുഃഖം ബലവത് സമ്മോഹോ ഹൃദയവ്യഥാ| അരുചിഃ പ്രതതാ തൃഷ്ണാ ജ്വരഃ ശീതോഷ്ണലക്ഷണഃ||൧൦൧|| ശിരഃപാര്ശ്വാസ്ഥിസന്ധീനാം വിദ്യുത്തുല്യാ ച വേദനാ| ജായതേऽതിബലാ ജൃമ്ഭാ സ്ഫുരണം വേപനം ശ്രമഃ||൧൦൨|| ഉരോവിബന്ധഃ കാസശ്ച ഹിക്കാ ശ്വാസഃ പ്രജാഗരഃ| ശരീരകമ്പഃ കര്ണാക്ഷിമുഖരോഗസ്ത്രികഗ്രഹഃ||൧൦൩|| ഛര്ദ്യതീസാരഹൃല്ലാസാ വാതപിത്തകഫാത്മകാഃ| ഭ്രമഃ പ്രലാപോ രൂപാണാമസതാം ചൈവ ദര്ശനമ്||൧൦൪|| തൃണഭസ്മലതാപര്ണപാംശുഭിശ്ചാവപൂരണമ്| പ്രധര്ഷണം വിഹങ്ഗൈശ്ച ഭ്രാന്തചേതാഃ സ മന്യതേ||൧൦൫|| വ്യാകുലാനാമശസ്താനാം സ്വപ്നാനാം ദര്ശനാനി ച| മദാത്യയസ്യ രൂപാണി സര്വാണ്യേതാനി ലക്ഷയേത്||൧൦൬||
शरीरदुःखं बलवत् सम्मोहो हृदयव्यथा| अरुचिः प्रतता तृष्णा ज्वरः शीतोष्णलक्षणः||१०१|| शिरःपार्श्वास्थिसन्धीनां विद्युत्तुल्या च वेदना| जायतेऽतिबला जृम्भा स्फुरणं वेपनं श्रमः||१०२|| उरोविबन्धः कासश्च हिक्का श्वासः प्रजागरः| शरीरकम्पः कर्णाक्षिमुखरोगस्त्रिकग्रहः||१०३|| छर्द्यतीसारहृल्लासा वातपित्तकफात्मकाः| भ्रमः प्रलापो रूपाणामसतां चैव दर्शनम्||१०४|| तृणभस्मलतापर्णपांशुभिश्चावपूरणम्| प्रधर्षणं विहङ्गैश्च भ्रान्तचेताः स मन्यते||१०५|| व्याकुलानामशस्तानां स्वप्नानां दर्शनानि च| मदात्ययस्य रूपाणि सर्वाण्येतानि लक्षयेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
ശരീരദുഃഖമിത്യാദിനാ സര്വമദാത്യയസ്യ സാമാന്യം ലക്ഷണം ബ്രൂതേ, കിംവാ ത്രിദോഷമദാത്യയസ്യൈവ ലക്ഷണം; യതോ രോഗസങ്ഗ്രഹേ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതൈശ്ചത്വാരോ മദാ ഉക്താഃ| “യശ്ച മദ്യമദഃ പ്രോക്തോ വിഷജോ രൌധിരശ്ച യഃ| സര്വ ഏതേ മദാ നര്തേ വാതപിത്തകഫത്രയാത്” (സൂ.അ.൨൪) ഇത്യനേന മദസ്യ വാതാദിജത്വേന ചാതുര്വിധ്യമുക്തമ്| തേന മദാത്യയസ്യ ചാതുര്വിധ്യം മദചാതുര്വിധ്യാത്; യതോ മദ ഏവ ആത്യയികോ മദാത്യയ ഇതി നിരുച്യതേ| വിദ്യുത്തുല്യേതി വിദ്യുദ്വത്ക്ഷണസ്ഥായിനീ| സ്ഫുരണം കിഞ്ചിത്കമ്പനം, വേപനമേകദേശേ വ്യക്തകമ്പനമ്||൧൦൧-൧൦൬||
Adhikarana 23 (107-111) · Śloka 111
സര്വം മദാത്യയം വിദ്യാത് ത്രിദോഷമധികം തു യമ്| ദോഷം മദാത്യയേ പശ്യേത് തസ്യാദൌ പ്രതികാരയേത്||൧൦൭|| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ച ക്രിയാ കാര്യാ മദാത്യയേ| പിത്തമാരുതപര്യന്തഃ പ്രായേണ ഹി മദാത്യയഃ||൧൦൮|| മിഥ്യാതിഹീനപീതേന യോ വ്യാധിരുപജായതേ| സമപീതേന തേനൈവ സ മദ്യേനോപശാമ്യതി||൧൦൯|| ജീര്ണാമമദ്യദോഷായ മദ്യമേവ പ്രദാപയേത്| പ്രകാങ്ക്ഷാലാഘവേ ജാതേ യദ്യദസ്മൈ ഹിതം ഭവേത്||൧൧൦|| സൌവര്ചലാനുസംവിദ്ധം ശീതം സബിഡസൈന്ധവമ്| മാതുലുങ്ഗാര്ദ്രകോപേതം ജലയുക്തം പ്രമാണവിത് ||൧൧൧||
सर्वं मदात्ययं विद्यात् त्रिदोषमधिकं तु यम्| दोषं मदात्यये पश्येत् तस्यादौ प्रतिकारयेत्||१०७|| कफस्थानानुपूर्व्या च क्रिया कार्या मदात्यये| पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः||१०८|| मिथ्यातिहीनपीतेन यो व्याधिरुपजायते| समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति||१०९|| जीर्णाममद्यदोषाय मद्यमेव प्रदापयेत्| प्रकाङ्क्षालाघवे जाते यद्यदस्मै हितं भवेत्||११०|| सौवर्चलानुसंविद्धं शीतं सबिडसैन्धवम्| मातुलुङ्गार्द्रकोपेतं जलयुक्तं प्रमाणवित् ||१११||
🔊 Audio coming soon
ഉത്ക്ലേശവിശേഷേണ ചികിത്സാമാഹ- സര്വമിത്യാദി| സമസര്വദോഷേ ചികിത്സാമാഹ- കഫസ്ഥാനേത്യാദി| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ചാത്ര ചികിത്സാ കഫസ്ഥാനോദ്ഭൂതതയാ പ്രഥമം കഫസമ്ബന്ധാത് സന്നിപാതജ്വര ഇവ ജ്ഞേയാ| ആദൌ കഫപ്രബലതാമേവാഹ- പിത്തമാരുതപര്യന്ത ഇതി; അനേന ചാര്ഥാത് കഫാദിത്വം ലമ്ഭയതി| സമപീതേന തേനൈവേതി യജ്ജാതീയേന മദ്യേന മദാത്യയോ ജനിതഃ നിതരാം തജ്ജാതീയേനൈവ ശാമ്യതി| യഥാ വിഷം മൌലം ദംഷ്ട്രീയേണ ശാമ്യതി, തഥാ മദ്യമപി വിജാതീയേന മദ്യേന ശാമ്യതീത്യേകേ; കിന്തു തേനൈവേത്യനേന താമേവ മദ്യജാതിം പ്രത്യവമൃശതി, തേനാവശ്യം തജ്ജാതീയമേവ മദ്യം ജ്ഞേയമ്| യതോऽനന്തരം വക്ഷ്യതി- ‘യച്ച യസ്മൈ ഹിതം ഭവേത്’ ഇതി| തഥാ ‘ദദ്യാത് സലവണം മദ്യം പൈഷ്ടികം വാതശാന്തയേ’ ഇത്യനേന യേന കേനചിന്മദ്യേനോദ്ഭൂതേ വാതമദാത്യയേ പൈഷ്ടികമുക്തം, തഥാ ‘സശര്കരം ശാര്കരം വാ’ ഇത്യാദി വിശേഷവിധാനം ബഹു കരിഷ്യതി; തേന തജ്ജാതീയമന്യജാതീയം ച മദ്യം മദാത്യയേ ദേയമ്||൧൦൭-൧൧൧||
Adhikarana 24 (112-116) · Śloka 116
തീക്ഷോഷ്ണേനാതിമാത്രേണ പീതേനാമ്ലവിദാഹിനാ| മദ്യേനാന്നരസോത്ക്ലേദോ വിദഗ്ധഃ ക്ഷാരതാം ഗതഃ||൧൧൨|| അന്തര്ദാഹം ജ്വരം തൃഷ്ണാം പ്രമോഹം വിഭ്രമം മദമ്| ജനയത്യാശു തച്ഛാന്ത്യൈ മദ്യമേവ പ്രദാപയേത്||൧൧൩|| ക്ഷാരോ ഹി യാതി മാധുര്യം ശീഘ്രമമ്ലോപസംഹിതഃ| ശ്രേഷ്ഠമമ്ലേഷു മദ്യം ച യൈര്ഗുണൈസ്താന് പരം ശൃണു||൧൧൪|| മദ്യസ്യാമ്ലസ്വഭാവസ്യ ചത്വാരോऽനുരസാഃ സ്മൃതാഃ| മധുരശ്ച കഷായശ്ച തിക്തഃ കടുക ഏവ ച||൧൧൫|| ഗുണാശ്ച ദശ പൂര്വോക്താസ്തൈശ്ചതുര്ദശഭിര്ഗുണൈഃ| സര്വേഷാം മദ്യമമ്ലാനാമുപര്യുപരി തിഷ്ഠതി||൧൧൬||
तीक्षोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना| मद्येनान्नरसोत्क्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः||११२|| अन्तर्दाहं ज्वरं तृष्णां प्रमोहं विभ्रमं मदम्| जनयत्याशु तच्छान्त्यै मद्यमेव प्रदापयेत्||११३|| क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः| श्रेष्ठमम्लेषु मद्यं च यैर्गुणैस्तान् परं शृणु||११४|| मद्यस्याम्लस्वभावस्य चत्वारोऽनुरसाः स्मृताः| मधुरश्च कषायश्च तिक्तः कटुक एव च||११५|| गुणाश्च दश पूर्वोक्तास्तैश्चतुर्दशभिर्गुणैः| सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्युपरि तिष्ठति||११६||
🔊 Audio coming soon
അന്നരസോത്ക്ലേദ ഇത്യത്ര ‘അമ്ലരസക്ലേദഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ക്ഷാരമാധുര്യായ യദാऽമ്ലമദ്യദാനം, തദാ കിമിതി അന്യദമ്ലം ന ദീയതേ ഇത്യാഹ- ക്ഷാരോ ഹീത്യാദി| ഉപര്യുപരീതി ഉപരിഷ്ടാദപ്യുപരി അത്യര്ഥം ശ്രേഷ്ഠമിത്യര്ഥഃ||൧൧൨-൧൧൬||
Adhikarana 25 (117-135) · Śloka 135
മദ്യോത്ക്ലിഷ്ടേന ദോഷേണ രുദ്ധഃ സ്രോതഃസു മാരുതഃ| കരോതി വേദനാം തീവ്രാം ശിരസ്യസ്ഥിഷു സന്ധിഷു||൧൧൭|| ദോഷവിഷ്യന്ദനാര്ഥം ഹി തസ്മൈ മദ്യം വിശേഷതഃ| വ്യവായിതീക്ഷ്ണോഷ്ണതയാ ദേയമമ്ലേ(ന്യേ)ഷു സത്സ്വപി||൧൧൮|| സ്രോതോവിബന്ധനുന്മദ്യം മാരുതസ്യാനുലോമനമ്| രോചനം ദീപനം ചാഗ്നേരഭ്യാസാത് സാത്മ്യമേവ ച||൧൧൯|| രുജഃ സ്രോതഃസ്വരുദ്ധേഷു മാരുതേ ചാനുലോമിതേ| നിവര്തന്തേ വികാരാശ്ച ശാമ്യന്ത്യസ്യ മദോദയാഃ||൧൨൦|| ബീജപൂരകവൃക്ഷാമ്ലകോലദാഡിമസംയുതമ്| യവാനീഹപുഷാജാജീശൃങ്ഗവേരാവചൂര്ണിതമ്||൧൨൧|| സസ്നേഹൈഃ ശക്തുഭിര്യുക്തമവദംശൈര്വിരോചിതമ് | ദദ്യാത് സലവണം മദ്യം പൈഷ്ടികം വാതശാന്തയേ||൧൨൨|| ദൃഷ്ട്വാ വാതോല്ബണം ലിങ്ഗം രസൈശ്ചൈനമുപാചരേത്| ലാവതിത്തിരദക്ഷാണാം സ്നിഗ്ധാമ്ലൈഃ ശിഖിനാമപി||൧൨൩|| പക്ഷിണാം മൃഗമത്സ്യാനാമാനൂപാനാം ച സംസ്കൃതൈഃ| ഭൂശയപ്രസഹാനാം ച രസൈഃ ശാല്യോദനേന ച||൧൨൪|| സ്നിഗ്ധോഷ്ണലവണാമ്ലൈശ്ച വേശവാരൈര്മുഖപ്രിയൈഃ| ചിത്രൈര്ഗൌധൂമികൈശ്ചാന്നൈര്വാരുണീമണ്ഡസംയുതൈഃ ||൧൨൫|| പിശിതാര്ദ്രകഗര്ഭാഭിഃ സ്നിഗ്ധാഭിഃ പൂപവര്തിഭിഃ| മാഷപൂപലികാഭിശ്ച വാതികം സമുപാചരേത്||൧൨൬|| നാതിസ്നിഗ്ധം ന ചാമ്ലേന യുക്തം സമരിചാര്ദ്രകമ്| മേദ്യം പ്രാഗുദിതം മാംസം ദാഡിമസ്വരസേന വാ||൧൨൭|| പൃഥക്ത്രിജാതകോപേതം സധാന്യമരിചാര്ദ്രകമ്| രസപ്രലേപി സമ്പൂപൈഃ സുഖോഷ്ണൈഃ സമ്പ്രദാപയേത്||൧൨൮|| ഭുക്തേ തു വാരുണീമണ്ഡം ദദ്യാത് പാതും പിപാസവേ| ദാഡിമസ്യ രസം വാऽപി ജലം വാ പാഞ്ചമൂലികമ്||൧൨൯|| ധാന്യനാഗരതോയം ച ദധിമണ്ഡമഥാപി വാ| അമ്ലകാഞ്ജികമണ്ഡം വാ ശുക്തോദകമഥാപി വാ||൧൩൦|| കര്മണാऽനേന സിദ്ധേന വികാര ഉപശാമ്യതി| മാത്രാകാലപ്രയുക്തേന ബലം വര്ണശ്ച വര്ധതേ||൧൩൧|| രാഗഷാഡവസംയോഗൈര്വിവിധൈര്ഭക്തരോചനൈഃ| പിശിതൈഃ ശാകപിഷ്ടാന്നൈര്യവഗോധൂമശാലിഭിഃ||൧൩൨|| അഭ്യങ്ഗോത്സാദനൈഃ സ്നാനൈരുഷ്ണൈഃ പ്രാവരണൈര്ഘനൈഃ| ഘനൈരഗുരുപങ്കൈശ്ച ധൂപൈശ്ചാഗുരുജൈര്ഘനൈഃ||൧൩൩|| നാരീണാം യൌവനോഷ്ണാനാം നിര്ദയൈരുപഗൂഹനൈഃ| ശ്രോണ്യൂരുകുചഭാരൈശ്ച സംരോധോഷ്ണസുഖാവഹൈഃ||൧൩൪|| ശയനാച്ഛാദനൈരുഷ്ണൈരുഷ്ണൈശ്ചാന്തര്ഗൃഹൈഃ സുഖൈഃ| മാരുതപ്രബലഃ ശീഘ്രം പ്രശാമ്യതി മദാത്യയഃ||൧൩൫||
मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः| करोति वेदनां तीव्रां शिरस्यस्थिषु सन्धिषु||११७|| दोषविष्यन्दनार्थं हि तस्मै मद्यं विशेषतः| व्यवायितीक्ष्णोष्णतया देयमम्ले(न्ये)षु सत्स्वपि||११८|| स्रोतोविबन्धनुन्मद्यं मारुतस्यानुलोमनम्| रोचनं दीपनं चाग्नेरभ्यासात् सात्म्यमेव च||११९|| रुजः स्रोतःस्वरुद्धेषु मारुते चानुलोमिते| निवर्तन्ते विकाराश्च शाम्यन्त्यस्य मदोदयाः||१२०|| बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमसंयुतम्| यवानीहपुषाजाजीशृङ्गवेरावचूर्णितम्||१२१|| सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तमवदंशैर्विरोचितम् | दद्यात् सलवणं मद्यं पैष्टिकं वातशान्तये||१२२|| दृष्ट्वा वातोल्बणं लिङ्गं रसैश्चैनमुपाचरेत्| लावतित्तिरदक्षाणां स्निग्धाम्लैः शिखिनामपि||१२३|| पक्षिणां मृगमत्स्यानामानूपानां च संस्कृतैः| भूशयप्रसहानां च रसैः शाल्योदनेन च||१२४|| स्निग्धोष्णलवणाम्लैश्च वेशवारैर्मुखप्रियैः| चित्रैर्गौधूमिकैश्चान्नैर्वारुणीमण्डसंयुतैः ||१२५|| पिशितार्द्रकगर्भाभिः स्निग्धाभिः पूपवर्तिभिः| माषपूपलिकाभिश्च वातिकं समुपाचरेत्||१२६|| नातिस्निग्धं न चाम्लेन युक्तं समरिचार्द्रकम्| मेद्यं प्रागुदितं मांसं दाडिमस्वरसेन वा||१२७|| पृथक्त्रिजातकोपेतं सधान्यमरिचार्द्रकम्| रसप्रलेपि सम्पूपैः सुखोष्णैः सम्प्रदापयेत्||१२८|| भुक्ते तु वारुणीमण्डं दद्यात् पातुं पिपासवे| दाडिमस्य रसं वाऽपि जलं वा पाञ्चमूलिकम्||१२९|| धान्यनागरतोयं च दधिमण्डमथापि वा| अम्लकाञ्जिकमण्डं वा शुक्तोदकमथापि वा||१३०|| कर्मणाऽनेन सिद्धेन विकार उपशाम्यति| मात्राकालप्रयुक्तेन बलं वर्णश्च वर्धते||१३१|| रागषाडवसंयोगैर्विविधैर्भक्तरोचनैः| पिशितैः शाकपिष्टान्नैर्यवगोधूमशालिभिः||१३२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैरुष्णैः प्रावरणैर्घनैः| घनैरगुरुपङ्कैश्च धूपैश्चागुरुजैर्घनैः||१३३|| नारीणां यौवनोष्णानां निर्दयैरुपगूहनैः| श्रोण्यूरुकुचभारैश्च संरोधोष्णसुखावहैः||१३४|| शयनाच्छादनैरुष्णैरुष्णैश्चान्तर्गृहैः सुखैः| मारुतप्रबलः शीघ्रं प्रशाम्यति मदात्ययः||१३५||
🔊 Audio coming soon
മദോദയാ ഇതി മദനിമിത്താസ്തര്ഷാദയഃ ; കേചിത്തു ‘ജ്വരാദയഃ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ജ്വരപ്രധാനാസ്തര്ഷാദയ ഇത്യര്ഥ ഉന്നേയഃ| അവദംശോ യമുപയുജ്യ മദ്യം പീയതേ| ദക്ഷഃ കുക്കുടഃ| വേശവാരഃ ഖാനിഷ്കഃ, സ ചോക്തലക്ഷണോऽസകൃത്| പൂപവര്തിഃ വര്ത്യാകാരാ പൂപലികാ| രസപ്രലേപീതി രസപ്രലേപനരൂപതയാ നിര്വൃത്തം ‘രസപ്രലേഹ’ ഇതി യാവത്| അഗുരുപങ്കൈരിതി അഗുരുലേപൈഃ| ഘനൈരിതി ബഹലൈഃ| സംരോധോഷ്ണസുഖാവഹൈരിതി സംരോധജനിതോഷ്മണാ സുഖകാരകൈഃ||൧൧൭-൧൩൫||
Adhikarana 26 (136-163) · Śloka 164
ഭവ്യഖര്ജൂരമൃദ്വീകാപരൂഷകരസൈര്യുതമ് | സദാഡിമരസം ശീതം സക്തുഭിശ്ചാവചൂര്ണിതമ്||൧൩൬|| സശര്കരം ശാര്കരം വാ മാര്ദ്വീകമഥവാऽപരമ്| ദദ്യാദ്ബഹൂദകം കാലേ പാതും പിത്തമദാത്യയേ||൧൩൭|| ശശാന് കപിഞ്ജലാനേണാല്ലാവാനസിതപുച്ഛകാന്| മധുരാമ്ലാന് പ്രയുഞ്ജീത ഭോജനേ ശാലിഷഷ്ടികാന്||൧൩൮|| പടോലയൂഷമിശ്രം വാ ഛാഗലം കല്പയേദ്രസമ്| സതീനമുദ്ഗമിശ്രം വാ ദാഡിമാമലകാന്വിതമ്||൧൩൯|| ദ്രാക്ഷാമലകഖര്ജൂരപരൂഷകരസേന വാ| കല്പയേത്തര്പണാന് യൂഷാന് രസാംശ്ച വിവിധാത്മകാന്||൧൪൦|| ആമാശയസ്ഥമുത്ക്ലിഷ്ടം കഫപിത്തം മദാത്യയേ| വിജ്ഞായ ബഹുദോഷസ്യ ദഹ്യമാനസ്യ തൃഷ്യതഃ||൧൪൧|| മദ്യം ദ്രാക്ഷാരസം തോയം ദത്ത്വാ തര്പണമേവ വാ| നിഃശേഷം വാമയേച്ഛീഘ്രമേവം രോഗാദ്വിമുച്യതേ||൧൪൨|| കാലേ പുനസ്തര്പണാദ്യം ക്രമം കുര്യാത് പ്രകാങ്ക്ഷിതേ| തേനാഗ്നിര്ദീപ്യതേ തസ്യ ദോഷശേഷാന്നപാചകഃ||൧൪൩|| കാസേ സരക്തനിഷ്ഠീവേ പാര്ശ്വസ്തനരുജാസു ച| തൃഷ്യതേ സവിദാഹേ ച സോത്ക്ലേശേ ഹൃദയോരസി||൧൪൪|| ഗുഡൂചീഭദ്രമുസ്താനാം പടോലസ്യാഥവാ ഭിഷക്| രസം സനാഗരം ദദ്യാത് തിത്തിരിപ്രതിഭോജനമ് ||൧൪൫|| തൃഷ്യതേ ചാതിബലവദ്വാതപിത്തേ സമുദ്ധതേ| ദദ്യാദ്ദ്രാക്ഷാരസം പാതും ശീതം ദോഷാനുലോമനമ്||൧൪൬|| ജീര്ണേ സമധുരാമ്ലേന ഛാഗമാംസരസേന തമ്| ഭോജനം ഭോജയേന്മദ്യമനുതര്ഷം ച പായയേത്||൧൪൭|| അനുതര്ഷസ്യ മാത്രാ സാ യയാ നോ ദൂഷ്യതേ മനഃ| തൃഷ്യതേ മദ്യമല്പാല്പം പ്രദേയം സ്യാദ്ബഹൂദകമ്||൧൪൮|| തൃഷ്ണാ യേനോപശാമ്യേത മദം യേന ച നാപ്നുയാത്| പരൂഷകാണാം പീലൂനാം രസം ശീതമഥാപി വാ||൧൪൯|| പര്ണിനീനാം ചതസൃൗണാം പിബേദ്വാ ശിശിരം ജലമ്| മുസ്തദാഡിമലാജാനാം തൃഷ്ണാഘ്നം വാ പിബേദ്രസമ്||൧൫൦|| കോലദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലചുക്രീകാചുക്രികാരസഃ| പഞ്ചാമ്ലകോ മുഖാലേപഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണാം നിയച്ഛതി||൧൫൧|| ശീതലാന്യന്നപാനാനി ശീതശയ്യാസനാനി ച| ശീതവാതജലസ്പര്ശാഃ ശീതാന്യുപവനാനി ച||൧൫൨|| ക്ഷൌമപദ്മോത്പലാനാം ച മണീനാം മൌക്തികസ്യ ച| ചന്ദനോദകശീതാനാം സ്പര്ശാശ്ചന്ദ്രാംശുശീതലാഃ||൧൫൩|| ഹേമരാജതകാംസ്യാനാം പാത്രാണാം ശീതവാരിഭിഃ| പൂര്ണാനാം ഹിമപൂര്ണാനാം ദൃതീനാം പവനാഹതാഃ||൧൫൪|| സംസ്പര്ശാശ്ചന്ദനാര്ദ്രാണാം നാരീണാം ച സമാരുതാഃ| ചന്ദനാനാം ച മുഖ്യാനാം ശസ്താഃ പിത്തമദാത്യയേ ||൧൫൫|| ശീതവീര്യം യദന്യച്ച തത് സര്വം വിനിയോജയേത്| കുമുദോത്പലപത്രാണാം സിക്താനാം ചന്ദനാമ്ബുനാ||൧൫൬|| ഹിതാഃ സ്പര്ശാ മനോജ്ഞാനാം ദാഹേ മദ്യസമുത്ഥിതേ| കഥാശ്ച വിവിധാഃ ശസ്താഃ ശബ്ദാശ്ച ശിഖിനാം ശിവാഃ||൧൫൭|| തോയദാനാം ച ശബ്ദാ ഹി ശമയന്തി മദാത്യയമ്| ജലയന്ത്രാഭിവര്ഷീണി വാതയന്ത്രവഹാനി ച||൧൫൮|| കല്പനീയാനി ഭിഷജാ ദാഹേ ധാരാഗൃഹാണി ച| ഫലിനീസേവ്യലോധ്രാമ്ബുഹേമപത്രം കുടന്നടമ്||൧൫൯|| കാലീയകരസോപേതം ദാഹേ ശസ്തം പ്രലേപനമ്| ബദരീപല്ലവോത്ഥശ്ച തഥൈവാരിഷ്ടകോദ്ഭവഃ||൧൬൦|| ഫേനിലായാശ്ച യഃ ഫേനസ്തൈര്ദാഹേ ലേപനം ശുഭമ്| സുരാ സമണ്ഡാ ദധ്യമ്ലം മാതുലുങ്ഗരസോ മധു||൧൬൧|| സേകേ പ്രദേഹേ ശസ്യന്തേ ദാഹഘ്നാഃ സാമ്ലകാഞ്ജികാഃ| പരിഷേകാവഗാഹേഷു വ്യഞ്ജനാനാം ച സേവനേ||൧൬൨|| ശസ്യതേ ശിശിരം തോയം ദാഹതൃഷ്ണാപ്രശാന്തയേ| മാത്രാകാലപ്രയുക്തേന കര്മണാऽനേന ശാമ്യതി ||൧൬൩|| ധീമതോ വൈദ്യവശ്യസ്യ ശീഘ്രം പിത്തമദാത്യയഃ|൧൬൪|
भव्यखर्जूरमृद्वीकापरूषकरसैर्युतम् | सदाडिमरसं शीतं सक्तुभिश्चावचूर्णितम्||१३६|| सशर्करं शार्करं वा मार्द्वीकमथवाऽपरम्| दद्याद्बहूदकं काले पातुं पित्तमदात्यये||१३७|| शशान् कपिञ्जलानेणाँल्लावानसितपुच्छकान्| मधुराम्लान् प्रयुञ्जीत भोजने शालिषष्टिकान्||१३८|| पटोलयूषमिश्रं वा छागलं कल्पयेद्रसम्| सतीनमुद्गमिश्रं वा दाडिमामलकान्वितम्||१३९|| द्राक्षामलकखर्जूरपरूषकरसेन वा| कल्पयेत्तर्पणान् यूषान् रसांश्च विविधात्मकान्||१४०|| आमाशयस्थमुत्क्लिष्टं कफपित्तं मदात्यये| विज्ञाय बहुदोषस्य दह्यमानस्य तृष्यतः||१४१|| मद्यं द्राक्षारसं तोयं दत्त्वा तर्पणमेव वा| निःशेषं वामयेच्छीघ्रमेवं रोगाद्विमुच्यते||१४२|| काले पुनस्तर्पणाद्यं क्रमं कुर्यात् प्रकाङ्क्षिते| तेनाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचकः||१४३|| कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च| तृष्यते सविदाहे च सोत्क्लेशे हृदयोरसि||१४४|| गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथवा भिषक्| रसं सनागरं दद्यात् तित्तिरिप्रतिभोजनम् ||१४५|| तृष्यते चातिबलवद्वातपित्ते समुद्धते| दद्याद्द्राक्षारसं पातुं शीतं दोषानुलोमनम्||१४६|| जीर्णे समधुराम्लेन छागमांसरसेन तम्| भोजनं भोजयेन्मद्यमनुतर्षं च पाययेत्||१४७|| अनुतर्षस्य मात्रा सा यया नो दूष्यते मनः| तृष्यते मद्यमल्पाल्पं प्रदेयं स्याद्बहूदकम्||१४८|| तृष्णा येनोपशाम्येत मदं येन च नाप्नुयात्| परूषकाणां पीलूनां रसं शीतमथापि वा||१४९|| पर्णिनीनां चतसॄणां पिबेद्वा शिशिरं जलम्| मुस्तदाडिमलाजानां तृष्णाघ्नं वा पिबेद्रसम्||१५०|| कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति||१५१|| शीतलान्यन्नपानानि शीतशय्यासनानि च| शीतवातजलस्पर्शाः शीतान्युपवनानि च||१५२|| क्षौमपद्मोत्पलानां च मणीनां मौक्तिकस्य च| चन्दनोदकशीतानां स्पर्शाश्चन्द्रांशुशीतलाः||१५३|| हेमराजतकांस्यानां पात्राणां शीतवारिभिः| पूर्णानां हिमपूर्णानां दृतीनां पवनाहताः||१५४|| संस्पर्शाश्चन्दनार्द्राणां नारीणां च समारुताः| चन्दनानां च मुख्यानां शस्ताः पित्तमदात्यये ||१५५|| शीतवीर्यं यदन्यच्च तत् सर्वं विनियोजयेत्| कुमुदोत्पलपत्राणां सिक्तानां चन्दनाम्बुना||१५६|| हिताः स्पर्शा मनोज्ञानां दाहे मद्यसमुत्थिते| कथाश्च विविधाः शस्ताः शब्दाश्च शिखिनां शिवाः||१५७|| तोयदानां च शब्दा हि शमयन्ति मदात्ययम्| जलयन्त्राभिवर्षीणि वातयन्त्रवहानि च||१५८|| कल्पनीयानि भिषजा दाहे धारागृहाणि च| फलिनीसेव्यलोध्राम्बुहेमपत्रं कुटन्नटम्||१५९|| कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम्| बदरीपल्लवोत्थश्च तथैवारिष्टकोद्भवः||१६०|| फेनिलायाश्च यः फेनस्तैर्दाहे लेपनं शुभम्| सुरा समण्डा दध्यम्लं मातुलुङ्गरसो मधु||१६१|| सेके प्रदेहे शस्यन्ते दाहघ्नाः साम्लकाञ्जिकाः| परिषेकावगाहेषु व्यञ्जनानां च सेवने||१६२|| शस्यते शिशिरं तोयं दाहतृष्णाप्रशान्तये| मात्राकालप्रयुक्तेन कर्मणाऽनेन शाम्यति ||१६३|| धीमतो वैद्यवश्यस्य शीघ्रं पित्तमदात्ययः|१६४|
🔊 Audio coming soon
ഭവ്യേത്യാദിനാ പൈത്തികേ വിധിമാഹ| ഭവ്യമ് ഔത്തരാപഥികമ്, അന്യേ കര്മരങ്ഗമാഹുഃ| മാര്ദ്വീകമിതി മൃദ്വീകാരസകൃതമ്| സതീനഃ വര്തുലകലായഃ| രോഗാദ്വിമുച്യത ഇതി പ്രകൃതപിത്തമദാത്യയാദ്വിമുച്യത ഇത്യര്ഥഃ| ക്രമമിതി വമനാനന്തരോക്തമന്നസംസര്ജനക്രമമ്| ദോഷശേഷഃ കോഷ്ഠോപലപകോऽത്ര ജ്ഞേയഃ| ഗുഡൂചീത്യാദൌ രസമിതി ക്വാഥമ്| തിത്തിരിഃ പ്രതിഭോജനം പശ്ചാജ്ജീര്ണേ ഭോജനം യസ്മിന് രസേ തം തിത്തിരിപ്രതിഭോജനമ്| അനുതര്ഷം ച പായയേദിതി ഭോജനസമയേ തൃഷാം ലക്ഷീകൃത്യ പായയേത്; അനുപാനം ദാപയേദിതി യാവത്| ഏതദനുപാനസ്യ മാത്രാമാഹ- അനുതര്ഷസ്യേത്യാദി| അനുതര്ഷസ്യേതി മുഹുര്മുഹുര്ദീയമാനാനുപാനസ്യ| യയാऽസ്യ മനോ ന ദൂഷ്യത ഇതി ന വികൃതിം യാതി; ഏതേന തൃഷായാം മനോദൈന്യമാത്രഹന്തൃ യന്മദ്യം ഭവതി തദനുതര്ഷസഞ്ജ്ഞം ഭവതി, നതു മദപര്യന്തം മദ്യം ദേയമിത്യര്ഥഃ| തൃഷ്ണാഘ്നമിതി ശീതകഷായരൂപം രസമ്| ചുക്രീകാ ചാങ്ഗേരീ| ബദരീത്യാദൌ ബദര്യാദിപത്രാണി മഥിത്വാ തജ്ജഃ ഫേനോ ഗ്രാഹ്യഃ| അരിഷ്ടകഃ നിമ്ബഃ||൧൩൬-൧൬൩||-
Adhikarana 27 (164-188) · Śloka 188
ഉല്ലേഖനോപവാസാഭ്യാം ജയേത് കഫമദാത്യയമ്||൧൬൪|| തൃഷ്യതേ സലിലം ചാസ്മൈ ദദ്യാദ്ധ്രീബേരസാധിതമ്| ബലയാ പൃശ്നിപര്ണ്യാ വാ കണ്ടകാര്യാऽഥവാ ശൃതമ്||൧൬൫|| സനാഗരാഭിഃ സര്വാഭിര്ജലം വാ ശൃതശീതലമ്| ദുഃസ്പര്ശേന സമുസ്തേന മുസ്തപര്പടകേന വാ||൧൬൬|| ജലം മുസ്തൈഃ ശൃതം വാऽപി ദദ്യാദ്ദോഷവിപാചനമ്| ഏതദേവ ച പാനീയം സര്വത്രാപി മദാത്യയേ||൧൬൭|| നിരത്യയം പീയമാനം പിപാസാജ്വരനാശനമ്| നിരാമം കാങ്ക്ഷിതം കാലേ സക്ഷൌദ്രം പായയേത്തു തമ്||൧൬൮|| ശാര്കരം മധു വാ ജീര്ണമരിഷ്ടം സീധുമേവ വാ| രൂക്ഷതര്പണസംയുക്തം യവാനീനാഗരാന്വിതമ്||൧൬൯|| യാവഗൌധൂമികം ചാന്നം രൂക്ഷയൂഷേണ ഭോജയേത്| കുലത്ഥാനാം സുശുഷ്കാണാം മൂലകാനാം രസേന വാ||൧൭൦|| തനുനാऽല്പേന ലഘുനാ കട്വമ്ലേനാല്പസര്പിഷാ| പടോലയൂഷമമ്ലം വാ യൂഷമാമലകസ്യ വാ||൧൭൧|| പ്രഭൂതകടുസംയുക്തം സയവാന്നം പ്രദാപയേത്| വ്യോഷയൂഷമഥാമ്ലം വാ യൂഷം വാ സാമ്ലവേതസമ്||൧൭൨|| ഛാഗമാംസരസം രൂക്ഷമമ്ലം വാ ജാങ്ഗലം രസമ്| സ്ഥാല്യാം വാऽഥ കപാലേ വാ ഭൃഷ്ടം നിര്ദ്രവവര്തിതമ് ||൧൭൩|| കട്വമ്ലലവണം മാംസം ഭക്ഷയന് വൃണുയാന്മധു| വ്യക്തമാരീചകം മാംസം മാതുലുങ്ഗരസാന്വിതമ്||൧൭൪|| പ്രഭൂതകടുസംയുക്തം യവാനീനാഗരാന്വിതമ്| ഭൃഷ്ടം ദാഡിമസാരാമ്ലമുഷ്ണപൂപോപവേഷ്ടിതമ്||൧൭൫|| യഥാഗ്നി ഭക്ഷയേത് കാലേ പ്രഭൂതാര്ദ്രകപേശികമ്| പിബേച്ച നിഗദം മദ്യം കഫപ്രായേ മദാത്യയേ||൧൭൬|| സൌവര്ചലമജാജീ ച വൃക്ഷാമ്ലം സാമ്ലവേതസമ്| ത്വഗേലാമരിചാര്ധാംശം ശര്കരാഭാഗയോജിതമ്||൧൭൭|| ഏതല്ലവണമഷ്ടാങ്ഗമഗ്നിസന്ദീപനം പരമ്| മദാത്യയേ കഫപ്രായേ ദദ്യാത് സ്രോതോവിശോധനമ്||൧൭൮|| ഏതദേവ പുനര്യുക്ത്യാ മധുരാമ്ലൈര്ദ്രവീകൃതമ്| ഗോധൂമാന്നയവാന്നാനാം മാംസാനാം ചാതിരോചനമ്||൧൭൯|| പേഷയേത് കടുകൈര്യുക്താം ശ്വേതാം ബീജവിവര്ജിതാമ്| മൃദ്വീകാം മാതുലുങ്ഗസ്യ ദാഡിമസ്യ രസേന വാ||൧൮൦|| സൌവര്ചലൈലാമരിചൈരജാജീഭൃങ്ഗദീപ്യകൈഃ| സ രാഗഃ ക്ഷൌദ്രസംയുക്തഃ ശ്രേഷ്ഠോ രോചനദീപനഃ ||൧൮൧|| മൃദ്വീകായാ വിധാനേന കാരയേത് കാരവീമപി| ശുക്തമത്സ്യണ്ഡികോപേതം രാഗം ദീപനപാചനമ്||൧൮൨|| ആമ്രാമലകപേശീനാം രാഗാന് കുര്യാത് പൃഥക് പൃഥക്| ധാന്യസൌവര്ചലാജാജീകാരവീമരിചാന്വിതാന്||൧൮൩|| ഗുഡേന മധുയുക്തേന വ്യക്താമ്ലലവണീകൃതാന്| തൈരന്നം രോചതേ ദിഗ്ധം സമ്യഗ്ഭുക്തം ച ജീര്യതി||൧൮൪|| രൂക്ഷോഷ്ണേനാന്നപാനേന സ്നാനേനാശിശിരേണ ച| വ്യായാമലങ്ഘനാഭ്യാം ച യുക്ത്യാ ജാഗരണേന ച||൧൮൫|| കാലയുക്തേന രൂക്ഷേണ സ്നാനേനോദ്വര്തനേന ച| പ്രാണവര്ണകരാണാം ച പ്രഘര്ഷാണാം ച സേവയാ||൧൮൬|| സേവയാ വസനാനാം ച ഗുരൂണാമഗുരോരപി| സങ്കോചോഷ്ണസുഖാങ്ഗീനാമങ്ഗനാനാം ച സേവയാ||൧൮൭|| സുഖശിക്ഷിതഹസ്താനാം സ്ത്രീണാം സംവാഹനേന ച| മദാത്യയഃ കഫപ്രായഃ ശീഘ്രമേവോപശാമ്യതി||൧൮൮||
उल्लेखनोपवासाभ्यां जयेत् कफमदात्ययम्||१६४|| तृष्यते सलिलं चास्मै दद्याद्ध्रीबेरसाधितम्| बलया पृश्निपर्ण्या वा कण्टकार्याऽथवा शृतम्||१६५|| सनागराभिः सर्वाभिर्जलं वा शृतशीतलम्| दुःस्पर्शेन समुस्तेन मुस्तपर्पटकेन वा||१६६|| जलं मुस्तैः शृतं वाऽपि दद्याद्दोषविपाचनम्| एतदेव च पानीयं सर्वत्रापि मदात्यये||१६७|| निरत्ययं पीयमानं पिपासाज्वरनाशनम्| निरामं काङ्क्षितं काले सक्षौद्रं पाययेत्तु तम्||१६८|| शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा| रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्||१६९|| यावगौधूमिकं चान्नं रूक्षयूषेण भोजयेत्| कुलत्थानां सुशुष्काणां मूलकानां रसेन वा||१७०|| तनुनाऽल्पेन लघुना कट्वम्लेनाल्पसर्पिषा| पटोलयूषमम्लं वा यूषमामलकस्य वा||१७१|| प्रभूतकटुसंयुक्तं सयवान्नं प्रदापयेत्| व्योषयूषमथाम्लं वा यूषं वा साम्लवेतसम्||१७२|| छागमांसरसं रूक्षमम्लं वा जाङ्गलं रसम्| स्थाल्यां वाऽथ कपाले वा भृष्टं निर्द्रववर्तितम् ||१७३|| कट्वम्ललवणं मांसं भक्षयन् वृणुयान्मधु| व्यक्तमारीचकं मांसं मातुलुङ्गरसान्वितम्||१७४|| प्रभूतकटुसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्| भृष्टं दाडिमसाराम्लमुष्णपूपोपवेष्टितम्||१७५|| यथाग्नि भक्षयेत् काले प्रभूतार्द्रकपेशिकम्| पिबेच्च निगदं मद्यं कफप्राये मदात्यये||१७६|| सौवर्चलमजाजी च वृक्षाम्लं साम्लवेतसम्| त्वगेलामरिचार्धांशं शर्कराभागयोजितम्||१७७|| एतल्लवणमष्टाङ्गमग्निसन्दीपनं परम्| मदात्यये कफप्राये दद्यात् स्रोतोविशोधनम्||१७८|| एतदेव पुनर्युक्त्या मधुराम्लैर्द्रवीकृतम्| गोधूमान्नयवान्नानां मांसानां चातिरोचनम्||१७९|| पेषयेत् कटुकैर्युक्तां श्वेतां बीजविवर्जिताम्| मृद्वीकां मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा||१८०|| सौवर्चलैलामरिचैरजाजीभृङ्गदीप्यकैः| स रागः क्षौद्रसंयुक्तः श्रेष्ठो रोचनदीपनः ||१८१|| मृद्वीकाया विधानेन कारयेत् कारवीमपि| शुक्तमत्स्यण्डिकोपेतं रागं दीपनपाचनम्||१८२|| आम्रामलकपेशीनां रागान् कुर्यात् पृथक् पृथक्| धान्यसौवर्चलाजाजीकारवीमरिचान्वितान्||१८३|| गुडेन मधुयुक्तेन व्यक्ताम्ललवणीकृतान्| तैरन्नं रोचते दिग्धं सम्यग्भुक्तं च जीर्यति||१८४|| रूक्षोष्णेनान्नपानेन स्नानेनाशिशिरेण च| व्यायामलङ्घनाभ्यां च युक्त्या जागरणेन च||१८५|| कालयुक्तेन रूक्षेण स्नानेनोद्वर्तनेन च| प्राणवर्णकराणां च प्रघर्षाणां च सेवया||१८६|| सेवया वसनानां च गुरूणामगुरोरपि| सङ्कोचोष्णसुखाङ्गीनामङ्गनानां च सेवया||१८७|| सुखशिक्षितहस्तानां स्त्रीणां संवाहनेन च| मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रमेवोपशाम्यति||१८८||
🔊 Audio coming soon
ഉല്ലേഖനേത്യാദിനാ കഫമദാത്യയചികിത്സിതമ്| തൃഷ്യതേ സലിലമിത്യാദൌ ഷഡങ്ഗവിധിനാ ജലസാധനം സാധ്വിതി| മധുപ്രകൃതികം മാധവമ്| വ്യോഷപ്രധാനോ യൂഷോ വ്യോഷയൂഷഃ| നീരസവര്തിതമിതി അനതിദ്രവവര്തിതം ശുഷ്കാഖ്യം വ്യഞ്ജനമിത്യര്ഥഃ| വൃണുയാദിതി വ്യാപ്നുയാത്| ആര്ദ്രകപേശികാ ആര്ദ്രകദീര്ഘഖണ്ഡാനി; ‘പ്രഭൂതാര്ദ്രകപേഷിതമ്’ ഇതി വാ പാഠഃ| സൌവര്ചലമിത്യാദൌ ത്വഗേലാമരിചാദീനാം പ്രത്യേകമേവ ഭാഗാര്ധത്വമ്| ശര്കരാഭാഗഃ പൂര്വൈകദ്രവ്യഭാഗഃ| കടുകൈര്യുക്താമിതി കിഞ്ചിദൂഷണാമ്| ശ്വേതാമിതി മൃദ്വീകാം, ശ്വേതാ ച ദ്രാക്ഷാ കാശ്മീരഭവാ ജ്ഞേയാ| കാരവീമിതി സ്വല്പദ്രാക്ഷാമ്| ആമ്രാമലകയോഃ പേശീത്യനേന ഫലഗതം സസ്യം ഗൃഹ്യതേ| സങ്കോചോഷ്ണസുഖാങ്ഗീനാം സങ്കോചേന സംശ്ലേഷേണ ഉഷ്ണസുഖമങ്ഗം യാസാം താസാം; കേചിത്തു സങ്കോചം കുങ്കുമമാഹുഃ||൧൬൪-൧൮൮||
Adhikarana 28 (189-190) · Śloka 190
യദിദം കര്മ നിര്ദിഷ്ടം പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി| സന്നിപാതേ ദശവിധേ തദ്വികല്പ്യം ഭിഷഗ്വിദാ||൧൮൯|| യസ്തു ദോഷവികല്പജ്ഞോ യശ്ചൌഷധിവികല്പവിത്| സ സാധ്യാന്സാധയേദ്വ്യാധീന് സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗവിത്||൧൯൦||
यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति| सन्निपाते दशविधे तद्विकल्प्यं भिषग्विदा||१८९|| यस्तु दोषविकल्पज्ञो यश्चौषधिविकल्पवित्| स साध्यान्साधयेद्व्याधीन् साध्यासाध्यविभागवित्||१९०||
🔊 Audio coming soon
യദിദമിത്യാദിനാ സാന്നിപാതികമദാത്യയചികിത്സാമാഹ| യദ്യപി ത്രയോദശവിധഃ സന്നിപാതോ വൃദ്ധദോഷാണാമുക്തസ്തഥാऽപി സര്വമദാത്യയാനാം ത്രിദോഷജത്വാദ് യദേതദ്വാതാദിമദാത്യയചികിത്സിതമുക്തം തദേകദോഷോല്ബണസന്നിപാതജമദാത്യയചികിത്സിതം ഭവതി, തേന ദ്വ്യുല്ബണഹീനമധ്യാധികഭേദസമസന്നിപാതൈര്യേ ദശാവശിഷ്ടാഃ സന്നിപാതാസ്താനഭിപ്രേത്യേദമുക്തം- സന്നിപാതേ ദശവിധേ തദ്വികല്പ്യമിതി; ഹീനമധ്യാധികദോഷത്രയോദ്ഭൂതമദാത്യയേഷു ഹീനമധ്യാധികദോഷഭേദേന വികല്പ്യ ചികിത്സാ കര്തവ്യാ; സമസന്നിപാതേ തു ത്രയാണാമപി മിലിത്വാ ചികിത്സാ കര്തവ്യാ||൧൮൯-൧൯൦||
Adhikarana 29 (191-198) · Śloka 198
വനാനി രമണീയാനി സപദ്മാഃ സലിലാശയാഃ| വിശദാന്യന്നപാനാനി സഹായാശ്ച പ്രഹര്ഷണാഃ||൧൯൧|| മാല്യാനി ഗന്ധയോഗാശ്ച വാസാംസി വിമലാനി ച| ഗാന്ധര്വശബ്ദാഃ കാന്താശ്ച ഗോഷ്ഠ്യശ്ച ഹൃദയപ്രിയാഃ||൧൯൨|| സങ്കഥാഹാസ്യഗീതാനാം വിശദാശ്ചൈവ യോജനാഃ| പ്രിയാശ്ചാനുഗതാ നാര്യോ നാശയന്തി മദാത്യയമ്||൧൯൩|| നാക്ഷോഭ്യ ഹി മനോ മദ്യം ശരീരമവിഹത്യ ച| കുര്യാന്മദാത്യയം തസ്മാദേഷ്ടവ്യാ ഹര്ഷണീ ക്രിയാ||൧൯൪|| ആഭിഃ ക്രിയാഭിഃ സിദ്ധാഭിഃ ശമം യാതി മദാത്യയഃ| ന ചേന്മദ്യവിധിം മുക്ത്വാ ക്ഷീരമസ്യ പ്രയോജയേത്||൧൯൫|| ലങ്ഘനൈഃ പാചനൈര്ദോഷശോധനൈഃ ശമനൈരപി| വിമദ്യസ്യ കഫേ ക്ഷീണേ ജാതേ ദൌര്ബല്യലാഘവേ||൧൯൬|| തസ്യ മദ്യവിദഗ്ധസ്യ വാതപിത്താധികസ്യ ച| ഗ്രീഷ്മോപതപ്തസ്യ തരോര്യഥാ വര്ഷം തഥാ പയഃ||൧൯൭|| പയസാऽഭിഹൃതേ രോഗേ ബലേ ജാതേ നിവര്തയേത്| ക്ഷീരപ്രയോഗം മദ്യം ച ക്രമേണാല്പാല്പമാചരേത്||൧൯൮||
वनानि रमणीयानि सपद्माः सलिलाशयाः| विशदान्यन्नपानानि सहायाश्च प्रहर्षणाः||१९१|| माल्यानि गन्धयोगाश्च वासांसि विमलानि च| गान्धर्वशब्दाः कान्ताश्च गोष्ठ्यश्च हृदयप्रियाः||१९२|| सङ्कथाहास्यगीतानां विशदाश्चैव योजनाः| प्रियाश्चानुगता नार्यो नाशयन्ति मदात्ययम्||१९३|| नाक्षोभ्य हि मनो मद्यं शरीरमविहत्य च| कुर्यान्मदात्ययं तस्मादेष्टव्या हर्षणी क्रिया||१९४|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिः शमं याति मदात्ययः| न चेन्मद्यविधिं मुक्त्वा क्षीरमस्य प्रयोजयेत्||१९५|| लङ्घनैः पाचनैर्दोषशोधनैः शमनैरपि| विमद्यस्य कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे||१९६|| तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च| ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः||१९७|| पयसाऽभिहृते रोगे बले जाते निवर्तयेत्| क्षीरप्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्||१९८||
🔊 Audio coming soon
മദാത്യയസ്യ പ്രഹര്ഷജനികാ ക്രിയാ കര്തവ്യേത്യാഹ- വനാനീത്യാദി| കസ്മാത് പുനര്മദാത്യയേ പ്രഹര്ഷിണീ ചികിത്സാ കാര്യേത്യാഹ- നാക്ഷോഭ്യേത്യാദി| മനഃപ്രീത്യാ ശരീരപ്രശമാര്ഥം പ്രഹര്ഷണീ ക്രിയാ കര്തവ്യേതി ഭാവഃ| ഉക്തക്ഷീരപ്രയോഗസ്യ വിഷയം ഗുണം ചാഹ- ലങ്ഘനൈരിത്യാദി| തത്ര കാര്യക്ഷീരവൃത്തിക്രമം പുനര്മദ്യാഭ്യാസക്രമം ചാഹ- പയസാऽഭിഹൃതേ ഇത്യാദി| ക്രമേണേതി കാലക്രമേണ| അല്പാല്പമിതി സ്തോകം സ്തോകമ്||൧൯൧-൧൯൮||
Adhikarana 30 (199-205) · Śloka 205
വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ| ധ്വംസകോ വിക്ഷയശ്ചൈവ രോഗസ്തസ്യോപജായതേ||൧൯൯|| വ്യാധ്യുപക്ഷീണദേഹസ്യ ദുശ്ചികിത്സ്യതമൌ ഹി തൌ| തയോര്ലിങ്ഗം ചികിത്സാ ച യഥാവദുപദേക്ഷ്യതേ||൨൦൦|| ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ കണ്ഠാസ്യശോഷഃ ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ| തന്ദ്രാനിദ്രാതിയോഗശ്ച ജ്ഞേയം ധ്വംസകലക്ഷണമ്||൨൦൧|| ഹൃത്കണ്ഠരോഗഃ സമ്മോഹശ്ഛര്ദിരങ്ഗരുജാ ജ്വരഃ| തൃഷ്ണാ കാസഃ ശിരഃശൂലമേതദ്വിക്ഷയലക്ഷണമ്||൨൦൨|| തയോഃ കര്മ തദേവേഷ്ടം വാതികേ യന്മദാത്യയേ| തൌ ഹി പ്രക്ഷീണദേഹസ്യ ജായേതേ ദുര്ബലസ്യ വൈ||൨൦൩|| ബസ്തയഃ സര്പിഷഃ പാനം പ്രയോഗഃ ക്ഷീരസര്പിഷോഃ| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനാന്യന്നപാനം ച വാതനുത്||൨൦൪|| ധ്വംസകോ വിക്ഷയശ്ചൈവ കര്മണാऽനേന ശാമ്യതി| യുക്തമദ്യസ്യ മദ്യോത്ഥോ ന വ്യാധിരുപജായതേ||൨൦൫||
विच्छिन्नमद्यः सहसा योऽतिमद्यं निषेवते| ध्वंसको विक्षयश्चैव रोगस्तस्योपजायते||१९९|| व्याध्युपक्षीणदेहस्य दुश्चिकित्स्यतमौ हि तौ| तयोर्लिङ्गं चिकित्सा च यथावदुपदेक्ष्यते||२००|| श्लेष्मप्रसेकः कण्ठास्यशोषः शब्दासहिष्णुता| तन्द्रानिद्रातियोगश्च ज्ञेयं ध्वंसकलक्षणम्||२०१|| हृत्कण्ठरोगः सम्मोहश्छर्दिरङ्गरुजा ज्वरः| तृष्णा कासः शिरःशूलमेतद्विक्षयलक्षणम्||२०२|| तयोः कर्म तदेवेष्टं वातिके यन्मदात्यये| तौ हि प्रक्षीणदेहस्य जायेते दुर्बलस्य वै||२०३|| बस्तयः सर्पिषः पानं प्रयोगः क्षीरसर्पिषोः| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातनुत्||२०४|| ध्वंसको विक्षयश्चैव कर्मणाऽनेन शाम्यति| युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपजायते||२०५||
🔊 Audio coming soon
ഏതദ്വിപര്യയേണ മദ്യസേവായാം ദോഷമാഹ- വിച്ഛിന്നേത്യാദി| ധ്വംസകവിക്ഷയൌ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൌ| ധ്വംസകവിക്ഷയൌ ചേമൌ സുശ്രുതേനാപ്യുക്തൌ| കേചിത്തു “വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ| തസ്യ പാനാത്യയോദ്ദിഷ്ടാ വികാരാഃ സമ്ഭവന്തി ഹി” ഇതി ഗ്രന്ഥേന ധ്വംസകവിക്ഷയാവരോധം വര്ണയന്തി| ഏതയോശ്ചികിത്സാമാഹ- തയോരിത്യാദി| കര്മേതി ചികിത്സാ| തൌ ഹീത്യാദിനാ പ്രക്ഷീണദുര്ബലതയാ ധ്വംസകവിക്ഷയയോര്വാതപ്രധാനതാം ദര്ശയതി| യുക്തമദ്യസ്യേതി യഥോക്തവിധിനാ മദ്യമാചരതഃ||൧൯൯-൨൦൫||
Adhikarana 31 (206) · Śloka 206
നിവൃത്തഃ സര്വമദ്യേഭ്യോ നരോ യശ്ച ജിതേന്ദ്രിയഃ| ശാരീരമാനസൈര്ധീമാന് വികാരൈര്ന സ യുജ്യതേ||൨൦൬||
निवृत्तः सर्वमद्येभ्यो नरो यश्च जितेन्द्रियः| शारीरमानसैर्धीमान् विकारैर्न स युज्यते||२०६||
🔊 Audio coming soon
സര്വഥാ മദ്യപരിത്യാഗഫലമാഹ- നിവൃത്ത ഇത്യാദി| ജിതേന്ദ്രിയ ഇതി വിശേഷണം മദ്യനിവൃത്താവേവ പ്രയോജകമ്| ശാരീരമാനസൈര്വികാരൈരിതി യോഗ്യതയാ മദ്യവ്യാപത്തിജന്യൈരേവ ശാരീരമാനസൈര്വികാരൈഃ; അന്യഹേതുജാഞ് ശാരീരമാനസവികാരാന് പ്രതി മദ്യനിവൃത്തിരകിഞ്ചിത്കരീതി ഭാവഃ| ന യുജ്യത ഇതി ശാരീരമാനസവികാരൈര്മദ്യനിവൃത്ത്യാ ന യുക്തോ ഭവതി||൨൦൬||
Adhikarana 32 (207-211) · Śloka 211
തത്ര ശ്ലോകാഃ- യത്പ്രഭാവാ ഭഗവതീ സുരാ പേയാ യഥാ ച സാ| യദ്ദ്രവ്യാ യസ്യ യാ ചേഷ്ടാ യോഗം ചാപേക്ഷതേ യഥാ||൨൦൭|| യഥാ മദയതേ യൈശ്ച ഗുണൈര്യുക്താ മഹാഗുണാ| യോ മദോ മദഭേദാശ്ച യേ ത്രയഃ സ്വസ്വലക്ഷണാഃ||൨൦൮|| യേ ച മദ്യകൃതാ ദോഷാ ഗുണാ യേ ച മദാത്മകാഃ| യച്ച ത്രിവിധമാപാനം യഥാസത്ത്വം ച ലക്ഷണമ്||൨൦൯|| യേ സഹായാഃ സുഖാഃ പാനേ ചിരക്ഷിപ്രമദാ നരാഃ| മദാത്യയസ്യ യോ ഹേതുര്ലക്ഷണം യദ് യഥാ ച യത്||൨൧൦|| മദ്യം മദ്യോത്ഥിതാന് രോഗാന് ഹന്തി യശ്ച ക്രിയാക്രമഃ| സര്വം തദുക്തമഖിലം മദാത്യയചികിത്സിതേ||൨൧൧||
तत्र श्लोकाः- यत्प्रभावा भगवती सुरा पेया यथा च सा| यद्द्रव्या यस्य या चेष्टा योगं चापेक्षते यथा||२०७|| यथा मदयते यैश्च गुणैर्युक्ता महागुणा| यो मदो मदभेदाश्च ये त्रयः स्वस्वलक्षणाः||२०८|| ये च मद्यकृता दोषा गुणा ये च मदात्मकाः| यच्च त्रिविधमापानं यथासत्त्वं च लक्षणम्||२०९|| ये सहायाः सुखाः पाने चिरक्षिप्रमदा नराः| मदात्ययस्य यो हेतुर्लक्षणं यद् यथा च यत्||२१०|| मद्यं मद्योत्थितान् रोगान् हन्ति यश्च क्रियाक्रमः| सर्वं तदुक्तमखिलं मदात्ययचिकित्सिते||२११||
🔊 Audio coming soon
യത്പ്രഭാവേത്യാദിരധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ| സങ്ഗ്രഹാര്ഥോ വ്യക്ത ഏവ||൨൦൭-൨൧൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ മദാത്യയചികിത്സിതം നാമ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने मदात्ययचिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ മദാത്യയചികിത്സിതം നാമ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൪||