Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో మదాత్యయచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो मदात्ययचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
మోహజనకత్వసామాన్యాత్ తథా విషసమానగుణజన్యత్వాచ్చ విషచికిత్సితమను మదాత్యయస్య చికిత్సితముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
సురైః సురేశసహితైర్యా పురా పరిపూజితా| సౌత్రామణ్యాం హూయతే యా కర్మిభిర్యా ప్రతిష్ఠితా||3|| యజ్ఞౌహీ యా యయా శక్రః సోమాతిపతితో భృశం| నిరోజస్తమసాఽఽవిష్టస్తస్మాద్దుర్గాత్ సముద్ధృతః||4|| విధిభిర్వేదవిహితైర్వా యజద్భిర్మహాత్మభిః| దృశ్యా స్పృశ్యా ప్రకల్ప్యా చ యజ్ఞీయా యజ్ఞసిద్ధయే||5||
सुरैः सुरेशसहितैर्या पुरा परिपूजिता| सौत्रामण्यां हूयते या कर्मिभिर्या प्रतिष्ठिता||३|| यज्ञौही या यया शक्रः सोमातिपतितो भृशम्| निरोजस्तमसाऽऽविष्टस्तस्माद्दुर्गात् समुद्धृतः||४|| विधिभिर्वेदविहितैर्वा यजद्भिर्महात्मभिः| दृश्या स्पृश्या प्रकल्प्या च यज्ञीया यज्ञसिद्धये||५||
🔊 Audio coming soon
సురైరిత్యాదినా మదిరాస్తుత్యా తథా వక్ష్యమాణనిందయా విధినా పీయమానసురాయాః శుభఫలమవిధిపానాచ్చాత్యర్థనిందితఫలవత్త్వం దర్శయతి| యా పురా పరిపూజితేత్యనేన ప్రథమం దేవైరేవేయం పరిపూజితా, తతః సురయోగాత్ సురేతి చోపదిష్టేతి దర్శయతి| సౌత్రామణిః సురాహవిర్యజ్ఞాంతర్నివిష్టో యజ్ఞవిశేషః; తస్యాం హూయతే సురా| కర్మిభిర్యా ప్రతిష్ఠితేతి యాజ్ఞికైరభిషవణాదిభిః ప్రతిష్ఠితా ప్రతిష్ఠాం ప్రాపితా| యజ్ఞం వహతీతి యజ్ఞౌహీ; అనేన చ లౌకికయజ్ఞాంతరాణ్యపి సురయా క్రియంత ఇత్యుచ్యతే; సౌత్రామణిహోమే తు తస్యా ఏవ ప్రధానాంగతోచ్యతే| శక్రశ్చ సోమాతిపతిత ఇతి ‘శక్రోఽతిపీతేన సోమేన క్షపితబలో నిరోజస్కో నిర్వీర్యీభూతః స కిల పునరాప్యాయ్య నిజం వీర్యమాపాదితః’ ఇత్యేషా శ్రుతిః; అతిపానేన పతితః అతిపతితః | ప్రకల్ప్యా ఇతి అభిషోతవ్యా సంధానాయేతి యావత్| యజ్ఞీయా యజ్ఞసిద్ధయ ఇతి యజ్ఞవిధౌ కానిచిత్ క్రత్వర్థాని యూపబర్హ్యాదీని, కానిచిత్తు పురుషార్థాని వాసగర్భాదీని, కానిచిద్ యజ్ఞార్థాని పురుషార్థాని చ యథా సర్పిరిష్టకాదీని, తదిహ సురా ‘యజ్ఞీయా’ ఇత్యనేన వాసనాదివత్ ‘పురుషార్థా’ ఇత్యుచ్యతే, యజ్ఞసిద్ధయే భవతీత్యనేన యూపాదివద్ యజ్ఞార్థత్వం సురాయా ఉచ్యతే||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
యోనిసంస్కారనామాద్యైర్విశేషైర్బహుధా చ యా| భూత్వా భవత్యేకవిధా సామాన్యాన్మదలక్షణాత్||6||
योनिसंस्कारनामाद्यैर्विशेषैर्बहुधा च या| भूत्वा भवत्येकविधा सामान्यान्मदलक्षणात्||६||
🔊 Audio coming soon
యోనీత్యాదౌ విశేషశబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| యోనిః కారణం, తద్విశేషాః- ధాన్యఫలమూలసారపుష్పపత్రకాండత్వచః శర్కరానవమాః సూత్రస్థానోక్తాః| సంస్కారోఽపి బహుప్రకారసంస్కారయోగః| నామవిశేషాః సురామధుమైరేయాదయః| ఆదిగ్రహణాత్ ప్రభావగుణాదీనాం గ్రహణం| మదో లక్షణం యస్య తస్మాన్మదలక్షణాత్ సామాన్యాత్ మద్యస్వరూపాత్||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
యా దేవానమృతం భూత్వా స్వధా భూత్వా పిత్తౄంశ్చ యా| సోమో భూత్వా ద్విజాతీన్ యా యుంక్తే శ్రేయోభిరుత్తమైః||7||
या देवानमृतं भूत्वा स्वधा भूत्वा पित्तॄंश्च या| सोमो भूत्वा द्विजातीन् या युङ्क्ते श्रेयोभिरुत्तमैः||७||
🔊 Audio coming soon
అమృతం భూత్వేత్యాదౌ సురాధిష్ఠాత్రీ దేవతా అమృతాదిరూపేణ దేవాదీన్ తర్పయతీతి దర్శయతి| శ్రేయోభిరితి మహత్కల్యాణైః||7||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
ఆశ్వినం యా మహత్తేజో బలం సారస్వతం చ యా| వీర్యమైంద్రం చ యా సిద్ధా సోమః సౌత్రామణౌ చ యా||8|| శోకారతిభయోద్వేగనాశినీ యా మహాబలా| యా ప్రీతిర్యా రతిర్యా వాగ్యా పుష్టిర్యా చ నిర్వృతిః||9|| యా సురా సురగంధర్వయక్షరాక్షసమానుషైః| రతిః సురేత్యభిహితా తాం సురాం విధినా పిబేత్||10||
आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या| वीर्यमैन्द्रं च या सिद्धा सोमः सौत्रामणौ च या||८|| शोकारतिभयोद्वेगनाशिनी या महाबला| या प्रीतिर्या रतिर्या वाग्या पुष्टिर्या च निर्वृतिः||९|| या सुरा सुरगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः| रतिः सुरेत्यभिहिता तां सुरां विधिना पिबेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ఆశ్వినం యా మహత్తేజ ఇత్యాదావపి సురాధిష్ఠాతృదేవతాయా ఏవ తేజోవీర్యాదికారణత్వాత్తాద్రూప్యం జ్ఞేయం| తేజః సర్వదేవతాదిగం, తథా సారస్వతం బలం మంత్రబలం| సోమః సౌత్రామణౌ చ యేత్యనేన సోమరూపతోచ్యతే, పూర్వం సౌత్రామణ్యాం హూయత ఇత్యుక్తమితి న పౌనరుక్త్యం| యా ప్రీతిరిత్యాదౌ ప్రీత్యాదికారణత్వేన ప్రీత్యాదిరూపతయా నిర్దేశో జ్ఞేయః||8-10||
Adhikarana 6 (11-20) · Śloka 20
శరీరకృతసంస్కారః శుచిరుత్తమగంధవాన్| ప్రావృతో నిర్మలైర్వస్త్రైర్యథర్తూద్దామగంధిభిః||11|| విచిత్రవివిధస్రగ్వీ రత్నాభరణభూషితః| దేవద్విజాతీన్ సంపూజ్య స్పృష్ట్వా మంగలముత్తమం||12|| దేశే యథర్తుకే శస్తే కుసుమప్రకరీకృతే| సరసాసమ్మతే ముఖ్యే ధూపసమ్మోదబోధితే||13|| సోపధానే సుసంస్తీర్ణే విహితే శయనాసనే| ఉపవిష్టోఽథవా తిర్యక్ స్వశరీరసుఖే స్థితః||14|| సౌవర్ణై రాజతైశ్చాపి తథా మణిమయైరపి| భాజనైర్విమలైశ్చాన్యైః సుకృతైశ్చ పిబేత్ సదా||15|| రూపయౌవనమత్తాభిః శిక్షితాభిర్విశేషతః| వస్త్రాభరణమాల్యైశ్చ భూషితాభిర్యథర్తుకైః||16|| శౌచానురాగయుక్తాభిః ప్రమదాభిరితస్తతః| సంవాహ్యమాన ఇష్టాభిః పిబేన్మద్యమనుత్తమం||17|| మద్యానుకూలైర్వివిధైః ఫలైర్హరితకైః శుభైః| లవణైర్గంధపిశునైరవదంశైర్యథర్తుకైః||18|| భృష్టైర్మాంసైర్బహువిధైర్భూజలాంబరచారిణాం| పౌరోగవర్గవిహితైర్భక్ష్యైశ్చ వివిధాత్మకైః||19|| పూజయిత్వా సురాన్ పూర్వమాశిషః ప్రాక్ ప్రయుజ్య చ| ప్రదాయ సజలం మద్యమర్థిభ్యో వసుధాతలే||20||
शरीरकृतसंस्कारः शुचिरुत्तमगन्धवान्| प्रावृतो निर्मलैर्वस्त्रैर्यथर्तूद्दामगन्धिभिः||११|| विचित्रविविधस्रग्वी रत्नाभरणभूषितः| देवद्विजातीन् सम्पूज्य स्पृष्ट्वा मङ्गलमुत्तमम्||१२|| देशे यथर्तुके शस्ते कुसुमप्रकरीकृते| सरसासम्मते मुख्ये धूपसम्मोदबोधिते||१३|| सोपधाने सुसंस्तीर्णे विहिते शयनासने| उपविष्टोऽथवा तिर्यक् स्वशरीरसुखे स्थितः||१४|| सौवर्णै राजतैश्चापि तथा मणिमयैरपि| भाजनैर्विमलैश्चान्यैः सुकृतैश्च पिबेत् सदा||१५|| रूपयौवनमत्ताभिः शिक्षिताभिर्विशेषतः| वस्त्राभरणमाल्यैश्च भूषिताभिर्यथर्तुकैः||१६|| शौचानुरागयुक्ताभिः प्रमदाभिरितस्ततः| संवाह्यमान इष्टाभिः पिबेन्मद्यमनुत्तमम्||१७|| मद्यानुकूलैर्विविधैः फलैर्हरितकैः शुभैः| लवणैर्गन्धपिशुनैरवदंशैर्यथर्तुकैः||१८|| भृष्टैर्मांसैर्बहुविधैर्भूजलाम्बरचारिणाम्| पौरोगवर्गविहितैर्भक्ष्यैश्च विविधात्मकैः||१९|| पूजयित्वा सुरान् पूर्वमाशिषः प्राक् प्रयुज्य च| प्रदाय सजलं मद्यमर्थिभ्यो वसुधातले||२०||
🔊 Audio coming soon
విధినా పిబేదిత్యత్రోక్తవిధిమాహ- శరీరేత్యాది| శరీరే స్నానవస్రాదిభిర్బాహ్య ఆభ్యంతరశ్చ ప్రకృత్యాద్యపేక్షయా స్నిగ్ధోష్ణాన్నాదిభిః కృతః సంస్కారో యేన స శరీరకృతసంస్కారః| శుచిరితి మనఃశుచిః| యథర్తూద్దామగంధిభిరితి ఋత్వవస్థానుగుణతయా విహితైః| యథర్తుకే సర్వర్తుసుఖే| కుసుమప్రకరీకృతే విసృజత్కుసుమే| సరసాః ప్రియాః, తాసాం సమ్మతే| స్వశరీరసుఖే స్థిత ఇతి యథాశరీరసుఖం స్థితః| సుకృతైరితి సంస్కృతైః| శిక్షితాభిరితి అభ్యస్తోపచారాభిః| గంధపిశునైరితి గంధాఢ్యైః| అంబరచారిణః శ్యేనాదయః| పౌరోగవర్గా ఇతి సూదశాస్త్రాభిజ్ఞాః| అర్థిభ్య ఇతి అర్థినో బలదేవ-చండీ-యక్షాదయః, తేభ్యః||11-20||
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
అభ్యంగోత్సాదనస్నానవాసోధూపానులేపనైః| స్నిగ్ధోష్ణైర్భావితశ్చాన్నైర్వాతికో మద్యమాచరేత్||21|| శీతోపచారైర్వివిధైర్మధురస్నిగ్ధశీతలైః| పైత్తికో భావితశ్చాన్నైః పిబన్మద్యం న సీదతి||22|| ఉపచారైరశిశిరైర్యవగోధూమభుక్ పిబేత్| శ్లైష్మికో ధన్వజైర్మాంసైర్మద్యం మారిచకైః సహ||23|| విధిర్వసుమతామేష భవిష్యద్విభవాశ్చ యే| యథోపపత్తి తైర్మద్యం పాతవ్యం మాత్రయా హితం||24|| వాతికేభ్యో హితం మద్యం ప్రాయో గౌడికపైష్టికం| కఫపిత్తాధికేభ్యస్తు మార్ద్వీకం మాధవం చ యత్||25||
अभ्यङ्गोत्सादनस्नानवासोधूपानुलेपनैः| स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैर्वातिको मद्यमाचरेत्||२१|| शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः| पैत्तिको भावितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति||२२|| उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्| श्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचकैः सह||२३|| विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्विभवाश्च ये| यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्||२४|| वातिकेभ्यो हितं मद्यं प्रायो गौडिकपैष्टिकम्| कफपित्ताधिकेभ्यस्तु मार्द्वीकं माधवं च यत्||२५||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యం విధిముక్త్వా వాతికాదీనాం పానవిధిమాహ- అభ్యంగేత్యాది| మారిచకైరితి మరిచసంస్కృతైః| వసుమతామితి ధనవతాం| భవిష్యద్విభవా ఉత్పద్యమానధనాః| యథోపపత్తి యథాపరిచ్ఛదోపపత్తి| కఫపిత్తాధికేభ్య ఇత్యాదౌ విపర్యయతంత్రయుక్త్యా కఫాధికేభ్యో మాధవం, పిత్తాధికేభ్యస్తు మార్ద్వీకం; మార్ద్వీకం మృద్వీకాకృతం, మధుకృతం తు మాధవం||21-25||
Adhikarana 8 (26-28) · Śloka 28
బహుద్రవ్యం బహుగుణం బహుకర్మ మదాత్మకం| గుణైర్దోషైశ్చ తన్మద్యముభయం చోపలక్ష్యతే||26|| విధినా మాత్రయా కాలే హితైరన్నైర్యథాబలం| ప్రహృష్టో యః పిబేన్మద్యం తస్య స్యాదమృతం యథా||27|| యథోపేతం పునర్మద్యం ప్రసంగాద్యేన పీయతే| రూక్షవ్యాయామనిత్యేన విషవద్యాతి తస్య తత్||28||
बहुद्रव्यं बहुगुणं बहुकर्म मदात्मकम्| गुणैर्दोषैश्च तन्मद्यमुभयं चोपलक्ष्यते||२६|| विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम्| प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा||२७|| यथोपेतं पुनर्मद्यं प्रसङ्गाद्येन पीयते| रूक्षव्यायामनित्येन विषवद्याति तस्य तत्||२८||
🔊 Audio coming soon
బహుద్రవ్యమితి నానావిధద్రవ్యసంపాదితం| బహుగుణమితి భూరివక్ష్యమాణలఘ్వాదిగుణం| బహుకర్మేతి లేఖనదీపనాదిబహుకర్మకరం| మదాత్మకమితి మదస్వభావం| యస్మాదేవం స్వభావం తస్మాద్గుణదోషే చ తం మద్యమపేక్షేతే; కించిత్ పురుషమపేక్ష్య యౌగికత్వాద్గుణకరం, కించిత్త్వయౌగికత్వాద్దోషకరం; యథా- ప్రథమే మదే గుణకరం, దోషకరం చ ద్వితీయమదే ఇతి భావః| విధినేతి యథోక్తవిధినా| కాలే ఇతి యస్య మద్యస్య య ఉచితో విపరీతగుణః కాలస్తస్మిన్| హితైరన్నైరితి మద్యహితైరన్నైః| యథోపేతమితి యదేవ మద్యమహితమప్యుపగతం| ప్రసంగాదితి అతియోగేన| విషవదితి మోహాదికర్తృత్వాత్||26-28||
Adhikarana 9 (29-36) · Śloka 36
మద్యం హృదయమావిశ్య స్వగుణైరోజసో గుణాన్| దశభిర్దశ సంక్షోభ్య చేతో నయతి విక్రియాం||29|| లఘూష్ణతీక్ష్ణసూక్ష్మామ్లవ్యవాయ్యాశుగమేవ చ| రూక్షం వికాశి విశదం మద్యం దశగుణం స్మృతం||30|| గురు శీతం మృదు శ్లక్ష్ణం బహలం మధురం స్థిరం| ప్రసన్నం పిచ్ఛిలం స్నిగ్ధమోజో దశగుణం స్మృతం||31|| గురుత్వం లాఘవాచ్ఛైత్యమౌష్ణాదమ్లస్వభావతః| మాధుర్యం మార్దవం తైక్ష్ణ్యాత్ప్రసాదం చాశుభావనాత్||32|| రౌక్ష్యాత్ స్నేహం వ్యవాయిత్వాత్ స్థిరత్వం శ్లక్ష్ణతామపి| వికాసిభావాత్పైచ్ఛిల్యం వైశద్యాత్సాంద్రతాం తథా||33|| సౌక్ష్మ్యాన్మద్యం నిహంత్యేవమోజసః స్వగుణైర్గుణాన్| సత్త్వం తదాశ్రయం చాశు సంక్షోభ్య జనయేన్మదం||34|| రసవాతాదిమార్గాణాం సత్త్వబుద్ధీంద్రియాత్మనాం| ప్రధానస్యౌజసశ్చైవ హృదయం స్థానముచ్యతే||35|| అతిపీతేన మద్యేన విహతేనౌజసా చ తత్| హృదయం యాతి వికృతిం తత్రస్థా యే చ ధాతవః||36||
मद्यं हृदयमाविश्य स्वगुणैरोजसो गुणान्| दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्||२९|| लघूष्णतीक्ष्णसूक्ष्माम्लव्यवाय्याशुगमेव च| रूक्षं विकाशि विशदं मद्यं दशगुणं स्मृतम्||३०|| गुरु शीतं मृदु श्लक्ष्णं बहलं मधुरं स्थिरम्| प्रसन्नं पिच्छिलं स्निग्धमोजो दशगुणं स्मृतम्||३१|| गुरुत्वं लाघवाच्छैत्यमौष्णादम्लस्वभावतः| माधुर्यं मार्दवं तैक्ष्ण्यात्प्रसादं चाशुभावनात्||३२|| रौक्ष्यात् स्नेहं व्यवायित्वात् स्थिरत्वं श्लक्ष्णतामपि| विकासिभावात्पैच्छिल्यं वैशद्यात्सान्द्रतां तथा||३३|| सौक्ष्म्यान्मद्यं निहन्त्येवमोजसः स्वगुणैर्गुणान्| सत्त्वं तदाश्रयं चाशु सङ्क्षोभ्य जनयेन्मदम्||३४|| रसवातादिमार्गाणां सत्त्वबुद्धीन्द्रियात्मनाम्| प्रधानस्यौजसश्चैव हृदयं स्थानमुच्यते||३५|| अतिपीतेन मद्येन विहतेनौजसा च तत्| हृदयं याति विकृतिं तत्रस्था ये च धातवः||३६||
🔊 Audio coming soon
మద్యం యథా మదయతి తథా ప్రాహ- మద్యమిత్యాది| దశభిరితి లఘ్వాదిభిర్గుణైః, దశాపి గుర్వాదీనోజోగుణాన్ సంక్షోభ్య, న ద్విత్రాదికైః, చేతో విక్రియాం నయతి వికృతం కరోతి| యేన గుణేన మద్యస్య ఓజోగుణక్షోభో భవతి తదాహ- గురుత్వం లాఘవాదిత్యాది| ప్రసాదం చాశుభావనాదితి ప్రసాదాఖ్యగుణమాశుగత్వాద్ధంతి; ఆశుగత్వం చ యద్యపి ప్రసాదవిరుద్ధం న భవతి, తథాఽపి మద్యమేవ ప్రతికూలతయా ఓజఃప్రసాదం హంతి, తత్రాశుగుణ ఆహననే వ్యాప్రియత ఇతి జ్ఞేయం| వ్యవాయిత్వాత్ స్థిరత్వమితి వ్యవాయిత్వం వ్యాపకత్వం, తచ్చ స్థిరత్వం తద్విపరీతత్వాదేవ హంతి; ఆశుగత్వవ్యవాయిత్వయోశ్చాయం విశేషః- యదాశుగం శీఘ్రం గచ్ఛతి, వ్యవాయి తు సర్వవ్యాపకం| వికాసిత్వం వికసనశీలత్వం సరత్వమితి యావత్; తచ్చ శ్లక్ష్ణవిపరీతత్వాదేవ శ్లక్ష్ణతాం హంతి| సాంద్రతా ఘనతా| ఏతే వికాసిత్వాశుగత్వాదయో గుణా యద్యపి వింశతిగుణగణనాయాం న పఠితాస్తథాఽప్యసంఖ్యేయత్వాద్గుణానామేషామపి గుణత్వం సిద్ధం; యే తు తత్ర పఠితాస్తే తావదావిష్కృతతమా జ్ఞేయాః| ఆశ్రయోపఘాతాదాశ్రితోపఘాతో భవతీతి దర్శయన్నాహ- సత్త్వమిత్యాది| సత్త్వస్య చ ఓజ ఆశ్రయః, ఓజ ఉపకార్యం; యథా- రాజాశ్రితః పురుషః| రసవాతేత్యాది| రసవాతాదివహానాం దశధమనీనాం హృదయం స్థానం, రసవహా ఏవ యా దశ ధమన్యో హృదయాశ్రయా ఉక్తాస్తా ఏవ వాతాదివహాః| యదుక్తం “వాతపిత్తశ్లేష్మణాం సర్వశరీరచరాణాం సర్వాణి స్రోతాంస్యయనభూతాని” (వి.అ.5) ఇతి; రక్తాదీనాం తు సర్వశరీరచరాణామపి విశేషేణ హృదయం స్థానముక్తం- “షడంగమంగం విజ్ఞానమింద్రియాణ్యర్థపంచకం| ఆత్మా చ సగుణశ్చేతశ్చింత్యం చ హృది సంశ్రితం” (సూ.అ.30) ఇతి| ధాతవ ఇతి సత్త్వబుద్ధీంద్రియాదయః||29-36||
Adhikarana 10 (37-38) · Śloka 38
ఓజస్యవిహతే పూర్వో హృది చ ప్రతిబోధితే| మధ్యమో విహతేఽల్పే చ విహతే తూత్తమో మదః||37|| నైవం విఘాతం జనయేన్మద్యం పైష్టికమోజసః| వికాశిరూక్షవిశదా గుణాస్తత్ర హి నోల్బణాః||38||
ओजस्यविहते पूर्वो हृदि च प्रतिबोधिते| मध्यमो विहतेऽल्पे च विहते तूत्तमो मदः||३७|| नैवं विघातं जनयेन्मद्यं पैष्टिकमोजसः| विकाशिरूक्षविशदा गुणास्तत्र हि नोल्बणाः||३८||
🔊 Audio coming soon
మద్యం చేతో విక్రియాం నయతీత్యుత్సర్గవిధేః ప్రథమమదేఽపవాదమాహ- ఓజస్యవిహతే ఇత్యాది| హృదయాశ్రితబుద్ధ్యాదౌ ప్రతిబోధితే, హృదయశబ్దేనేహ తత్స్థోపచారాద్ధృదయాశ్రితా బుద్ధ్యాదయోఽభిధీయంతే, యథా- మంచాః క్రోశంతీతి; బుద్ధ్యాదిబోధనం ప్రథమమదకార్యం మద్యస్య ప్రభావాత్| మధ్యమోత్తమమదోపపత్తిసామగ్రీమాహ- మధ్యమ ఇత్యాది| విహతే ఇతి విఘాతే; ఓజసః అల్పే విఘాతే మధ్యమో మదో భవతి| విహతే ఇతి విశేషేణ అత్యర్థం హతే, ఉత్తమ ఇతి తృతీయః||37-38||
Adhikarana 11 (39-40) · Śloka 40
హృది మద్యగుణావిష్టే హర్షస్తర్షో రతిః సుఖం| వికారాశ్చ యథాసత్త్వం చిత్రా రాజసతామసాః||39|| జాయంతే మోహనిద్రాంతా మద్యస్యాతినిషేవణాత్| స మద్యవిభ్రమో నామ్నా ‘మద’ ఇత్యభిధీయతే||40||
हृदि मद्यगुणाविष्टे हर्षस्तर्षो रतिः सुखम्| विकाराश्च यथासत्त्वं चित्रा राजसतामसाः||३९|| जायन्ते मोहनिद्रान्ता मद्यस्यातिनिषेवणात्| स मद्यविभ्रमो नाम्ना ‘मद’ इत्यभिधीयते||४०||
🔊 Audio coming soon
హృదీత్యాదినా సామాన్యేన మదలక్షణమాహ| తర్షః అభిలాషః| యథాసత్త్వమితి ప్రకృత్యా రాజసే సత్త్వే రాజసాః, తామసే చ తామసాః| చిత్రా ఇతి నానాప్రకారాః| మోహనిద్రాంతా ఇతి మోహనిద్రావసానాః||39-40||
Adhikarana 12 (41-51) · Śloka 51
పీయమానస్య మద్యస్య విజ్ఞాతవ్యాస్త్రయో మదాః| ప్రథమో మధ్యమోఽంత్యశ్చ లక్షణైస్తాన్ ప్రచక్ష్మహే||41|| ప్రహర్షణః ప్రీతికరః పానాన్నగుణదర్శకః| వాద్యగీతప్రహాసానాం కథానాం చ ప్రవర్తకః||42|| న చ బుద్ధిస్మృతిహరో విషయేషు న చాక్షమః| సుఖనిద్రాప్రబోధశ్చ ప్రథమః సుఖదో మదః||43|| ముహుః స్మృతిర్ముహుర్మోహో(ఽ)వ్యక్తా సజ్జతి వాఙ్ముహుః| యుక్తాయుక్తప్రలాపశ్చ ప్రచలాయనమేవ చ||44|| స్థానపానాన్నసాంకథ్యయోజనా సవిపర్యయా| లింగాన్యేతాని జానీయాదావిష్టే మధ్యమే మదే||45|| మధ్యమం మదముత్క్రమ్య మదమాప్రాప్య చోత్తమం| న కించిన్నాశుభం కుర్యుర్నరా రాజసతామసాః||46|| కో మదం తాదృశం విద్వానున్మాదమివ దారుణం| గచ్ఛేదధ్వానమస్వంతం బహుదోషమివాధ్వగః||47|| తృతీయం తు మదం ప్రాప్య భగ్నదార్వివ నిష్క్రియః| మదమోహావృతమనా జీవన్నపి మృతైః సమః||48|| రమణీయాన్ స విషయాన్న వేత్తి న సుహృజ్జనం| యదర్థం పీయతే మద్యం రతిం తాం చ న విందతి||49|| కార్యాకార్యం సుఖం దుఃఖం లోకే యచ్చ హితాహితం| యదవస్థో న జానాతి కోఽవస్థాం తాం వ్రజేద్బుధః||50|| స దూష్యః సర్వభూతానాం నింద్యశ్చాగ్రాహ్య ఏవ చ| వ్యసనిత్వాదుదర్కే చ స దుఃఖం వ్యాధిమశ్నుతే||51||
पीयमानस्य मद्यस्य विज्ञातव्यास्त्रयो मदाः| प्रथमो मध्यमोऽन्त्यश्च लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे||४१|| प्रहर्षणः प्रीतिकरः पानान्नगुणदर्शकः| वाद्यगीतप्रहासानां कथानां च प्रवर्तकः||४२|| न च बुद्धिस्मृतिहरो विषयेषु न चाक्षमः| सुखनिद्राप्रबोधश्च प्रथमः सुखदो मदः||४३|| मुहुः स्मृतिर्मुहुर्मोहो(ऽ)व्यक्ता सज्जति वाङ्मुहुः| युक्तायुक्तप्रलापश्च प्रचलायनमेव च||४४|| स्थानपानान्नसाङ्कथ्ययोजना सविपर्यया| लिङ्गान्येतानि जानीयादाविष्टे मध्यमे मदे||४५|| मध्यमं मदमुत्क्रम्य मदमाप्राप्य चोत्तमम्| न किञ्चिन्नाशुभं कुर्युर्नरा राजसतामसाः||४६|| को मदं तादृशं विद्वानुन्मादमिव दारुणम्| गच्छेदध्वानमस्वन्तं बहुदोषमिवाध्वगः||४७|| तृतीयं तु मदं प्राप्य भग्नदार्विव निष्क्रियः| मदमोहावृतमना जीवन्नपि मृतैः समः||४८|| रमणीयान् स विषयान्न वेत्ति न सुहृज्जनम्| यदर्थं पीयते मद्यं रतिं तां च न विन्दति||४९|| कार्याकार्यं सुखं दुःखं लोके यच्च हिताहितम्| यदवस्थो न जानाति कोऽवस्थां तां व्रजेद्बुधः||५०|| स दूष्यः सर्वभूतानां निन्द्यश्चाग्राह्य एव च| व्यसनित्वादुदर्के च स दुःखं व्याधिमश्नुते||५१||
🔊 Audio coming soon
ప్రథమాదిమదానాం లక్షణమాహ- ప్రహర్షణ ఇత్యాది| పానాన్నగుణదర్శక ఇతి పానాన్నగుణాన్ సమ్యగ్బోధయతీత్యర్థః| విషయేష్వితి విషయసేవాసు, న చాక్షమ ఇతి నాక్షమతాకర ఇత్యర్థః| యుక్తాయుక్తప్రలాప ఇతి సంబద్ధాసంబద్ధవచనః| ప్రచలాయనం ఘూర్ణనం| యోజనా సవిపర్యయేతి స్థానాదీనాం సమ్యగ్యోజనా కదాచిద్భవతి, కదాచిచ్చ స్థానాదియోజనావిపర్యయోఽసమ్యగ్యోజనారూపో భవతీత్యర్థః| మధ్యమం మదముత్క్రమ్యేత్యాది| యద్యపి త్రివిధో మద ఉక్తః, తథాఽపి ద్వితీయమదావసానే తృతీయమదాప్రాప్త్యవస్థాయా ఏవ అత్యర్థనింద్యతాం దర్శయన్ తృతీయమదస్యాత్యంతనింద్యతాం దర్శయతి; యేన తస్య తృతీయమదస్య పూర్వరూపావస్థైవ సర్వాశుభకరణాదిహేతుతయా నితాంతం నింద్యేతి భావః| ఇయం చ మధ్యమదాతిక్రమతృతీయమదాప్రాప్తిశబ్దాభిధేయాఽప్యవస్థా మధ్యమమదాంతతృతీయమదాద్యరూపావస్థాభిధాయికైవ; యథా- “కుంభమీనయోర్మధ్యే యదా చరతి చంద్రమా” ఇత్యత్ర మధ్యేపదేన కుంభాంతమీనాదిరేవోచ్యతే, పరమార్థతస్తయోర్మధ్యస్యాభావాత్; తథేహాపి పరమార్థతోఽన్యమదకాలాభావాద్ ద్వితీయాంతతృతీయమదాద్యభిధానమేవాత్ర తృతీయమదాత్యర్థనిందార్థం, న చతుర్థమదోపదర్శనం| అస్వంతమితి అశోభనాంతం| భగ్నదార్వివేతి భగ్నవృక్ష ఇవ పతితస్తిష్ఠతి| ఉదర్కం ఉత్తరకాలం| స దుఃఖం వ్యాధిమితి మదాత్యయం||41-51||
Adhikarana 13 (52-60) · Śloka 60
ప్రేత్య చేహ చ యచ్ఛ్రేయః శ్రేయో మోక్షే చ యత్ పరం| మనఃసమాధౌ తత్ సర్వమాయత్తం సర్వదేహినాం||52|| మద్యేన మనసశ్చాస్య సంక్షోభః క్రియతే మహాన్| మహామారుతవేగేన తటస్థస్యేవ శాఖినః||53|| మద్యప్రసంగం తం చాజ్ఞా మహాదోషం మహాగదం| సుఖమిత్యధిగచ్ఛంతి రజోమోహపరాజితాః||54|| మద్యోపహతవిజ్ఞానా వియుక్తాః సాత్త్వికైర్గుణైః| శ్రేయోభిర్విప్రయుజ్యంతే మదాంధా మదలాలసాః||55|| మద్యే మోహో భయం శోకః క్రోధో మృత్యుశ్చ సంశ్రితః| సోన్మాదమదమూర్చ్ఛాయాః సాపస్మారాపతానకాః||56|| యత్రైకః స్మృతివిభ్రంశస్తత్ర సర్వమసాధువత్| ఇత్యేవం మద్యదోషజ్ఞా మద్యం గర్హంతి యత్నతః||57|| సత్యమేతే మహాదోషా మద్యస్యోక్తా న సంశయః| అహితస్యాతిమాత్రస్య పీతస్య విధివర్జితం||58|| కింతు మద్యం స్వభావేన యథైవాన్నం తథా స్మృతం| అయుక్తియుక్తం రోగాయ యుక్తియుక్తం యథాఽమృతం||59|| ప్రాణాః ప్రాణభృతామన్నం తదయుక్త్యా నిహంత్యసూన్| విషం ప్రాణహరం తచ్చ యుక్తియుక్తం రసాయనం||60||
प्रेत्य चेह च यच्छ्रेयः श्रेयो मोक्षे च यत् परम्| मनःसमाधौ तत् सर्वमायत्तं सर्वदेहिनाम्||५२|| मद्येन मनसश्चास्य सङ्क्षोभः क्रियते महान्| महामारुतवेगेन तटस्थस्येव शाखिनः||५३|| मद्यप्रसङ्गं तं चाज्ञा महादोषं महागदम्| सुखमित्यधिगच्छन्ति रजोमोहपराजिताः||५४|| मद्योपहतविज्ञाना वियुक्ताः सात्त्विकैर्गुणैः| श्रेयोभिर्विप्रयुज्यन्ते मदान्धा मदलालसाः||५५|| मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रितः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः||५६|| यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधुवत्| इत्येवं मद्यदोषज्ञा मद्यं गर्हन्ति यत्नतः||५७|| सत्यमेते महादोषा मद्यस्योक्ता न संशयः| अहितस्यातिमात्रस्य पीतस्य विधिवर्जितम्||५८|| किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्| अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम्||५९|| प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या निहन्त्यसून्| विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम्||६०||
🔊 Audio coming soon
ప్రేత్య చేహేత్యాదినా ఏకీయమతం మద్యనిందకం దర్శయతి| ప్రేత్యేతి జన్మాంతరే| తటస్థస్యేతి వచనేన వాతాక్షోభ్యతాం దర్శయతి| సత్యమిత్యాదినా స్వమతమాహ| ఏతే దోషాః మద్యస్యైకీయమతోక్తా అహితాదిధర్మయుక్తస్యైవ భవంతి, న హితాల్పమాత్రవిధిపీతస్యేతి భావః| విధివర్జితమితి క్రియావిశేషణం| మద్యస్యాన్నసారూప్యదర్శనేన విధివదుపయోగే గుణవత్తామవిధ్యుపయోగే చ దోషవత్తామాహ- కింత్విత్యాది| యుక్త్యా దేశకాలమాత్రాద్యపేక్షయా యోజనయా యుక్తం శుభం, అశుభం చాయుక్తియుక్తం| యుక్తేరన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం కార్యమాహ- ప్రాణా ఇత్యాది| ప్రాణహేతుత్వాత్ ప్రాణాః| అయుక్తియుక్తమితి అవిధిప్రయుక్తం| యుక్తియుక్తం రసాయనమితి యథా “విషస్య తు తిలం దద్యాత్” (చి.అ.1) ఇత్యాదిప్రయోగే తిలమానస్య రసాయనత్వం, తథా జ్ఞేయం||52-60||
Adhikarana 14 (61) · Śloka 61
హర్షమూర్జం ముదం పుష్టిమారోగ్యం పౌరుషం పరం | యుక్త్యా పీతం కరోత్యాశు మద్యం సుఖమదప్రదం||61||
हर्षमूर्जं मुदं पुष्टिमारोग्यं पौरुषं परम् | युक्त्या पीतं करोत्याशु मद्यं सुखमदप्रदम्||६१||
🔊 Audio coming soon
విధిపీతమద్యగుణానాహ- హర్షమిత్యాది| హర్షం ఉత్సాహం కాయికం| ముదమితి మనఃసంతోషం| పౌరుషమితి శుక్రం| ఆశ్వితి వచనేన శీఘ్రం హర్షాదీని కరోతి న పరిణామం యావదపేక్షతే| సుఖమదప్రదమితి సుఖప్రదమదం, ప్రథమం మదమితి యావత్| అన్యే తు ‘మదసుఖప్రదం’ ఇతి పఠంతి; తత్రాపి మదసుఖం ప్రథమమదారంభ ఏవ||61||
Adhikarana 15 (62-67) · Śloka 67
రోచనం దీపనం హృద్యం స్వరవర్ణప్రసాదనం| ప్రీణనం బృంహణం బల్యం భయశోకశ్రమాపహం||62|| స్వాపనం నష్టనిద్రాణాం మూకానాం వాగ్విబోధనం| బోధనం చాతినిద్రాణాం విబద్ధానాం విబంధనుత్||63|| వధబంధపరిక్లేశదుఃఖానాం చాప్యబోధనం| మద్యోత్థానాం చ రోగాణాం మద్యమేవ ప్రబాధకం||64|| రతిర్విషయసంయోగే ప్రీతిసంయోగవర్ధనం| అపి ప్రవయసాం మద్యముత్సవామోదకారకం||65|| పంచస్వర్థేషు కాంతేషు యా రతిః ప్రథమే మదే| యూనాం వా స్థవిరాణాం వా తస్య నాస్త్యుపమా భువి||66|| బహుదుఃఖహతస్యాస్య శోకేనోపహతస్య చ| విశ్రామో జీవలోకస్య మద్యం యుక్త్యా నిషేవితం||67||
रोचनं दीपनं हृद्यं स्वरवर्णप्रसादनम्| प्रीणनं बृंहणं बल्यं भयशोकश्रमापहम्||६२|| स्वापनं नष्टनिद्राणां मूकानां वाग्विबोधनम्| बोधनं चातिनिद्राणां विबद्धानां विबन्धनुत्||६३|| वधबन्धपरिक्लेशदुःखानां चाप्यबोधनम्| मद्योत्थानां च रोगाणां मद्यमेव प्रबाधकम्||६४|| रतिर्विषयसंयोगे प्रीतिसंयोगवर्धनम्| अपि प्रवयसां मद्यमुत्सवामोदकारकम्||६५|| पञ्चस्वर्थेषु कान्तेषु या रतिः प्रथमे मदे| यूनां वा स्थविराणां वा तस्य नास्त्युपमा भुवि||६६|| बहुदुःखहतस्यास्य शोकेनोपहतस्य च| विश्रामो जीवलोकस्य मद्यं युक्त्या निषेवितम्||६७||
🔊 Audio coming soon
రోచనమిత్యాదినా మద్యగుణానాహ| స్వాపనం నష్టనిద్రాణాం తథా బోధనం చాతినిద్రాణామితి కార్యద్వయకరణముచితనిద్రాకరత్వప్రభావాదేవ; కింవా నష్టనిద్రాణాం నిద్రాభిఘాతహేత్వతిచింతనాదివిస్మారకతయా నిద్రాకరం భవతి, అతినిద్రాణాం నిద్రాహేతుమనోవహస్రోతోరోధాదిహంతృతయా ప్రబోధకం భవతీతి జ్ఞేయం| మద్యోత్థానాం చ రోగాణాం మద్యమేవ ప్రబాధకమితి హేతువిపరీతార్థకారితాప్రభావాదిత్యర్థః| రతిరితి రతికారకమిత్యర్థః| విషయసంయోగే ప్రీతిసంయోగవర్ధనమితి విషయాణాం శబ్దాదీనాం సంయోగే ప్రీతిం సంయోగం చ వర్ధయతి; పీతమద్యో యదా విషయైః శబ్దాదిభిః సంయుజ్యతే తదా తేష్వపి ప్రీతిమాన్ భవతి, ప్రీతశ్చ సుఖాకాంక్షీ సన్ పునస్తేషు సంయుజ్యతే| ప్రవయసామితి వృద్ధానాం| ఉత్సవః ఔత్సుక్యం విషయాభిలాష ఇతి యావత్, ఆమోదో హర్షః| నను విషయే స్వభావాదేవ ప్రీతిర్భవతి, తత్ కిం మద్యేన క్రియతే? ఇత్యాశంక్య ప్రథమమదస్య విశిష్టరతికర్తృత్వమాహ- పంచస్విత్యాది| రతిశ్చేహ అత్యర్థసుఖజనకత్వాదేవోపాదేయేతి విజ్ఞేయం| విశ్రామ ఇతి దుఃఖార్తవిశ్రామహేతుః| జీవలోక ఇతి జీవమానలోకః ||62-67||
Adhikarana 16 (68-73) · Śloka 73
అన్నపానవయోవ్యాధిబలకాలత్రికాణి షట్| త్రీందోషాంస్త్రివిధం సత్త్వం జ్ఞాత్వా మద్యం పిబేత్సదా||68|| తేషాం త్రికాణామష్టానాం యోజనా యుక్తిరుచ్యతే| యయా యుక్త్యా పిబన్మద్యం మద్యదోషైర్న యుజ్యతే||69|| మద్యస్య చ గుణాన్ సర్వాన్ యథోక్తాన్ స సమశ్నుతే| ధర్మార్థయోరపీడాయై నరః సత్త్వగుణోచ్ఛ్రితః||70|| సత్త్వాని తు ప్రబుధ్యంతే ప్రాయశః ప్రథమే మదే| ద్వితీయేఽవ్యక్తతాం యాంతి మధ్యే చోత్తమమధ్యయోః||71|| సస్యసంబోధకం వర్షం, హేమప్రకృతిదర్శకః| హుతాశః, సర్వసత్త్వానాం మద్యం తూభయకారకం||72|| ప్రధానావరమధ్యానాం రూపాణాం వ్యక్తిదర్శకః| యథాఽగ్నిరేవం సత్త్వానాం మద్యం ప్రకృతిదర్శకం||73||
अन्नपानवयोव्याधिबलकालत्रिकाणि षट्| त्रीन्दोषांस्त्रिविधं सत्त्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्सदा||६८|| तेषां त्रिकाणामष्टानां योजना युक्तिरुच्यते| यया युक्त्या पिबन्मद्यं मद्यदोषैर्न युज्यते||६९|| मद्यस्य च गुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते| धर्मार्थयोरपीडायै नरः सत्त्वगुणोच्छ्रितः||७०|| सत्त्वानि तु प्रबुध्यन्ते प्रायशः प्रथमे मदे| द्वितीयेऽव्यक्ततां यान्ति मध्ये चोत्तममध्ययोः||७१|| सस्यसम्बोधकं वर्षं, हेमप्रकृतिदर्शकः| हुताशः, सर्वसत्त्वानां मद्यं तूभयकारकम्||७२|| प्रधानावरमध्यानां रूपाणां व्यक्तिदर्शकः| यथाऽग्निरेवं सत्त्वानां मद्यं प्रकृतिदर्शकम्||७३||
🔊 Audio coming soon
యుక్త్యా నిషేవితమిత్యత్రోక్తాం మద్యపానయుక్తిమాహ- అన్నపానేత్యాది| తత్రాన్నం త్రివిధం వాతపిత్తకఫకరం, ఏవం పానమపి త్రివిధం, బాల్యాదిభేదాద్వయోఽపి త్రివిధం, వ్యాధిరపి మృదుమధ్యతీవ్రభేదేన త్రివిధః, కింవా సౌమ్యాగ్నేయవాయవ్యభేదేన త్రివిధః, బలం ప్రవరావరమధ్యభేదాత్త్రివిధం, కాలస్తు శీతోష్ణవర్షాలక్షణస్త్రివిధః, త్రివిధం సత్త్వం శుద్ధం రాజసం తామసం చ| యోజనేతి సమ్యగ్యోజనారూపా| యుక్తిం ఫలేనావధారయతి- యయా యుక్త్యేత్యాదినా| సత్త్వగుణోచ్ఛ్రితో మద్యగుణాన్ సమశ్నుతే ఇతి యోజ్యం| తత్రాన్నాపేక్షయా యుక్తిర్యథా- వాతకరమన్నముపయుజ్య వాతహరం మద్యం పేయం, ఏవం పిత్తకరకఫకరత్వేఽపి పిత్తకఫహరాన్నోపయోగః| ఏవం పానాద్యపేక్షయాఽపి యోజనా వ్యాఖ్యాతా భవతి| వయస్త్రికేఽపి బాల్యే స్థవిరే చ తీక్ష్ణం మద్యం న పేయం, యౌవనే తు తీక్ష్ణమపీతి| వ్యాధ్యపేక్షయాఽపి యోజనా యథా- మృదువ్యాధౌ తీక్ష్ణోష్ణం, ఉష్ణే చ శీతమధురం, వర్షాకాలే తు స్నిగ్ధం దీపనం చ మద్యం| దోషభేదేన తు మద్యం వాతే స్నిగ్ధోష్ణం గౌడికాది, పిత్తే శీతమధురం శార్కరాది, కఫే రూక్షతీక్ష్ణం మాధవాది| ఉక్తం హి- “వాతికేభ్యో హితం మద్యం ప్రాయో గౌడికపైష్టికం| కఫపిత్తాధికేభ్యస్తు ఫాలమాధవశార్కరం” ఇతి| దోషగ్రహణేనైవ వాతలాదిప్రకృతిరపి గృహీతా| సత్త్వభేదేనాపి సాత్త్వికేన తు బహ్వపి మద్యం పాతవ్యం, రాజసతామసైస్తు స్వల్పమేవ| సత్త్వానీతి మనాంసి| అవ్యక్తతాం ఈషద్వ్యక్తతాం, మధ్యే చావ్యక్తతాం యాంతీత్యర్థః, ఉత్తమే తు సర్వథాఽప్యవ్యక్తం భవతీతి భావః| కేచిత్తు ‘సస్యసంబోధకం వర్షం’ ఇత్యాది శ్లోకం పఠంతి| తత్ర హేమప్రకృతిదర్శకో హుతాశో యథా సువర్ణస్య శుద్ధాశుద్ధతాం దర్శయతి, తథా మద్యం తూభయకారకమితి మనఃప్రబోధకం మనోగుణదర్శకం చ| రూపాణామితి హేమరూపాణాం; కింవా ‘రుక్మాణాం’ ఇతి పాఠః| వ్యక్తిదర్శక ఇతి ఆకారదర్శకః||68-73||
Adhikarana 17 (74-78) · Śloka 78
సుగంధిమాల్యగంధర్వం సుప్రణీతమమాకులం| మిష్టాన్నపానవిశదం సదా మధురసంకథం||74|| సుఖప్రపానం సుమదం హర్షప్రీతివివర్ధనం| స్వంతం సాత్త్వికమాపానం న చోత్తమమదప్రదం||75|| వైగుణ్యం సహసా యాంతి మద్యదోషైర్న సాత్త్వికాః| మద్యం హి బలవత్సత్త్వం గృహ్ణాతి సహసా న తు ||76|| సౌమ్యాసౌమ్యకథాప్రాయం విశదావిశదం క్షణాత్| చిత్రం రాజసమాపన్నం ప్రాయేణాస్వంతకాకులం||77|| హర్షప్రీతికథాపేతమతుష్టం పానభోజనే| సమ్మోహక్రోధనిద్రాంతమాపానం తామసం స్మృతం||78||
सुगन्धिमाल्यगन्धर्वं सुप्रणीतममाकुलम्| मिष्टान्नपानविशदं सदा मधुरसङ्कथम्||७४|| सुखप्रपानं सुमदं हर्षप्रीतिविवर्धनम्| स्वन्तं सात्त्विकमापानं न चोत्तममदप्रदम्||७५|| वैगुण्यं सहसा यान्ति मद्यदोषैर्न सात्त्विकाः| मद्यं हि बलवत्सत्त्वं गृह्णाति सहसा न तु ||७६|| सौम्यासौम्यकथाप्रायं विशदाविशदं क्षणात्| चित्रं राजसमापन्नं प्रायेणास्वन्तकाकुलम्||७७|| हर्षप्रीतिकथापेतमतुष्टं पानभोजने| सम्मोहक्रोधनिद्रान्तमापानं तामसं स्मृतम्||७८||
🔊 Audio coming soon
సాత్త్వికాదిభేదేన పానం త్రివిధమాహ- సుగంధీత్యాది| శోభనో గంధో యస్య తత్ సుగంధి, గంధర్వః గానం| శోభనోఽంతో యస్య తత్ స్వంతం| సుమదమితి సమమదం| న చోత్తమమదప్రదమితి నోత్తమమదకరం, కదాచిదపి మద్యపానాత్తృతీయమదాశంకా న భవతి; ఉత్తమమదః సాత్త్వికే న భవతీత్యర్థః| ఉత్తమమదాప్రాప్తౌ హేతుమాహ- వైగుణ్యమిత్యాది| సత్త్వసంయోగాదితి సత్త్వాఖ్యగుణయోగాత్; సత్త్వాఖ్యో హి గుణః ప్రకాశకతయా న మదేన మోహకేనాభిభూయత ఇతి భావః| ఏతదేవాహ- సహసేత్యాది| రాజసపానమాహ- సౌమ్యాసౌమ్యేత్యాది| సౌమ్యకథా సౌమ్యసంబంధా, తద్విపరీతా అసౌమ్యా| విశదావిశదమితి ప్రసన్నాప్రసన్నం| చిత్రమితి సంబద్ధాసంబద్ధవాక్యాదియోగాన్నానాప్రకారకం| తథేత్యాదినా తామసమాహ| సమ్మోహః క్రోధో నిద్రా చ అంతే యస్య తత్ సమ్మోహక్రోధనిద్రాంతం||74-78||
Adhikarana 18 (79) · Śloka 79
ఆపానే సాత్త్వికాన్ బుద్ధ్వా తథా రాజసతామసాన్| జహ్యాత్సహాయాన్ యైః పీత్వా మద్యదోషానుపాశ్నుతే||79||
आपाने सात्त्विकान् बुद्ध्वा तथा राजसतामसान्| जह्यात्सहायान् यैः पीत्वा मद्यदोषानुपाश्नुते||७९||
🔊 Audio coming soon
యైరిత్యనేన రాజసతామసాః ప్రత్యవమృశ్యంతే, తైః సమం పిబన్ తత్ప్రసక్త్యా స్వయమప్యతిపిబన్ మద్యదోషాన్ ద్వితీయతృతీయమదదోషాన్ ప్రాప్నోతి||79||
Adhikarana 19 (80-87) · Śloka 87
సుఖశీలాః సుసంభాషాః సుముఖాః సమ్మతాః సతాం| కలాస్వబాహ్యా విశదా విషయప్రవణాశ్చ యే||80|| పరస్పరవిధేయా యే యేషామైక్యం సుహృత్తయా| ప్రహర్షప్రీతిమాధుర్యైరాపానం వర్ధయంతి యే||81|| ఉత్సవాదుత్సవతరం యేషామన్యోన్యదర్శనం| తే సహాయాః సుఖాః పానే తైః పిబన్సహ మోదతే||82|| రూపగంధరసస్పర్శైః శబ్దైశ్చాపి మనోరమైః| పిబంతి సుసహాయా యే తే వై సుకృతిభిః సమాః||83|| పంచభిర్విషయైరిష్టైరుపేతైర్మనసః ప్రియైః| దేశే కాలే పిబేన్మద్యం ప్రహృష్టేనాంతరాత్మనా||84|| స్థిరసత్త్వశరీరా యే పూర్వాన్నా మద్యపాన్వయాః| బహుమద్యోచితా యే చ మాద్యంతి సహసా న తే||85|| క్షుత్పిపాసాపరీతాశ్చ దుర్బలా వాతపైత్తికాః| రూక్షాల్పప్రమితాహారా విష్టబ్ధాః సత్త్వదుర్బలాః||86|| క్రోధినోఽనుచితాః క్షీణాః పరిశ్రాంతా మదక్షతాః| స్వల్పేనాపి మదం శీఘ్రం యాంతి మద్యేన మానవాః||87||
सुखशीलाः सुसम्भाषाः सुमुखाः सम्मताः सताम्| कलास्वबाह्या विशदा विषयप्रवणाश्च ये||८०|| परस्परविधेया ये येषामैक्यं सुहृत्तया| प्रहर्षप्रीतिमाधुर्यैरापानं वर्धयन्ति ये||८१|| उत्सवादुत्सवतरं येषामन्योन्यदर्शनम्| ते सहायाः सुखाः पाने तैः पिबन्सह मोदते||८२|| रूपगन्धरसस्पर्शैः शब्दैश्चापि मनोरमैः| पिबन्ति सुसहाया ये ते वै सुकृतिभिः समाः||८३|| पञ्चभिर्विषयैरिष्टैरुपेतैर्मनसः प्रियैः| देशे काले पिबेन्मद्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना||८४|| स्थिरसत्त्वशरीरा ये पूर्वान्ना मद्यपान्वयाः| बहुमद्योचिता ये च माद्यन्ति सहसा न ते||८५|| क्षुत्पिपासापरीताश्च दुर्बला वातपैत्तिकाः| रूक्षाल्पप्रमिताहारा विष्टब्धाः सत्त्वदुर्बलाः||८६|| क्रोधिनोऽनुचिताः क्षीणाः परिश्रान्ता मदक्षताः| स्वल्पेनापि मदं शीघ्रं यान्ति मद्येन मानवाः||८७||
🔊 Audio coming soon
ఉపాదేయాన్ సాత్త్వికానాహ- సుఖశీలా ఇత్యాది| సుముఖా ఇతి ప్రియాకారాః| విశదా ఇతి అవామాః| ఆపానం వర్ధయంతీతి ఆపానే ప్రసాదం వర్ధయంతి న పానప్రసక్తిం వర్ధయంతీత్యర్థః, తస్యా నిందితత్వాత్| మనోరమైరిత్యత్ర ‘సాధీయాంసైః’ ఇతి శేషః| సుకృతిభిః సమా ఇతి ఏవంభూతపానస్య సుకృతిలభ్యత్వాత్| స్థిరసత్త్వేత్యాదౌ పూర్వాన్నా ఇతి మద్యపానాత్ పూర్వముపయుక్తాన్నాః| మద్యపాన్వయా ఇతి మద్యపవంశజాః, తేషాం మద్యపానం మద్యసాత్మ్యత్వాదేవ న వికారకరం భవతి, విషకన్యాయా విషమివ||80-87||
Adhikarana 20 (88-97) · Śloka 97
ఊర్ధ్వం మదాత్యయస్యాతః సంభవం స్వస్వలక్షణం| అగ్నివేశ! చికిత్సాం చ ప్రవక్ష్యామి యథాక్రమం||88|| స్త్రీశోకభయభారాధ్వకర్మభిర్యోఽతికర్శితః| రూక్షాల్పప్రమితాశీ చ యః పిబత్యతిమాత్రయా||89|| రూక్షం పరిణతం మద్యం నిశి నిద్రాం విహత్య చ| కరోతి తస్య తచ్ఛీఘ్రం వాతప్రాయం మదాత్యయం||90|| హిక్కాశ్వాసశిరఃకంపపార్శ్వశూలప్రజాగరైః| విద్యాద్బహుప్రలాపస్య వాతప్రాయం మదాత్యయం||91|| తీక్ష్ణోష్ణం మద్యమమ్లం చ యోఽతిమాత్రం నిషేవతే| అమ్లోష్ణతీక్ష్ణభోజీ చ క్రోధనోఽగ్న్యాతపప్రియః||92|| తస్యోపజాయతే పిత్తాద్విశేషేణ మదాత్యయః| స తు వాతోల్బణస్యాశు ప్రశమం యాతి హంతి వా||93|| తృష్ణాదాహజ్వరస్వేదమూర్చ్ఛాతీసారవిభ్రమైః| విద్యాద్ధరితవర్ణస్య పిత్తప్రాయం మదాత్యయం||94|| తరుణం మధురప్రాయం గౌడం పైష్టికమేవ వా| మధురస్నిగ్ధగుర్వాశీ యః పిబత్యతిమాత్రయా||95|| అవ్యాయామదివాస్వప్నశయ్యాసనసుఖే రతః| మదాత్యయం కఫప్రాయం స శీఘ్రమధిగచ్ఛతి||96|| ఛర్ద్యరోచకహృల్లాసతంద్రాస్తైమిత్యగౌరవైః| విద్యాచ్ఛీతపరీతస్య కఫప్రాయం మదాత్యయం||97||
ऊर्ध्वं मदात्ययस्यातः सम्भवं स्वस्वलक्षणम्| अग्निवेश! चिकित्सां च प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्||८८|| स्त्रीशोकभयभाराध्वकर्मभिर्योऽतिकर्शितः| रूक्षाल्पप्रमिताशी च यः पिबत्यतिमात्रया||८९|| रूक्षं परिणतं मद्यं निशि निद्रां विहत्य च| करोति तस्य तच्छीघ्रं वातप्रायं मदात्ययम्||९०|| हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः| विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम्||९१|| तीक्ष्णोष्णं मद्यमम्लं च योऽतिमात्रं निषेवते| अम्लोष्णतीक्ष्णभोजी च क्रोधनोऽग्न्यातपप्रियः||९२|| तस्योपजायते पित्ताद्विशेषेण मदात्ययः| स तु वातोल्बणस्याशु प्रशमं याति हन्ति वा||९३|| तृष्णादाहज्वरस्वेदमूर्च्छातीसारविभ्रमैः| विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम्||९४|| तरुणं मधुरप्रायं गौडं पैष्टिकमेव वा| मधुरस्निग्धगुर्वाशी यः पिबत्यतिमात्रया||९५|| अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः| मदात्ययं कफप्रायं स शीघ्रमधिगच्छति||९६|| छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः| विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम्||९७||
🔊 Audio coming soon
మద్యపానదోషగుణానభిధాయ మదాత్యయాన్ హేత్వాదిభిరాహ- ఊర్ధ్వమిత్యాది| సంభవమితి కారణం| వాతప్రాయమిత్యాదౌ ప్రాయఃశబ్దేనాధికవాచినా వక్ష్యమాణానాం సర్వమదాత్యయానాం త్రిదోషజన్యత్వం దర్శయతి| స తు వాతేత్యాదౌ స త్వితి పైత్తికః; వాతోల్బణస్య పైత్తో మదాత్యయో వాతపిత్తసంయోగకృతతయా బాహ్య ఇవాగ్నిర్వాయుయుక్తః శీఘ్రకారీ భవతి| తత్రేయం వ్యవస్థా- యత్ర సద్యఃఫలా క్రియా తత్ర శీఘ్రమేవ శామ్యతి, అక్రియాయాం చ శీఘ్రం హంతి, శంఖకరోహిణ్యాదివత్||88-97||
Adhikarana 21 (98-100) · Śloka 100
విషస్య యే గుణా దృష్టాః సన్నిపాతప్రకోపణాః| త ఏవ మద్యే దృశ్యంతే విషే తు బలవత్తరాః||98|| హంత్యాశు హి విషం కించిత్ కించిద్రోగాయ కల్పతే| యథా విషం తథైవాంత్యో జ్ఞేయో మద్యకృతో మదః||99|| తస్మాత్ త్రిదోషజం లింగం సర్వత్రాపి మదాత్యయే| దృశ్యతే రూపవైశేష్యాత్ పృథక్త్వం చాస్య లక్ష్యతే||100||
विषस्य ये गुणा दृष्टाः सन्निपातप्रकोपणाः| त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराः||९८|| हन्त्याशु हि विषं किञ्चित् किञ्चिद्रोगाय कल्पते| यथा विषं तथैवान्त्यो ज्ञेयो मद्यकृतो मदः||९९|| तस्मात् त्रिदोषजं लिङ्गं सर्वत्रापि मदात्यये| दृश्यते रूपवैशेष्यात् पृथक्त्वं चास्य लक्ष्यते||१००||
🔊 Audio coming soon
మద్యస్య త్రిదోషకరత్వే హేతుమాహ- విషస్యేత్యాది| యద్యపి మద్యమమ్లం, విషం త్వవ్యక్తమధురం, తథాఽపి బహుగుణసామాన్యాత్ త ఏవ మద్యే దృశ్యంత ఇత్యుక్తం| తథైవాంత్యో మద ఇతి ప్రాణహరో రోగకరశ్చేత్యర్థః| పృథక్త్వమితి వాతికత్వాదినా పార్థక్యం||98-100||
Adhikarana 22 (101-106) · Śloka 106
శరీరదుఃఖం బలవత్ సమ్మోహో హృదయవ్యథా| అరుచిః ప్రతతా తృష్ణా జ్వరః శీతోష్ణలక్షణః||101|| శిరఃపార్శ్వాస్థిసంధీనాం విద్యుత్తుల్యా చ వేదనా| జాయతేఽతిబలా జృంభా స్ఫురణం వేపనం శ్రమః||102|| ఉరోవిబంధః కాసశ్చ హిక్కా శ్వాసః ప్రజాగరః| శరీరకంపః కర్ణాక్షిముఖరోగస్త్రికగ్రహః||103|| ఛర్ద్యతీసారహృల్లాసా వాతపిత్తకఫాత్మకాః| భ్రమః ప్రలాపో రూపాణామసతాం చైవ దర్శనం||104|| తృణభస్మలతాపర్ణపాంశుభిశ్చావపూరణం| ప్రధర్షణం విహంగైశ్చ భ్రాంతచేతాః స మన్యతే||105|| వ్యాకులానామశస్తానాం స్వప్నానాం దర్శనాని చ| మదాత్యయస్య రూపాణి సర్వాణ్యేతాని లక్షయేత్||106||
शरीरदुःखं बलवत् सम्मोहो हृदयव्यथा| अरुचिः प्रतता तृष्णा ज्वरः शीतोष्णलक्षणः||१०१|| शिरःपार्श्वास्थिसन्धीनां विद्युत्तुल्या च वेदना| जायतेऽतिबला जृम्भा स्फुरणं वेपनं श्रमः||१०२|| उरोविबन्धः कासश्च हिक्का श्वासः प्रजागरः| शरीरकम्पः कर्णाक्षिमुखरोगस्त्रिकग्रहः||१०३|| छर्द्यतीसारहृल्लासा वातपित्तकफात्मकाः| भ्रमः प्रलापो रूपाणामसतां चैव दर्शनम्||१०४|| तृणभस्मलतापर्णपांशुभिश्चावपूरणम्| प्रधर्षणं विहङ्गैश्च भ्रान्तचेताः स मन्यते||१०५|| व्याकुलानामशस्तानां स्वप्नानां दर्शनानि च| मदात्ययस्य रूपाणि सर्वाण्येतानि लक्षयेत्||१०६||
🔊 Audio coming soon
శరీరదుఃఖమిత్యాదినా సర్వమదాత్యయస్య సామాన్యం లక్షణం బ్రూతే, కింవా త్రిదోషమదాత్యయస్యైవ లక్షణం; యతో రోగసంగ్రహే వాతపిత్తకఫసన్నిపాతైశ్చత్వారో మదా ఉక్తాః| “యశ్చ మద్యమదః ప్రోక్తో విషజో రౌధిరశ్చ యః| సర్వ ఏతే మదా నర్తే వాతపిత్తకఫత్రయాత్” (సూ.అ.24) ఇత్యనేన మదస్య వాతాదిజత్వేన చాతుర్విధ్యముక్తం| తేన మదాత్యయస్య చాతుర్విధ్యం మదచాతుర్విధ్యాత్; యతో మద ఏవ ఆత్యయికో మదాత్యయ ఇతి నిరుచ్యతే| విద్యుత్తుల్యేతి విద్యుద్వత్క్షణస్థాయినీ| స్ఫురణం కించిత్కంపనం, వేపనమేకదేశే వ్యక్తకంపనం||101-106||
Adhikarana 23 (107-111) · Śloka 111
సర్వం మదాత్యయం విద్యాత్ త్రిదోషమధికం తు యం| దోషం మదాత్యయే పశ్యేత్ తస్యాదౌ ప్రతికారయేత్||107|| కఫస్థానానుపూర్వ్యా చ క్రియా కార్యా మదాత్యయే| పిత్తమారుతపర్యంతః ప్రాయేణ హి మదాత్యయః||108|| మిథ్యాతిహీనపీతేన యో వ్యాధిరుపజాయతే| సమపీతేన తేనైవ స మద్యేనోపశామ్యతి||109|| జీర్ణామమద్యదోషాయ మద్యమేవ ప్రదాపయేత్| ప్రకాంక్షాలాఘవే జాతే యద్యదస్మై హితం భవేత్||110|| సౌవర్చలానుసంవిద్ధం శీతం సబిడసైంధవం| మాతులుంగార్ద్రకోపేతం జలయుక్తం ప్రమాణవిత్ ||111||
सर्वं मदात्ययं विद्यात् त्रिदोषमधिकं तु यम्| दोषं मदात्यये पश्येत् तस्यादौ प्रतिकारयेत्||१०७|| कफस्थानानुपूर्व्या च क्रिया कार्या मदात्यये| पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः||१०८|| मिथ्यातिहीनपीतेन यो व्याधिरुपजायते| समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति||१०९|| जीर्णाममद्यदोषाय मद्यमेव प्रदापयेत्| प्रकाङ्क्षालाघवे जाते यद्यदस्मै हितं भवेत्||११०|| सौवर्चलानुसंविद्धं शीतं सबिडसैन्धवम्| मातुलुङ्गार्द्रकोपेतं जलयुक्तं प्रमाणवित् ||१११||
🔊 Audio coming soon
ఉత్క్లేశవిశేషేణ చికిత్సామాహ- సర్వమిత్యాది| సమసర్వదోషే చికిత్సామాహ- కఫస్థానేత్యాది| కఫస్థానానుపూర్వ్యా చాత్ర చికిత్సా కఫస్థానోద్భూతతయా ప్రథమం కఫసంబంధాత్ సన్నిపాతజ్వర ఇవ జ్ఞేయా| ఆదౌ కఫప్రబలతామేవాహ- పిత్తమారుతపర్యంత ఇతి; అనేన చార్థాత్ కఫాదిత్వం లంభయతి| సమపీతేన తేనైవేతి యజ్జాతీయేన మద్యేన మదాత్యయో జనితః నితరాం తజ్జాతీయేనైవ శామ్యతి| యథా విషం మౌలం దంష్ట్రీయేణ శామ్యతి, తథా మద్యమపి విజాతీయేన మద్యేన శామ్యతీత్యేకే; కింతు తేనైవేత్యనేన తామేవ మద్యజాతిం ప్రత్యవమృశతి, తేనావశ్యం తజ్జాతీయమేవ మద్యం జ్ఞేయం| యతోఽనంతరం వక్ష్యతి- ‘యచ్చ యస్మై హితం భవేత్’ ఇతి| తథా ‘దద్యాత్ సలవణం మద్యం పైష్టికం వాతశాంతయే’ ఇత్యనేన యేన కేనచిన్మద్యేనోద్భూతే వాతమదాత్యయే పైష్టికముక్తం, తథా ‘సశర్కరం శార్కరం వా’ ఇత్యాది విశేషవిధానం బహు కరిష్యతి; తేన తజ్జాతీయమన్యజాతీయం చ మద్యం మదాత్యయే దేయం||107-111||
Adhikarana 24 (112-116) · Śloka 116
తీక్షోష్ణేనాతిమాత్రేణ పీతేనామ్లవిదాహినా| మద్యేనాన్నరసోత్క్లేదో విదగ్ధః క్షారతాం గతః||112|| అంతర్దాహం జ్వరం తృష్ణాం ప్రమోహం విభ్రమం మదం| జనయత్యాశు తచ్ఛాంత్యై మద్యమేవ ప్రదాపయేత్||113|| క్షారో హి యాతి మాధుర్యం శీఘ్రమమ్లోపసంహితః| శ్రేష్ఠమమ్లేషు మద్యం చ యైర్గుణైస్తాన్ పరం శృణు||114|| మద్యస్యామ్లస్వభావస్య చత్వారోఽనురసాః స్మృతాః| మధురశ్చ కషాయశ్చ తిక్తః కటుక ఏవ చ||115|| గుణాశ్చ దశ పూర్వోక్తాస్తైశ్చతుర్దశభిర్గుణైః| సర్వేషాం మద్యమమ్లానాముపర్యుపరి తిష్ఠతి||116||
तीक्षोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना| मद्येनान्नरसोत्क्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः||११२|| अन्तर्दाहं ज्वरं तृष्णां प्रमोहं विभ्रमं मदम्| जनयत्याशु तच्छान्त्यै मद्यमेव प्रदापयेत्||११३|| क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः| श्रेष्ठमम्लेषु मद्यं च यैर्गुणैस्तान् परं शृणु||११४|| मद्यस्याम्लस्वभावस्य चत्वारोऽनुरसाः स्मृताः| मधुरश्च कषायश्च तिक्तः कटुक एव च||११५|| गुणाश्च दश पूर्वोक्तास्तैश्चतुर्दशभिर्गुणैः| सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्युपरि तिष्ठति||११६||
🔊 Audio coming soon
అన్నరసోత్క్లేద ఇత్యత్ర ‘అమ్లరసక్లేదః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| క్షారమాధుర్యాయ యదాఽమ్లమద్యదానం, తదా కిమితి అన్యదమ్లం న దీయతే ఇత్యాహ- క్షారో హీత్యాది| ఉపర్యుపరీతి ఉపరిష్టాదప్యుపరి అత్యర్థం శ్రేష్ఠమిత్యర్థః||112-116||
Adhikarana 25 (117-135) · Śloka 135
మద్యోత్క్లిష్టేన దోషేణ రుద్ధః స్రోతఃసు మారుతః| కరోతి వేదనాం తీవ్రాం శిరస్యస్థిషు సంధిషు||117|| దోషవిష్యందనార్థం హి తస్మై మద్యం విశేషతః| వ్యవాయితీక్ష్ణోష్ణతయా దేయమమ్లే(న్యే)షు సత్స్వపి||118|| స్రోతోవిబంధనున్మద్యం మారుతస్యానులోమనం| రోచనం దీపనం చాగ్నేరభ్యాసాత్ సాత్మ్యమేవ చ||119|| రుజః స్రోతఃస్వరుద్ధేషు మారుతే చానులోమితే| నివర్తంతే వికారాశ్చ శామ్యంత్యస్య మదోదయాః||120|| బీజపూరకవృక్షామ్లకోలదాడిమసంయుతం| యవానీహపుషాజాజీశృంగవేరావచూర్ణితం||121|| సస్నేహైః శక్తుభిర్యుక్తమవదంశైర్విరోచితం | దద్యాత్ సలవణం మద్యం పైష్టికం వాతశాంతయే||122|| దృష్ట్వా వాతోల్బణం లింగం రసైశ్చైనముపాచరేత్| లావతిత్తిరదక్షాణాం స్నిగ్ధామ్లైః శిఖినామపి||123|| పక్షిణాం మృగమత్స్యానామానూపానాం చ సంస్కృతైః| భూశయప్రసహానాం చ రసైః శాల్యోదనేన చ||124|| స్నిగ్ధోష్ణలవణామ్లైశ్చ వేశవారైర్ముఖప్రియైః| చిత్రైర్గౌధూమికైశ్చాన్నైర్వారుణీమండసంయుతైః ||125|| పిశితార్ద్రకగర్భాభిః స్నిగ్ధాభిః పూపవర్తిభిః| మాషపూపలికాభిశ్చ వాతికం సముపాచరేత్||126|| నాతిస్నిగ్ధం న చామ్లేన యుక్తం సమరిచార్ద్రకం| మేద్యం ప్రాగుదితం మాంసం దాడిమస్వరసేన వా||127|| పృథక్త్రిజాతకోపేతం సధాన్యమరిచార్ద్రకం| రసప్రలేపి సంపూపైః సుఖోష్ణైః సంప్రదాపయేత్||128|| భుక్తే తు వారుణీమండం దద్యాత్ పాతుం పిపాసవే| దాడిమస్య రసం వాఽపి జలం వా పాంచమూలికం||129|| ధాన్యనాగరతోయం చ దధిమండమథాపి వా| అమ్లకాంజికమండం వా శుక్తోదకమథాపి వా||130|| కర్మణాఽనేన సిద్ధేన వికార ఉపశామ్యతి| మాత్రాకాలప్రయుక్తేన బలం వర్ణశ్చ వర్ధతే||131|| రాగషాడవసంయోగైర్వివిధైర్భక్తరోచనైః| పిశితైః శాకపిష్టాన్నైర్యవగోధూమశాలిభిః||132|| అభ్యంగోత్సాదనైః స్నానైరుష్ణైః ప్రావరణైర్ఘనైః| ఘనైరగురుపంకైశ్చ ధూపైశ్చాగురుజైర్ఘనైః||133|| నారీణాం యౌవనోష్ణానాం నిర్దయైరుపగూహనైః| శ్రోణ్యూరుకుచభారైశ్చ సంరోధోష్ణసుఖావహైః||134|| శయనాచ్ఛాదనైరుష్ణైరుష్ణైశ్చాంతర్గృహైః సుఖైః| మారుతప్రబలః శీఘ్రం ప్రశామ్యతి మదాత్యయః||135||
मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः| करोति वेदनां तीव्रां शिरस्यस्थिषु सन्धिषु||११७|| दोषविष्यन्दनार्थं हि तस्मै मद्यं विशेषतः| व्यवायितीक्ष्णोष्णतया देयमम्ले(न्ये)षु सत्स्वपि||११८|| स्रोतोविबन्धनुन्मद्यं मारुतस्यानुलोमनम्| रोचनं दीपनं चाग्नेरभ्यासात् सात्म्यमेव च||११९|| रुजः स्रोतःस्वरुद्धेषु मारुते चानुलोमिते| निवर्तन्ते विकाराश्च शाम्यन्त्यस्य मदोदयाः||१२०|| बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमसंयुतम्| यवानीहपुषाजाजीशृङ्गवेरावचूर्णितम्||१२१|| सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तमवदंशैर्विरोचितम् | दद्यात् सलवणं मद्यं पैष्टिकं वातशान्तये||१२२|| दृष्ट्वा वातोल्बणं लिङ्गं रसैश्चैनमुपाचरेत्| लावतित्तिरदक्षाणां स्निग्धाम्लैः शिखिनामपि||१२३|| पक्षिणां मृगमत्स्यानामानूपानां च संस्कृतैः| भूशयप्रसहानां च रसैः शाल्योदनेन च||१२४|| स्निग्धोष्णलवणाम्लैश्च वेशवारैर्मुखप्रियैः| चित्रैर्गौधूमिकैश्चान्नैर्वारुणीमण्डसंयुतैः ||१२५|| पिशितार्द्रकगर्भाभिः स्निग्धाभिः पूपवर्तिभिः| माषपूपलिकाभिश्च वातिकं समुपाचरेत्||१२६|| नातिस्निग्धं न चाम्लेन युक्तं समरिचार्द्रकम्| मेद्यं प्रागुदितं मांसं दाडिमस्वरसेन वा||१२७|| पृथक्त्रिजातकोपेतं सधान्यमरिचार्द्रकम्| रसप्रलेपि सम्पूपैः सुखोष्णैः सम्प्रदापयेत्||१२८|| भुक्ते तु वारुणीमण्डं दद्यात् पातुं पिपासवे| दाडिमस्य रसं वाऽपि जलं वा पाञ्चमूलिकम्||१२९|| धान्यनागरतोयं च दधिमण्डमथापि वा| अम्लकाञ्जिकमण्डं वा शुक्तोदकमथापि वा||१३०|| कर्मणाऽनेन सिद्धेन विकार उपशाम्यति| मात्राकालप्रयुक्तेन बलं वर्णश्च वर्धते||१३१|| रागषाडवसंयोगैर्विविधैर्भक्तरोचनैः| पिशितैः शाकपिष्टान्नैर्यवगोधूमशालिभिः||१३२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैरुष्णैः प्रावरणैर्घनैः| घनैरगुरुपङ्कैश्च धूपैश्चागुरुजैर्घनैः||१३३|| नारीणां यौवनोष्णानां निर्दयैरुपगूहनैः| श्रोण्यूरुकुचभारैश्च संरोधोष्णसुखावहैः||१३४|| शयनाच्छादनैरुष्णैरुष्णैश्चान्तर्गृहैः सुखैः| मारुतप्रबलः शीघ्रं प्रशाम्यति मदात्ययः||१३५||
🔊 Audio coming soon
మదోదయా ఇతి మదనిమిత్తాస్తర్షాదయః ; కేచిత్తు ‘జ్వరాదయః’ ఇతి పఠంతి, తత్ర జ్వరప్రధానాస్తర్షాదయ ఇత్యర్థ ఉన్నేయః| అవదంశో యముపయుజ్య మద్యం పీయతే| దక్షః కుక్కుటః| వేశవారః ఖానిష్కః, స చోక్తలక్షణోఽసకృత్| పూపవర్తిః వర్త్యాకారా పూపలికా| రసప్రలేపీతి రసప్రలేపనరూపతయా నిర్వృత్తం ‘రసప్రలేహ’ ఇతి యావత్| అగురుపంకైరితి అగురులేపైః| ఘనైరితి బహలైః| సంరోధోష్ణసుఖావహైరితి సంరోధజనితోష్మణా సుఖకారకైః||117-135||
Adhikarana 26 (136-163) · Śloka 164
భవ్యఖర్జూరమృద్వీకాపరూషకరసైర్యుతం | సదాడిమరసం శీతం సక్తుభిశ్చావచూర్ణితం||136|| సశర్కరం శార్కరం వా మార్ద్వీకమథవాఽపరం| దద్యాద్బహూదకం కాలే పాతుం పిత్తమదాత్యయే||137|| శశాన్ కపింజలానేణాఁల్లావానసితపుచ్ఛకాన్| మధురామ్లాన్ ప్రయుంజీత భోజనే శాలిషష్టికాన్||138|| పటోలయూషమిశ్రం వా ఛాగలం కల్పయేద్రసం| సతీనముద్గమిశ్రం వా దాడిమామలకాన్వితం||139|| ద్రాక్షామలకఖర్జూరపరూషకరసేన వా| కల్పయేత్తర్పణాన్ యూషాన్ రసాంశ్చ వివిధాత్మకాన్||140|| ఆమాశయస్థముత్క్లిష్టం కఫపిత్తం మదాత్యయే| విజ్ఞాయ బహుదోషస్య దహ్యమానస్య తృష్యతః||141|| మద్యం ద్రాక్షారసం తోయం దత్త్వా తర్పణమేవ వా| నిఃశేషం వామయేచ్ఛీఘ్రమేవం రోగాద్విముచ్యతే||142|| కాలే పునస్తర్పణాద్యం క్రమం కుర్యాత్ ప్రకాంక్షితే| తేనాగ్నిర్దీప్యతే తస్య దోషశేషాన్నపాచకః||143|| కాసే సరక్తనిష్ఠీవే పార్శ్వస్తనరుజాసు చ| తృష్యతే సవిదాహే చ సోత్క్లేశే హృదయోరసి||144|| గుడూచీభద్రముస్తానాం పటోలస్యాథవా భిషక్| రసం సనాగరం దద్యాత్ తిత్తిరిప్రతిభోజనం ||145|| తృష్యతే చాతిబలవద్వాతపిత్తే సముద్ధతే| దద్యాద్ద్రాక్షారసం పాతుం శీతం దోషానులోమనం||146|| జీర్ణే సమధురామ్లేన ఛాగమాంసరసేన తం| భోజనం భోజయేన్మద్యమనుతర్షం చ పాయయేత్||147|| అనుతర్షస్య మాత్రా సా యయా నో దూష్యతే మనః| తృష్యతే మద్యమల్పాల్పం ప్రదేయం స్యాద్బహూదకం||148|| తృష్ణా యేనోపశామ్యేత మదం యేన చ నాప్నుయాత్| పరూషకాణాం పీలూనాం రసం శీతమథాపి వా||149|| పర్ణినీనాం చతసౄణాం పిబేద్వా శిశిరం జలం| ముస్తదాడిమలాజానాం తృష్ణాఘ్నం వా పిబేద్రసం||150|| కోలదాడిమవృక్షామ్లచుక్రీకాచుక్రికారసః| పంచామ్లకో ముఖాలేపః సద్యస్తృష్ణాం నియచ్ఛతి||151|| శీతలాన్యన్నపానాని శీతశయ్యాసనాని చ| శీతవాతజలస్పర్శాః శీతాన్యుపవనాని చ||152|| క్షౌమపద్మోత్పలానాం చ మణీనాం మౌక్తికస్య చ| చందనోదకశీతానాం స్పర్శాశ్చంద్రాంశుశీతలాః||153|| హేమరాజతకాంస్యానాం పాత్రాణాం శీతవారిభిః| పూర్ణానాం హిమపూర్ణానాం దృతీనాం పవనాహతాః||154|| సంస్పర్శాశ్చందనార్ద్రాణాం నారీణాం చ సమారుతాః| చందనానాం చ ముఖ్యానాం శస్తాః పిత్తమదాత్యయే ||155|| శీతవీర్యం యదన్యచ్చ తత్ సర్వం వినియోజయేత్| కుముదోత్పలపత్రాణాం సిక్తానాం చందనాంబునా||156|| హితాః స్పర్శా మనోజ్ఞానాం దాహే మద్యసముత్థితే| కథాశ్చ వివిధాః శస్తాః శబ్దాశ్చ శిఖినాం శివాః||157|| తోయదానాం చ శబ్దా హి శమయంతి మదాత్యయం| జలయంత్రాభివర్షీణి వాతయంత్రవహాని చ||158|| కల్పనీయాని భిషజా దాహే ధారాగృహాణి చ| ఫలినీసేవ్యలోధ్రాంబుహేమపత్రం కుటన్నటం||159|| కాలీయకరసోపేతం దాహే శస్తం ప్రలేపనం| బదరీపల్లవోత్థశ్చ తథైవారిష్టకోద్భవః||160|| ఫేనిలాయాశ్చ యః ఫేనస్తైర్దాహే లేపనం శుభం| సురా సమండా దధ్యమ్లం మాతులుంగరసో మధు||161|| సేకే ప్రదేహే శస్యంతే దాహఘ్నాః సామ్లకాంజికాః| పరిషేకావగాహేషు వ్యంజనానాం చ సేవనే||162|| శస్యతే శిశిరం తోయం దాహతృష్ణాప్రశాంతయే| మాత్రాకాలప్రయుక్తేన కర్మణాఽనేన శామ్యతి ||163|| ధీమతో వైద్యవశ్యస్య శీఘ్రం పిత్తమదాత్యయః|164|
भव्यखर्जूरमृद्वीकापरूषकरसैर्युतम् | सदाडिमरसं शीतं सक्तुभिश्चावचूर्णितम्||१३६|| सशर्करं शार्करं वा मार्द्वीकमथवाऽपरम्| दद्याद्बहूदकं काले पातुं पित्तमदात्यये||१३७|| शशान् कपिञ्जलानेणाँल्लावानसितपुच्छकान्| मधुराम्लान् प्रयुञ्जीत भोजने शालिषष्टिकान्||१३८|| पटोलयूषमिश्रं वा छागलं कल्पयेद्रसम्| सतीनमुद्गमिश्रं वा दाडिमामलकान्वितम्||१३९|| द्राक्षामलकखर्जूरपरूषकरसेन वा| कल्पयेत्तर्पणान् यूषान् रसांश्च विविधात्मकान्||१४०|| आमाशयस्थमुत्क्लिष्टं कफपित्तं मदात्यये| विज्ञाय बहुदोषस्य दह्यमानस्य तृष्यतः||१४१|| मद्यं द्राक्षारसं तोयं दत्त्वा तर्पणमेव वा| निःशेषं वामयेच्छीघ्रमेवं रोगाद्विमुच्यते||१४२|| काले पुनस्तर्पणाद्यं क्रमं कुर्यात् प्रकाङ्क्षिते| तेनाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचकः||१४३|| कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च| तृष्यते सविदाहे च सोत्क्लेशे हृदयोरसि||१४४|| गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथवा भिषक्| रसं सनागरं दद्यात् तित्तिरिप्रतिभोजनम् ||१४५|| तृष्यते चातिबलवद्वातपित्ते समुद्धते| दद्याद्द्राक्षारसं पातुं शीतं दोषानुलोमनम्||१४६|| जीर्णे समधुराम्लेन छागमांसरसेन तम्| भोजनं भोजयेन्मद्यमनुतर्षं च पाययेत्||१४७|| अनुतर्षस्य मात्रा सा यया नो दूष्यते मनः| तृष्यते मद्यमल्पाल्पं प्रदेयं स्याद्बहूदकम्||१४८|| तृष्णा येनोपशाम्येत मदं येन च नाप्नुयात्| परूषकाणां पीलूनां रसं शीतमथापि वा||१४९|| पर्णिनीनां चतसॄणां पिबेद्वा शिशिरं जलम्| मुस्तदाडिमलाजानां तृष्णाघ्नं वा पिबेद्रसम्||१५०|| कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति||१५१|| शीतलान्यन्नपानानि शीतशय्यासनानि च| शीतवातजलस्पर्शाः शीतान्युपवनानि च||१५२|| क्षौमपद्मोत्पलानां च मणीनां मौक्तिकस्य च| चन्दनोदकशीतानां स्पर्शाश्चन्द्रांशुशीतलाः||१५३|| हेमराजतकांस्यानां पात्राणां शीतवारिभिः| पूर्णानां हिमपूर्णानां दृतीनां पवनाहताः||१५४|| संस्पर्शाश्चन्दनार्द्राणां नारीणां च समारुताः| चन्दनानां च मुख्यानां शस्ताः पित्तमदात्यये ||१५५|| शीतवीर्यं यदन्यच्च तत् सर्वं विनियोजयेत्| कुमुदोत्पलपत्राणां सिक्तानां चन्दनाम्बुना||१५६|| हिताः स्पर्शा मनोज्ञानां दाहे मद्यसमुत्थिते| कथाश्च विविधाः शस्ताः शब्दाश्च शिखिनां शिवाः||१५७|| तोयदानां च शब्दा हि शमयन्ति मदात्ययम्| जलयन्त्राभिवर्षीणि वातयन्त्रवहानि च||१५८|| कल्पनीयानि भिषजा दाहे धारागृहाणि च| फलिनीसेव्यलोध्राम्बुहेमपत्रं कुटन्नटम्||१५९|| कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम्| बदरीपल्लवोत्थश्च तथैवारिष्टकोद्भवः||१६०|| फेनिलायाश्च यः फेनस्तैर्दाहे लेपनं शुभम्| सुरा समण्डा दध्यम्लं मातुलुङ्गरसो मधु||१६१|| सेके प्रदेहे शस्यन्ते दाहघ्नाः साम्लकाञ्जिकाः| परिषेकावगाहेषु व्यञ्जनानां च सेवने||१६२|| शस्यते शिशिरं तोयं दाहतृष्णाप्रशान्तये| मात्राकालप्रयुक्तेन कर्मणाऽनेन शाम्यति ||१६३|| धीमतो वैद्यवश्यस्य शीघ्रं पित्तमदात्ययः|१६४|
🔊 Audio coming soon
భవ్యేత్యాదినా పైత్తికే విధిమాహ| భవ్యం ఔత్తరాపథికం, అన్యే కర్మరంగమాహుః| మార్ద్వీకమితి మృద్వీకారసకృతం| సతీనః వర్తులకలాయః| రోగాద్విముచ్యత ఇతి ప్రకృతపిత్తమదాత్యయాద్విముచ్యత ఇత్యర్థః| క్రమమితి వమనానంతరోక్తమన్నసంసర్జనక్రమం| దోషశేషః కోష్ఠోపలపకోఽత్ర జ్ఞేయః| గుడూచీత్యాదౌ రసమితి క్వాథం| తిత్తిరిః ప్రతిభోజనం పశ్చాజ్జీర్ణే భోజనం యస్మిన్ రసే తం తిత్తిరిప్రతిభోజనం| అనుతర్షం చ పాయయేదితి భోజనసమయే తృషాం లక్షీకృత్య పాయయేత్; అనుపానం దాపయేదితి యావత్| ఏతదనుపానస్య మాత్రామాహ- అనుతర్షస్యేత్యాది| అనుతర్షస్యేతి ముహుర్ముహుర్దీయమానానుపానస్య| యయాఽస్య మనో న దూష్యత ఇతి న వికృతిం యాతి; ఏతేన తృషాయాం మనోదైన్యమాత్రహంతృ యన్మద్యం భవతి తదనుతర్షసంజ్ఞం భవతి, నతు మదపర్యంతం మద్యం దేయమిత్యర్థః| తృష్ణాఘ్నమితి శీతకషాయరూపం రసం| చుక్రీకా చాంగేరీ| బదరీత్యాదౌ బదర్యాదిపత్రాణి మథిత్వా తజ్జః ఫేనో గ్రాహ్యః| అరిష్టకః నింబః||136-163||-
Adhikarana 27 (164-188) · Śloka 188
ఉల్లేఖనోపవాసాభ్యాం జయేత్ కఫమదాత్యయం||164|| తృష్యతే సలిలం చాస్మై దద్యాద్ధ్రీబేరసాధితం| బలయా పృశ్నిపర్ణ్యా వా కంటకార్యాఽథవా శృతం||165|| సనాగరాభిః సర్వాభిర్జలం వా శృతశీతలం| దుఃస్పర్శేన సముస్తేన ముస్తపర్పటకేన వా||166|| జలం ముస్తైః శృతం వాఽపి దద్యాద్దోషవిపాచనం| ఏతదేవ చ పానీయం సర్వత్రాపి మదాత్యయే||167|| నిరత్యయం పీయమానం పిపాసాజ్వరనాశనం| నిరామం కాంక్షితం కాలే సక్షౌద్రం పాయయేత్తు తం||168|| శార్కరం మధు వా జీర్ణమరిష్టం సీధుమేవ వా| రూక్షతర్పణసంయుక్తం యవానీనాగరాన్వితం||169|| యావగౌధూమికం చాన్నం రూక్షయూషేణ భోజయేత్| కులత్థానాం సుశుష్కాణాం మూలకానాం రసేన వా||170|| తనునాఽల్పేన లఘునా కట్వమ్లేనాల్పసర్పిషా| పటోలయూషమమ్లం వా యూషమామలకస్య వా||171|| ప్రభూతకటుసంయుక్తం సయవాన్నం ప్రదాపయేత్| వ్యోషయూషమథామ్లం వా యూషం వా సామ్లవేతసం||172|| ఛాగమాంసరసం రూక్షమమ్లం వా జాంగలం రసం| స్థాల్యాం వాఽథ కపాలే వా భృష్టం నిర్ద్రవవర్తితం ||173|| కట్వమ్లలవణం మాంసం భక్షయన్ వృణుయాన్మధు| వ్యక్తమారీచకం మాంసం మాతులుంగరసాన్వితం||174|| ప్రభూతకటుసంయుక్తం యవానీనాగరాన్వితం| భృష్టం దాడిమసారామ్లముష్ణపూపోపవేష్టితం||175|| యథాగ్ని భక్షయేత్ కాలే ప్రభూతార్ద్రకపేశికం| పిబేచ్చ నిగదం మద్యం కఫప్రాయే మదాత్యయే||176|| సౌవర్చలమజాజీ చ వృక్షామ్లం సామ్లవేతసం| త్వగేలామరిచార్ధాంశం శర్కరాభాగయోజితం||177|| ఏతల్లవణమష్టాంగమగ్నిసందీపనం పరం| మదాత్యయే కఫప్రాయే దద్యాత్ స్రోతోవిశోధనం||178|| ఏతదేవ పునర్యుక్త్యా మధురామ్లైర్ద్రవీకృతం| గోధూమాన్నయవాన్నానాం మాంసానాం చాతిరోచనం||179|| పేషయేత్ కటుకైర్యుక్తాం శ్వేతాం బీజవివర్జితాం| మృద్వీకాం మాతులుంగస్య దాడిమస్య రసేన వా||180|| సౌవర్చలైలామరిచైరజాజీభృంగదీప్యకైః| స రాగః క్షౌద్రసంయుక్తః శ్రేష్ఠో రోచనదీపనః ||181|| మృద్వీకాయా విధానేన కారయేత్ కారవీమపి| శుక్తమత్స్యండికోపేతం రాగం దీపనపాచనం||182|| ఆమ్రామలకపేశీనాం రాగాన్ కుర్యాత్ పృథక్ పృథక్| ధాన్యసౌవర్చలాజాజీకారవీమరిచాన్వితాన్||183|| గుడేన మధుయుక్తేన వ్యక్తామ్లలవణీకృతాన్| తైరన్నం రోచతే దిగ్ధం సమ్యగ్భుక్తం చ జీర్యతి||184|| రూక్షోష్ణేనాన్నపానేన స్నానేనాశిశిరేణ చ| వ్యాయామలంఘనాభ్యాం చ యుక్త్యా జాగరణేన చ||185|| కాలయుక్తేన రూక్షేణ స్నానేనోద్వర్తనేన చ| ప్రాణవర్ణకరాణాం చ ప్రఘర్షాణాం చ సేవయా||186|| సేవయా వసనానాం చ గురూణామగురోరపి| సంకోచోష్ణసుఖాంగీనామంగనానాం చ సేవయా||187|| సుఖశిక్షితహస్తానాం స్త్రీణాం సంవాహనేన చ| మదాత్యయః కఫప్రాయః శీఘ్రమేవోపశామ్యతి||188||
उल्लेखनोपवासाभ्यां जयेत् कफमदात्ययम्||१६४|| तृष्यते सलिलं चास्मै दद्याद्ध्रीबेरसाधितम्| बलया पृश्निपर्ण्या वा कण्टकार्याऽथवा शृतम्||१६५|| सनागराभिः सर्वाभिर्जलं वा शृतशीतलम्| दुःस्पर्शेन समुस्तेन मुस्तपर्पटकेन वा||१६६|| जलं मुस्तैः शृतं वाऽपि दद्याद्दोषविपाचनम्| एतदेव च पानीयं सर्वत्रापि मदात्यये||१६७|| निरत्ययं पीयमानं पिपासाज्वरनाशनम्| निरामं काङ्क्षितं काले सक्षौद्रं पाययेत्तु तम्||१६८|| शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा| रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्||१६९|| यावगौधूमिकं चान्नं रूक्षयूषेण भोजयेत्| कुलत्थानां सुशुष्काणां मूलकानां रसेन वा||१७०|| तनुनाऽल्पेन लघुना कट्वम्लेनाल्पसर्पिषा| पटोलयूषमम्लं वा यूषमामलकस्य वा||१७१|| प्रभूतकटुसंयुक्तं सयवान्नं प्रदापयेत्| व्योषयूषमथाम्लं वा यूषं वा साम्लवेतसम्||१७२|| छागमांसरसं रूक्षमम्लं वा जाङ्गलं रसम्| स्थाल्यां वाऽथ कपाले वा भृष्टं निर्द्रववर्तितम् ||१७३|| कट्वम्ललवणं मांसं भक्षयन् वृणुयान्मधु| व्यक्तमारीचकं मांसं मातुलुङ्गरसान्वितम्||१७४|| प्रभूतकटुसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्| भृष्टं दाडिमसाराम्लमुष्णपूपोपवेष्टितम्||१७५|| यथाग्नि भक्षयेत् काले प्रभूतार्द्रकपेशिकम्| पिबेच्च निगदं मद्यं कफप्राये मदात्यये||१७६|| सौवर्चलमजाजी च वृक्षाम्लं साम्लवेतसम्| त्वगेलामरिचार्धांशं शर्कराभागयोजितम्||१७७|| एतल्लवणमष्टाङ्गमग्निसन्दीपनं परम्| मदात्यये कफप्राये दद्यात् स्रोतोविशोधनम्||१७८|| एतदेव पुनर्युक्त्या मधुराम्लैर्द्रवीकृतम्| गोधूमान्नयवान्नानां मांसानां चातिरोचनम्||१७९|| पेषयेत् कटुकैर्युक्तां श्वेतां बीजविवर्जिताम्| मृद्वीकां मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा||१८०|| सौवर्चलैलामरिचैरजाजीभृङ्गदीप्यकैः| स रागः क्षौद्रसंयुक्तः श्रेष्ठो रोचनदीपनः ||१८१|| मृद्वीकाया विधानेन कारयेत् कारवीमपि| शुक्तमत्स्यण्डिकोपेतं रागं दीपनपाचनम्||१८२|| आम्रामलकपेशीनां रागान् कुर्यात् पृथक् पृथक्| धान्यसौवर्चलाजाजीकारवीमरिचान्वितान्||१८३|| गुडेन मधुयुक्तेन व्यक्ताम्ललवणीकृतान्| तैरन्नं रोचते दिग्धं सम्यग्भुक्तं च जीर्यति||१८४|| रूक्षोष्णेनान्नपानेन स्नानेनाशिशिरेण च| व्यायामलङ्घनाभ्यां च युक्त्या जागरणेन च||१८५|| कालयुक्तेन रूक्षेण स्नानेनोद्वर्तनेन च| प्राणवर्णकराणां च प्रघर्षाणां च सेवया||१८६|| सेवया वसनानां च गुरूणामगुरोरपि| सङ्कोचोष्णसुखाङ्गीनामङ्गनानां च सेवया||१८७|| सुखशिक्षितहस्तानां स्त्रीणां संवाहनेन च| मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रमेवोपशाम्यति||१८८||
🔊 Audio coming soon
ఉల్లేఖనేత్యాదినా కఫమదాత్యయచికిత్సితం| తృష్యతే సలిలమిత్యాదౌ షడంగవిధినా జలసాధనం సాధ్వితి| మధుప్రకృతికం మాధవం| వ్యోషప్రధానో యూషో వ్యోషయూషః| నీరసవర్తితమితి అనతిద్రవవర్తితం శుష్కాఖ్యం వ్యంజనమిత్యర్థః| వృణుయాదితి వ్యాప్నుయాత్| ఆర్ద్రకపేశికా ఆర్ద్రకదీర్ఘఖండాని; ‘ప్రభూతార్ద్రకపేషితం’ ఇతి వా పాఠః| సౌవర్చలమిత్యాదౌ త్వగేలామరిచాదీనాం ప్రత్యేకమేవ భాగార్ధత్వం| శర్కరాభాగః పూర్వైకద్రవ్యభాగః| కటుకైర్యుక్తామితి కించిదూషణాం| శ్వేతామితి మృద్వీకాం, శ్వేతా చ ద్రాక్షా కాశ్మీరభవా జ్ఞేయా| కారవీమితి స్వల్పద్రాక్షాం| ఆమ్రామలకయోః పేశీత్యనేన ఫలగతం సస్యం గృహ్యతే| సంకోచోష్ణసుఖాంగీనాం సంకోచేన సంశ్లేషేణ ఉష్ణసుఖమంగం యాసాం తాసాం; కేచిత్తు సంకోచం కుంకుమమాహుః||164-188||
Adhikarana 28 (189-190) · Śloka 190
యదిదం కర్మ నిర్దిష్టం పృథగ్దోషబలం ప్రతి| సన్నిపాతే దశవిధే తద్వికల్ప్యం భిషగ్విదా||189|| యస్తు దోషవికల్పజ్ఞో యశ్చౌషధివికల్పవిత్| స సాధ్యాన్సాధయేద్వ్యాధీన్ సాధ్యాసాధ్యవిభాగవిత్||190||
यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति| सन्निपाते दशविधे तद्विकल्प्यं भिषग्विदा||१८९|| यस्तु दोषविकल्पज्ञो यश्चौषधिविकल्पवित्| स साध्यान्साधयेद्व्याधीन् साध्यासाध्यविभागवित्||१९०||
🔊 Audio coming soon
యదిదమిత్యాదినా సాన్నిపాతికమదాత్యయచికిత్సామాహ| యద్యపి త్రయోదశవిధః సన్నిపాతో వృద్ధదోషాణాముక్తస్తథాఽపి సర్వమదాత్యయానాం త్రిదోషజత్వాద్ యదేతద్వాతాదిమదాత్యయచికిత్సితముక్తం తదేకదోషోల్బణసన్నిపాతజమదాత్యయచికిత్సితం భవతి, తేన ద్వ్యుల్బణహీనమధ్యాధికభేదసమసన్నిపాతైర్యే దశావశిష్టాః సన్నిపాతాస్తానభిప్రేత్యేదముక్తం- సన్నిపాతే దశవిధే తద్వికల్ప్యమితి; హీనమధ్యాధికదోషత్రయోద్భూతమదాత్యయేషు హీనమధ్యాధికదోషభేదేన వికల్ప్య చికిత్సా కర్తవ్యా; సమసన్నిపాతే తు త్రయాణామపి మిలిత్వా చికిత్సా కర్తవ్యా||189-190||
Adhikarana 29 (191-198) · Śloka 198
వనాని రమణీయాని సపద్మాః సలిలాశయాః| విశదాన్యన్నపానాని సహాయాశ్చ ప్రహర్షణాః||191|| మాల్యాని గంధయోగాశ్చ వాసాంసి విమలాని చ| గాంధర్వశబ్దాః కాంతాశ్చ గోష్ఠ్యశ్చ హృదయప్రియాః||192|| సంకథాహాస్యగీతానాం విశదాశ్చైవ యోజనాః| ప్రియాశ్చానుగతా నార్యో నాశయంతి మదాత్యయం||193|| నాక్షోభ్య హి మనో మద్యం శరీరమవిహత్య చ| కుర్యాన్మదాత్యయం తస్మాదేష్టవ్యా హర్షణీ క్రియా||194|| ఆభిః క్రియాభిః సిద్ధాభిః శమం యాతి మదాత్యయః| న చేన్మద్యవిధిం ముక్త్వా క్షీరమస్య ప్రయోజయేత్||195|| లంఘనైః పాచనైర్దోషశోధనైః శమనైరపి| విమద్యస్య కఫే క్షీణే జాతే దౌర్బల్యలాఘవే||196|| తస్య మద్యవిదగ్ధస్య వాతపిత్తాధికస్య చ| గ్రీష్మోపతప్తస్య తరోర్యథా వర్షం తథా పయః||197|| పయసాఽభిహృతే రోగే బలే జాతే నివర్తయేత్| క్షీరప్రయోగం మద్యం చ క్రమేణాల్పాల్పమాచరేత్||198||
वनानि रमणीयानि सपद्माः सलिलाशयाः| विशदान्यन्नपानानि सहायाश्च प्रहर्षणाः||१९१|| माल्यानि गन्धयोगाश्च वासांसि विमलानि च| गान्धर्वशब्दाः कान्ताश्च गोष्ठ्यश्च हृदयप्रियाः||१९२|| सङ्कथाहास्यगीतानां विशदाश्चैव योजनाः| प्रियाश्चानुगता नार्यो नाशयन्ति मदात्ययम्||१९३|| नाक्षोभ्य हि मनो मद्यं शरीरमविहत्य च| कुर्यान्मदात्ययं तस्मादेष्टव्या हर्षणी क्रिया||१९४|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिः शमं याति मदात्ययः| न चेन्मद्यविधिं मुक्त्वा क्षीरमस्य प्रयोजयेत्||१९५|| लङ्घनैः पाचनैर्दोषशोधनैः शमनैरपि| विमद्यस्य कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे||१९६|| तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च| ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः||१९७|| पयसाऽभिहृते रोगे बले जाते निवर्तयेत्| क्षीरप्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्||१९८||
🔊 Audio coming soon
మదాత్యయస్య ప్రహర్షజనికా క్రియా కర్తవ్యేత్యాహ- వనానీత్యాది| కస్మాత్ పునర్మదాత్యయే ప్రహర్షిణీ చికిత్సా కార్యేత్యాహ- నాక్షోభ్యేత్యాది| మనఃప్రీత్యా శరీరప్రశమార్థం ప్రహర్షణీ క్రియా కర్తవ్యేతి భావః| ఉక్తక్షీరప్రయోగస్య విషయం గుణం చాహ- లంఘనైరిత్యాది| తత్ర కార్యక్షీరవృత్తిక్రమం పునర్మద్యాభ్యాసక్రమం చాహ- పయసాఽభిహృతే ఇత్యాది| క్రమేణేతి కాలక్రమేణ| అల్పాల్పమితి స్తోకం స్తోకం||191-198||
Adhikarana 30 (199-205) · Śloka 205
విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోఽతిమద్యం నిషేవతే| ధ్వంసకో విక్షయశ్చైవ రోగస్తస్యోపజాయతే||199|| వ్యాధ్యుపక్షీణదేహస్య దుశ్చికిత్స్యతమౌ హి తౌ| తయోర్లింగం చికిత్సా చ యథావదుపదేక్ష్యతే||200|| శ్లేష్మప్రసేకః కంఠాస్యశోషః శబ్దాసహిష్ణుతా| తంద్రానిద్రాతియోగశ్చ జ్ఞేయం ధ్వంసకలక్షణం||201|| హృత్కంఠరోగః సమ్మోహశ్ఛర్దిరంగరుజా జ్వరః| తృష్ణా కాసః శిరఃశూలమేతద్విక్షయలక్షణం||202|| తయోః కర్మ తదేవేష్టం వాతికే యన్మదాత్యయే| తౌ హి ప్రక్షీణదేహస్య జాయేతే దుర్బలస్య వై||203|| బస్తయః సర్పిషః పానం ప్రయోగః క్షీరసర్పిషోః| అభ్యంగోద్వర్తనస్నానాన్యన్నపానం చ వాతనుత్||204|| ధ్వంసకో విక్షయశ్చైవ కర్మణాఽనేన శామ్యతి| యుక్తమద్యస్య మద్యోత్థో న వ్యాధిరుపజాయతే||205||
विच्छिन्नमद्यः सहसा योऽतिमद्यं निषेवते| ध्वंसको विक्षयश्चैव रोगस्तस्योपजायते||१९९|| व्याध्युपक्षीणदेहस्य दुश्चिकित्स्यतमौ हि तौ| तयोर्लिङ्गं चिकित्सा च यथावदुपदेक्ष्यते||२००|| श्लेष्मप्रसेकः कण्ठास्यशोषः शब्दासहिष्णुता| तन्द्रानिद्रातियोगश्च ज्ञेयं ध्वंसकलक्षणम्||२०१|| हृत्कण्ठरोगः सम्मोहश्छर्दिरङ्गरुजा ज्वरः| तृष्णा कासः शिरःशूलमेतद्विक्षयलक्षणम्||२०२|| तयोः कर्म तदेवेष्टं वातिके यन्मदात्यये| तौ हि प्रक्षीणदेहस्य जायेते दुर्बलस्य वै||२०३|| बस्तयः सर्पिषः पानं प्रयोगः क्षीरसर्पिषोः| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातनुत्||२०४|| ध्वंसको विक्षयश्चैव कर्मणाऽनेन शाम्यति| युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपजायते||२०५||
🔊 Audio coming soon
ఏతద్విపర్యయేణ మద్యసేవాయాం దోషమాహ- విచ్ఛిన్నేత్యాది| ధ్వంసకవిక్షయౌ వక్ష్యమాణలక్షణౌ| ధ్వంసకవిక్షయౌ చేమౌ సుశ్రుతేనాప్యుక్తౌ| కేచిత్తు “విచ్ఛిన్నమద్యః సహసా యోఽతిమద్యం నిషేవతే| తస్య పానాత్యయోద్దిష్టా వికారాః సంభవంతి హి” ఇతి గ్రంథేన ధ్వంసకవిక్షయావరోధం వర్ణయంతి| ఏతయోశ్చికిత్సామాహ- తయోరిత్యాది| కర్మేతి చికిత్సా| తౌ హీత్యాదినా ప్రక్షీణదుర్బలతయా ధ్వంసకవిక్షయయోర్వాతప్రధానతాం దర్శయతి| యుక్తమద్యస్యేతి యథోక్తవిధినా మద్యమాచరతః||199-205||
Adhikarana 31 (206) · Śloka 206
నివృత్తః సర్వమద్యేభ్యో నరో యశ్చ జితేంద్రియః| శారీరమానసైర్ధీమాన్ వికారైర్న స యుజ్యతే||206||
निवृत्तः सर्वमद्येभ्यो नरो यश्च जितेन्द्रियः| शारीरमानसैर्धीमान् विकारैर्न स युज्यते||२०६||
🔊 Audio coming soon
సర్వథా మద్యపరిత్యాగఫలమాహ- నివృత్త ఇత్యాది| జితేంద్రియ ఇతి విశేషణం మద్యనివృత్తావేవ ప్రయోజకం| శారీరమానసైర్వికారైరితి యోగ్యతయా మద్యవ్యాపత్తిజన్యైరేవ శారీరమానసైర్వికారైః; అన్యహేతుజాఞ్ శారీరమానసవికారాన్ ప్రతి మద్యనివృత్తిరకించిత్కరీతి భావః| న యుజ్యత ఇతి శారీరమానసవికారైర్మద్యనివృత్త్యా న యుక్తో భవతి||206||
Adhikarana 32 (207-211) · Śloka 211
తత్ర శ్లోకాః- యత్ప్రభావా భగవతీ సురా పేయా యథా చ సా| యద్ద్రవ్యా యస్య యా చేష్టా యోగం చాపేక్షతే యథా||207|| యథా మదయతే యైశ్చ గుణైర్యుక్తా మహాగుణా| యో మదో మదభేదాశ్చ యే త్రయః స్వస్వలక్షణాః||208|| యే చ మద్యకృతా దోషా గుణా యే చ మదాత్మకాః| యచ్చ త్రివిధమాపానం యథాసత్త్వం చ లక్షణం||209|| యే సహాయాః సుఖాః పానే చిరక్షిప్రమదా నరాః| మదాత్యయస్య యో హేతుర్లక్షణం యద్ యథా చ యత్||210|| మద్యం మద్యోత్థితాన్ రోగాన్ హంతి యశ్చ క్రియాక్రమః| సర్వం తదుక్తమఖిలం మదాత్యయచికిత్సితే||211||
तत्र श्लोकाः- यत्प्रभावा भगवती सुरा पेया यथा च सा| यद्द्रव्या यस्य या चेष्टा योगं चापेक्षते यथा||२०७|| यथा मदयते यैश्च गुणैर्युक्ता महागुणा| यो मदो मदभेदाश्च ये त्रयः स्वस्वलक्षणाः||२०८|| ये च मद्यकृता दोषा गुणा ये च मदात्मकाः| यच्च त्रिविधमापानं यथासत्त्वं च लक्षणम्||२०९|| ये सहायाः सुखाः पाने चिरक्षिप्रमदा नराः| मदात्ययस्य यो हेतुर्लक्षणं यद् यथा च यत्||२१०|| मद्यं मद्योत्थितान् रोगान् हन्ति यश्च क्रियाक्रमः| सर्वं तदुक्तमखिलं मदात्ययचिकित्सिते||२११||
🔊 Audio coming soon
యత్ప్రభావేత్యాదిరధ్యాయసంగ్రహః| సంగ్రహార్థో వ్యక్త ఏవ||207-211||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానే మదాత్యయచికిత్సితం నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః||24||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने मदात्ययचिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే మదాత్యయచికిత్సితం నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః||24||