Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ karapracitīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः करप्रचितीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
āmalakarasāyanatvasāmyādanantaraṁ karapracitīya ucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
karapracitānāṁ yathōktaguṇānāmāmalakānāmuddhr̥tāsthnāṁ śuṣkacūrṇitānāṁ punarmāghē phālgunē vā māsē triḥsaptakr̥tvaḥ svarasaparipītānāṁ punaḥ śuṣkacūrṇīkr̥tānāmāḍhakamēkaṁ grāhayēt, atha jīvanīyānāṁ br̥ṁhaṇīyānāṁ stanyajananānāṁ śukrajananānāṁ vayaḥsthāpanānāṁ ṣaḍvirēcanaśatāśritīyōktānāmauṣadhagaṇānāṁ candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṁśapāsanasārāṇāṁ cāṇuśaḥ kr̥ttānāmabhayābibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṁ ca samastānāmāḍhakamēkaṁ daśaguṇēnāmbhasā sādhayēt, tasminnāḍhakāvaśēṣē rasē supūtē tānyāmalakacūrṇāni dattvā gōmayāgnibhirvaṁśavidalaśaratējanāgnibhirvā sādhayēdyāvadapanayādrasasya, tamanupadagdhamupahr̥tyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śōṣayēt, suśuṣkaṁ tat kr̥ṣṇājinasyōpari dr̥ṣadi ślakṣṇapiṣṭamayaḥsthālyāṁ nidhāpayēt samyak, taccūrṇamayaścūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṁ madhusarpirbhyāmagnibalamabhisamīkṣya prayōjayēditi||3|| bhavanti cātra- ētadrasāyanaṁ pūrvaṁ vasiṣṭhaḥ kaśyapō'ṅgirāḥ| jamadagnirbharadvājō bhr̥guranyē ca tadvidhāḥ||4|| prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt| yāvadaicchaṁstapastēpustatprabhāvānmahābalāḥ||5|| idaṁ rasāyanaṁ cakrē brahmā vārṣasahasrikam| jarāvyādhipraśamanaṁ buddhīndriyabalapradam||6|| (ityāmalakāyasaṁ brāhmarasāyanam)|
करप्रचितानां यथोक्तगुणानामामलकानामुद्धृतास्थ्नां शुष्कचूर्णितानां पुनर्माघे फाल्गुने वा मासे त्रिःसप्तकृत्वः स्वरसपरिपीतानां पुनः शुष्कचूर्णीकृतानामाढकमेकं ग्राहयेत्, अथ जीवनीयानां बृंहणीयानां स्तन्यजननानां शुक्रजननानां वयःस्थापनानां षड्विरेचनशताश्रितीयोक्तानामौषधगणानां चन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनसाराणां चाणुशः कृत्तानामभयाबिभीतकपिप्पलीवचाचव्यचित्रकविडङ्गानां च समस्तानामाढकमेकं दशगुणेनाम्भसा साधयेत्, तस्मिन्नाढकावशेषे रसे सुपूते तान्यामलकचूर्णानि दत्त्वा गोमयाग्निभिर्वंशविदलशरतेजनाग्निभिर्वा साधयेद्यावदपनयाद्रसस्य, तमनुपदग्धमुपहृत्यायसीषु पात्रीष्वास्तीर्य शोषयेत्, सुशुष्कं तत् कृष्णाजिनस्योपरि दृषदि श्लक्ष्णपिष्टमयःस्थाल्यां निधापयेत् सम्यक्, तच्चूर्णमयश्चूर्णाष्टभागसम्प्रयुक्तं मधुसर्पिर्भ्यामग्निबलमभिसमीक्ष्य प्रयोजयेदिति||३|| भवन्ति चात्र- एतद्रसायनं पूर्वं वसिष्ठः कश्यपोऽङ्गिराः| जमदग्निर्भरद्वाजो भृगुरन्ये च तद्विधाः||४|| प्रयुज्य प्रयता मुक्ताः श्रमव्याधिजराभयात्| यावदैच्छंस्तपस्तेपुस्तत्प्रभावान्महाबलाः||५|| इदं रसायनं चक्रे ब्रह्मा वार्षसहस्रिकम्| जराव्याधिप्रशमनं बुद्धीन्द्रियबलप्रदम्||६|| (इत्यामलकायसं ब्राह्मरसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
karapracitānāmitipadaṁ svayampatitagrahaṇaṁ niṣēdhayati| māghē phālgunē vētigrahaṇavacanāttathaiva gr̥hītānāmadhikāra ityāgamādunnīyatē| svarasa ihāmalakasyaiva bhavati, adhikārāt| śākaḥ br̥hatpatrastaruḥ| kr̥ttānāmiti cchinnānām| iha gōmayāgnyādyupakaraṇaniyamēnaiva śaktyutkarṣō bhavatīti r̥ṣivacanādunnīyatē| yaduktaṁ- “r̥ṣayastvēva jānanti yōgasaṁyōgajaṁ phalam” iti| ēvamanyatrāpi itikartavyatāniyamō vyākhyēyaḥ| kr̥ṣṇājinasyēti kr̥ṣṇasārājinasya||3-6||
Adhikarana 3 (7-8) · Śloka 8
tapasā brahmacaryēṇa dhyānēna praśamēna ca| rasāyanavidhānēna kālayuktēna cāyuṣā||7|| sthitā maharṣayaḥ pūrvaṁ, nahi kiñcidrasāyanam| grāmyānāmanyakāryāṇāṁ sidhyatyaprayatātmanām||8||
तपसा ब्रह्मचर्येण ध्यानेन प्रशमेन च| रसायनविधानेन कालयुक्तेन चायुषा||७|| स्थिता महर्षयः पूर्वं, नहि किञ्चिद्रसायनम्| ग्राम्यानामन्यकार्याणां सिध्यत्यप्रयतात्मनाम्||८||
🔊 Audio coming soon
samprati rasāyanasya tapōbrahmacaryadhyānādiyuktasyaiva mahāphalatvaṁ bhavatīti darśayannāha- tapasētyādi| kālayuktēna cāyuṣēti aniyatakālayuktēna cāyuṣētyarthaḥ, niyatakālāyuṣaṁ prati tu na rasāyanaṁ phalavadityuktamēva| sthitā iti dīrghakālajīvinaḥ| viparyayēṇa tapaḥprabhr̥tivirahē rasāyanasyāphalatāmāha- na hītyādi||7-8||
Adhikarana 4 (9-14) · Śloka 14
saṁvatsaraṁ payōvr̥ttirgavāṁ madhyē vasēt sadā| sāvitrīṁ manasā dhyāyan brahmacārī yatēndriyaḥ||9|| saṁvatsarāntē pauṣīṁ vā māghīṁ vā phālgunīṁ tithim| tryahōpavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam||10|| br̥hatphalāḍhyamāruhya drumaṁ śākhāgataṁ phalam| gr̥hītvā pāṇinā tiṣṭhējjapan brahmāmr̥tāgamāt||11|| tadā hyavaśyamamr̥taṁ vasatyāmalakē kṣaṇam| śarkarāmadhukalpāni snēhavanti mr̥dūni ca||12|| bhavantyamr̥tasaṁyōgāttāni yāvanti bhakṣayēt| jīvēdvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ||13|| sauhityamēṣāṁ gatvā tu bhavatyamarasannibhaḥ| svayaṁ cāsyōpatiṣṭhantē śrīrvēdā vāk ca rūpiṇī||14|| (iti kēvalāmalakarasāyanam)|
संवत्सरं पयोवृत्तिर्गवां मध्ये वसेत् सदा| सावित्रीं मनसा ध्यायन् ब्रह्मचारी यतेन्द्रियः||९|| संवत्सरान्ते पौषीं वा माघीं वा फाल्गुनीं तिथिम्| त्र्यहोपवासी शुक्लस्य प्रविश्यामलकीवनम्||१०|| बृहत्फलाढ्यमारुह्य द्रुमं शाखागतं फलम्| गृहीत्वा पाणिना तिष्ठेज्जपन् ब्रह्मामृतागमात्||११|| तदा ह्यवश्यममृतं वसत्यामलके क्षणम्| शर्करामधुकल्पानि स्नेहवन्ति मृदूनि च||१२|| भवन्त्यमृतसंयोगात्तानि यावन्ति भक्षयेत्| जीवेद्वर्षसहस्राणि तावन्त्यागतयौवनः||१३|| सौहित्यमेषां गत्वा तु भवत्यमरसन्निभः| स्वयं चास्योपतिष्ठन्ते श्रीर्वेदा वाक् च रूपिणी||१४|| (इति केवलामलकरसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
brahmacāritvēnēndriyaniyamē labdhē'pi yatēndriyapadasambandha indriyaniyamātiśayōpadarśanārthaḥ| pauṣādiṣu saṁvatsarāntatvaṁ niyamadinādārabhya varṣapūraṇēna jñēyam| phālgunīmityasyāntē prāpyēti śēṣaḥ| “na drumamārōhēt” (sū.a.8) ityasyēha āruhya drumamiti vacanēnāpavādaḥ| japan brahmēti ōṅkāraṁ japan| amr̥tāgamāditi amr̥tāgamaparyantam| sauhityamēṣāmiti karaṇē ṣaṣṭhī| vāgrūpiṇīti tadadhiṣṭhātrī dēvatā||9-14||
Adhikarana 5 (15-23) · Śloka 23
triphalāyā rasē mūtrē gavāṁ kṣārē ca lavaṇē| kramēṇa cēṅgudīkṣārē kiṁśukakṣāra ēva ca||15|| tīkṣṇāyasasya patrāṇi vahnivarṇāni sādhayēt | caturaṅguladīrghāṇi tilōtsēdhatanūni ca||16|| jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayēt| tāni cūrṇāni madhunā rasēnāmalakasya ca||17|| yuktāni lēhavat kumbhē sthitāni ghr̥tabhāvitē| saṁvatsaraṁ nidhēyāni yavapallē tathaiva ca||18|| dadyādālōḍanaṁ māsē sarvatrālōḍayan budhaḥ| saṁvatsarātyayē tasya prayōgō madhusarpiṣā||19|| prātaḥ prātarbalāpēkṣī sātmyaṁ jīrṇē ca bhōjanam| ēṣa ēva ca lauhānāṁ prayōgaḥ samprakīrtitaḥ||20|| nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mr̥tyunā| sa dhr̥ṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalēndriyaḥ||21|| dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ śrutadhārī mahādhanaḥ | bhavēt samāṁ prayuñjānō narō lauharasāyanam||22|| anēnaiva vidhānēna hēmnaśca rajatasya ca| āyuḥprakarṣakr̥tsiddhaḥ prayōgaḥ sarvarōganut||23|| (iti lauhādirasāyanam)|
त्रिफलाया रसे मूत्रे गवां क्षारे च लवणे| क्रमेण चेङ्गुदीक्षारे किंशुकक्षार एव च||१५|| तीक्ष्णायसस्य पत्राणि वह्निवर्णानि साधयेत् | चतुरङ्गुलदीर्घाणि तिलोत्सेधतनूनि च||१६|| ज्ञात्वा तान्यञ्जनाभानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्| तानि चूर्णानि मधुना रसेनामलकस्य च||१७|| युक्तानि लेहवत् कुम्भे स्थितानि घृतभाविते| संवत्सरं निधेयानि यवपल्ले तथैव च||१८|| दद्यादालोडनं मासे सर्वत्रालोडयन् बुधः| संवत्सरात्यये तस्य प्रयोगो मधुसर्पिषा||१९|| प्रातः प्रातर्बलापेक्षी सात्म्यं जीर्णे च भोजनम्| एष एव च लौहानां प्रयोगः सम्प्रकीर्तितः||२०|| नाभिघातैर्न चातङ्कैर्जरया न च मृत्युना| स धृष्यः स्याद्गजप्राणः सदा चातिबलेन्द्रियः||२१|| धीमान् यशस्वी वाक्सिद्धः श्रुतधारी महाधनः | भवेत् समां प्रयुञ्जानो नरो लौहरसायनम्||२२|| अनेनैव विधानेन हेम्नश्च रजतस्य च| आयुःप्रकर्षकृत्सिद्धः प्रयोगः सर्वरोगनुत्||२३|| (इति लौहादिरसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
kṣāra iti parisrāvitakṣārōdakē| kṣārē lāvaṇa iti jyōtiṣmatyāḥ kṣārē| sādhayēditi nirvāpayēt| lauhānāmityanēnaiva lōhāntarniviṣṭayōḥ suvarṇarajatayōrgrahaṇē siddhē punastayōrvacanaṁ tayōrviśēṣēṇādarōpadarśanārtham| rasāyanaprabhāvādēva mahādhanatvamiti jñēyam||15-23||
Adhikarana 6 (24-29) · Śloka 29
aindrī matsyākhyakō brāhmī vacā brahmasuvarcalā| pippalyō lavaṇaṁ hēma śaṅkhapuṣpī viṣaṁ ghr̥tam||24|| ēṣāṁ triyavakān bhāgān hēmasarpirviṣairvinā| dvau yavau tatra hēmnastu tilaṁ dadyādviṣasya ca||25|| sarpiṣaśca palaṁ dadyāttadaikadhyaṁ prayōjayēt| ghr̥taprabhūtaṁ sakṣaudraṁ jīrṇē cānnaṁ praśasyatē||26|| jarāvyādhipraśamanaṁ smr̥timēdhākaraṁ param| āyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ dhanyaṁ svaravarṇaprasādanam||27|| paramōjaskaraṁ caitat siddhamaindraṁ rasāyanam| nainat prasahatē kr̥tyā nālakṣmīrna viṣaṁ na ruk||28|| śvitraṁ sakuṣṭhaṁ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇō viṣamajvaraśca| mēdhāsmr̥tijñānaharāśca rōgāḥ śāmyantyanēnātibalāśca vātāḥ||29|| (ityaindraṁ rasāyanam)|
ऐन्द्री मत्स्याख्यको ब्राह्मी वचा ब्रह्मसुवर्चला| पिप्पल्यो लवणं हेम शङ्खपुष्पी विषं घृतम्||२४|| एषां त्रियवकान् भागान् हेमसर्पिर्विषैर्विना| द्वौ यवौ तत्र हेम्नस्तु तिलं दद्याद्विषस्य च||२५|| सर्पिषश्च पलं दद्यात्तदैकध्यं प्रयोजयेत्| घृतप्रभूतं सक्षौद्रं जीर्णे चान्नं प्रशस्यते||२६|| जराव्याधिप्रशमनं स्मृतिमेधाकरं परम्| आयुष्यं पौष्टिकं धन्यं स्वरवर्णप्रसादनम्||२७|| परमोजस्करं चैतत् सिद्धमैन्द्रं रसायनम्| नैनत् प्रसहते कृत्या नालक्ष्मीर्न विषं न रुक्||२८|| श्वित्रं सकुष्ठं जठराणि गुल्माः प्लीहा पुराणो विषमज्वरश्च| मेधास्मृतिज्ञानहराश्च रोगाः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः||२९|| (इत्यैन्द्रं रसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
matsyākhyakō ‘macchu’ iti lōkē khyātaḥ; anyē tu aindrībhēdaṁ matsyākhyakamāhuḥ| triyavakāniti triyavapramāṇān | ghr̥taprabhūtamityannaviśēṣaṇam| kr̥tyā abhicāraḥ||24-29||
Adhikarana 7 (30-31) · Śloka 31
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayōjyaḥ kṣīrēṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| rasō guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayōjyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ||30|| āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| mēdhyāni caitāni rasāyanāni mēdhyā viśēṣēṇa ca śaṅkhapuṣpī||31|| (iti mēdhyarasāyanāni)|
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्| रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः||३०|| आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि| मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी||३१|| (इति मेध्यरसायनानि)|
🔊 Audio coming soon
maṇḍūkaparṇyā ityādayaścatvārō yōgāḥ||30-31||
Adhikarana 8 (32-35) · Śloka 35
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānvēṣī samāmēkāṁ prayōjayēt||32|| tisrastisrastu pūrvāhṇē bhuktvā'grē bhōjanasya ca| pippalyaḥ kiṁśukakṣārabhāvitā ghr̥tabharjitāḥ||33|| prayōjyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| jētuṁ kāsaṁ kṣayaṁ śōṣaṁ śvāsaṁ hikkāṁ galāmayān||34|| arśāṁsi grahaṇīdōṣaṁ pāṇḍutāṁ viṣamajvaram| vaisvaryaṁ pīnasaṁ śōphaṁ gulmaṁ vātabalāsakam||35|| (iti pippalīrasāyanam)|
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा| रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्||३२|| तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाऽग्रे भोजनस्य च| पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः||३३|| प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा| जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयान्||३४|| अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम्| वैस्वर्यं पीनसं शोफं गुल्मं वातबलासकम्||३५|| (इति पिप्पलीरसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
pañcētyādau saṅkhyāvyatikramēṇānuktasaṅkhyānāmapi pippalīnāmupayōgaṁ sūcayati| yadyapi “trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalīṁ kṣāraṁ lavaṇam” (vi.a.1) ityuktaṁ, tathā'pīha dravyāntarasaṁyuktānāṁ pippalīnāmabhyāsō na viruddhaḥ; kiṁvā, uktapippalīrasāyanavyatirēkēṇōtsargāpavādanyāyāt sa niṣēdhō jñēyaḥ| kiṁśukaḥ palāśaḥ||32-35||
Adhikarana 9 (36-40) · Śloka 40
kramavr̥ddhyā daśāhāni daśapaippalikaṁ dinam| vardhayēt payasā sārdhaṁ tathaivāpanayēt punaḥ||36|| jīrṇē jīrṇē ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṁ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṁ sahasrasya prayōgō'yaṁ rasāyanam||37|| piṣṭāstā balibhiḥ sēvyāḥ, śr̥tā madhyabalairnaraiḥ| cūrṇīkr̥tā hrasvabalairyōjyā dōṣāmayān prati||38|| daśapaippalikaḥ śrēṣṭhō madhyamaḥ ṣaṭ prakīrtitaḥ| prayōgō yastriparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ||39|| br̥haṇaṁ svaryamāyuṣyaṁ plīhōdaravināśanam| vayasaḥ sthāpanaṁ mēdhyaṁ pippalīnāṁ rasāyanam||40|| (iti pippalīvardhamānaṁ rasāyanam)|
क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्| वर्धयेत् पयसा सार्धं तथैवापनयेत् पुनः||३६|| जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा| पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम्||३७|| पिष्टास्ता बलिभिः सेव्याः, शृता मध्यबलैर्नरैः| चूर्णीकृता ह्रस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति||३८|| दशपैप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट् प्रकीर्तितः| प्रयोगो यस्त्रिपर्यन्तः स कनीयान् स चाबलैः||३९|| बृहणं स्वर्यमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम्| वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम्||४०|| (इति पिप्पलीवर्धमानं रसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
pippalīvardhamānamāha- kramavr̥ddhyētyādi| daśapippalyō yatra vardhantē taddinaṁ daśapaippalikaṁ, tēna pratyahaṁ daśapippalyō vardhanīyā ityarthaḥ; tataścōnaviṁśatidinairvr̥ddhihānikramēṇaikēnaiva sahasraṁ pūrṇaṁ bhavati| ‘cūrṇīkr̥tā’ ityatra ‘śītīkr̥tā’ iti vā pāṭhaḥ| pippalīvardhamānakramabhuktamutkr̥ṣṭaṁ darśayannaparamapi vardhamānakramadvayaṁ madhyamatvāvaratvābhyāmāha- daśētyādi| ṣaṭ prakīrtita iti ṣaḍvr̥ddhyā pūrvācāryairuktaḥ| triparyanta ityasyāntē pippalītrayāvasthānāt pippalītrikēṇaiva vr̥ddhirbhavati, tatō daśapippalīkē daśaivāntē bhavanti||36-40||
Adhikarana 10 (41-47) · Śloka 47
jaraṇāntē'bhayāmēkāṁ prāgbhuktād dvē bibhītakē| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṁ catvāryāmalakāni ca||41|| prayōjayan samāmēkāṁ triphalāyā rasāyanam| jīvēdvarṣaśataṁ pūrṇamajarō'vyādhirēva ca||42|| (iti triphalārasāyanam)| traiphalēnāyasīṁ pātrīṁ kalkēnālēpayēnnavām| tamahōrātrikaṁ lēpaṁ pibēt kṣaudrōdakāplutam||43|| prabhūtasnēhamaśanaṁ jīrṇē tatra praśasyatē| ajarō'ruk samābhyāsājjīvēccaiva samāḥ śatam||44|| (iti triphalārasāyanamaparam)| madhukēna tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā| triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṁ rasāyanam||45|| (iti triphalārasāyanamaparam)| sarvalauhaiḥ suvarṇēna vacayā madhusarpiṣā| viḍaṅgapippalībhyāṁ ca triphalā lavaṇēna ca||46|| saṁvatsaraprayōgēṇa mēdhāsmr̥tibalapradā| bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarārōganibarhaṇī||47|| (iti triphalārasāyanamaparam)|
जरणान्तेऽभयामेकां प्राग्भुक्ताद् द्वे बिभीतके| भुक्त्वा तु मधुसर्पिर्भ्यां चत्वार्यामलकानि च||४१|| प्रयोजयन् समामेकां त्रिफलाया रसायनम्| जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरोऽव्याधिरेव च||४२|| (इति त्रिफलारसायनम्)| त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन्नवाम्| तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम्||४३|| प्रभूतस्नेहमशनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते| अजरोऽरुक् समाभ्यासाज्जीवेच्चैव समाः शतम्||४४|| (इति त्रिफलारसायनमपरम्)| मधुकेन तुगाक्षीर्या पिप्पल्या क्षौद्रसर्पिषा| त्रिफला सितया चापि युक्ता सिद्धं रसायनम्||४५|| (इति त्रिफलारसायनमपरम्)| सर्वलौहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा| विडङ्गपिप्पलीभ्यां च त्रिफला लवणेन च||४६|| संवत्सरप्रयोगेण मेधास्मृतिबलप्रदा| भवत्यायुःप्रदा धन्या जरारोगनिबर्हणी||४७|| (इति त्रिफलारसायनमपरम्)|
🔊 Audio coming soon
jaraṇānta ityādau madhusarpirbhyāmiti abhayāṁ bibhītakē āmalakānītyanēna ca yujyatē| madhukēnētyādirēkaḥ prayōgaḥ| sarvalauhairityādyaparaḥ| lauhairityuktē suvarṇē prāptē suvarṇēnētipadaṁ lōhatvēnābhiprasiddhasyāgrahaṇanirāsārtham||41-47||
Adhikarana 11 (48-50) · Śloka 50
anamlaṁ ca kaṣāyaṁ ca kaṭu pākē śilājatu| nātyuṣṇaśītaṁ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||48|| hēmnaśca rajatāttāmrādvarāt kr̥ṣṇāyasādapi| rasāyanaṁ tadvidhibhistadvr̥ṣyaṁ tacca rōganut||49|| vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistat subhāvitam| vīryōtkarṣaṁ paraṁ yāti sarvairēkaikaśō'pi vā||50||
अनम्लं च कषायं च कटु पाके शिलाजतु| नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुर्भ्यस्तस्य सम्भवः||४८|| हेम्नश्च रजतात्ताम्राद्वरात् कृष्णायसादपि| रसायनं तद्विधिभिस्तद्वृष्यं तच्च रोगनुत्||४९|| वातपित्तकफघ्नैश्च निर्यूहैस्तत् सुभावितम्| वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैरेकैकशोऽपि वा||५०||
🔊 Audio coming soon
śilājaturasāyanaṁ darśayituṁ śilājatunō'bhyarhitasya guṇānēva tāvadāha- anamlamityādi| varāditi śrēṣṭhāt| suśrutē yadyapi trapusīsabhavaṁ prakṣipya ṣaḍvidhaśilājatu sāmānyēna rōgē rasāyanādhikārē cōktaṁ, tathā'pīha rasāyanādhikārē tadadhikr̥tacaturvidhamēvōktam||48-50||
Adhikarana 12 (51-54) · Śloka 55
prakṣiptōddhr̥tamapyēnat punastat prakṣipēdrasē| kōṣṇē saptāhamētēna vidhinā tasya bhāvanā||51|| pūrvōktēna vidhānēna lōhaiścūrṇīkr̥taiḥ saha| tat pītaṁ payasā dadyāddīrghamāyuḥ sukhānvitam||52|| jarāvyādhipraśamanaṁ dēhadārḍhyakaraṁ param| mēdhāsmr̥tikaraṁ dhanyaṁ kṣīrāśī tat prayōjayēt||53|| prayōgaḥ saptasaptāhāstrayaścaikaśca saptakaḥ| nirdiṣṭastrividhastasya parō madhyō'varastathā||54|| palamardhapalaṁ karṣō mātrā tasya tridhā matā|55|
प्रक्षिप्तोद्धृतमप्येनत् पुनस्तत् प्रक्षिपेद्रसे| कोष्णे सप्ताहमेतेन विधिना तस्य भावना||५१|| पूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश्चूर्णीकृतैः सह| तत् पीतं पयसा दद्याद्दीर्घमायुः सुखान्वितम्||५२|| जराव्याधिप्रशमनं देहदार्ढ्यकरं परम्| मेधास्मृतिकरं धन्यं क्षीराशी तत् प्रयोजयेत्||५३|| प्रयोगः सप्तसप्ताहास्त्रयश्चैकश्च सप्तकः| निर्दिष्टस्त्रिविधस्तस्य परो मध्योऽवरस्तथा||५४|| पलमर्धपलं कर्षो मात्रा तस्य त्रिधा मता|५५|
🔊 Audio coming soon
śilājatubhāvanāvidhimāha- prakṣiptētyādi| prakṣiptānantaramuddhr̥taṁ prakṣiptōddhr̥tam| lauhaiḥ sahēti bhāgāniyamē lōhasamānabhāgatā śilājatunaḥ| prayōgaḥ saptasaptāhā iti saptasaptāhavyāpakaprayōga ityarthaḥ; ēvaṁ trayaścaikaśca saptaka ityatrāpi bōddhavyam||51-54||-
Adhikarana 13 (55-61) · Śloka 61
jātērviśēṣaṁ savidhiṁ tasya vakṣyāmyataḥ param||55|| hēmādyāḥ sūryasantaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| jatvābhaṁ mr̥du mr̥tsnācchaṁ yanmalaṁ tacchilājatu||56|| madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ| kaṭurvipākē śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ||57|| rūpyasya kaṭukaḥ śvētaḥ śītaḥ svādu vipacyatē| tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktōṣṇaḥ pacyatē kaṭu||58|| yastu guggulukābhāsastiktakō lavaṇānvitaḥ| kaṭurvipākē śītaśca sarvaśrēṣṭhaḥ sa cāyasaḥ||59|| gōmūtragandhayaḥ sarvē sarvakarmasu yaugikāḥ| rasāyanaprayōgēṣu paścimastu viśiṣyatē||60|| yathākramaṁ vātapittē ślēṣmapittē kaphē triṣu| viśēṣataḥ praśasyantē malā hēmādidhātujāḥ||61||
जातेर्विशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्यतः परम्||५५|| हेमाद्याः सूर्यसन्तप्ताः स्रवन्ति गिरिधातवः| जत्वाभं मृदु मृत्स्नाच्छं यन्मलं तच्छिलाजतु||५६|| मधुरश्च सतिक्तश्च जपापुष्पनिभश्च यः| कटुर्विपाके शीतश्च स सुवर्णस्य निस्रवः||५७|| रूप्यस्य कटुकः श्वेतः शीतः स्वादु विपच्यते| ताम्रस्य बर्हिकण्ठाभस्तिक्तोष्णः पच्यते कटु||५८|| यस्तु गुग्गुलुकाभासस्तिक्तको लवणान्वितः| कटुर्विपाके शीतश्च सर्वश्रेष्ठः स चायसः||५९|| गोमूत्रगन्धयः सर्वे सर्वकर्मसु यौगिकाः| रसायनप्रयोगेषु पश्चिमस्तु विशिष्यते||६०|| यथाक्रमं वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफे त्रिषु| विशेषतः प्रशस्यन्ते मला हेमादिधातुजाः||६१||
🔊 Audio coming soon
savidhimiti vidhānasahitam| śilājatuvidhānaṁ ca yathākramaṁ ‘vātapittē’ ityādigranthēna vaktavyam| hēmādiśabdēnēha hēmādisambhavasthānabhūtaśilōcyatē, yatō na sākṣāt suvarṇādibhya ēva śilājatu sravati| mr̥tsnaṁ masr̥ṇam, acchaṁ svaccham| yastu rūpyabhavē kaṭurasē viruddhaḥ svāduḥ pāka uktaḥ sa utsargāpavādanyāyēna jñēyaḥ| vīryaṁ tu tāmrabhavasyōṣṇasya tathā trayāṇāṁ ca śītatvayuktānāmatyuṣṇaśītavīryatāyā avakāśō nāsti, ataḥ sāmānyaguṇakathanē nātyuṣṇaśītamitipadēna uṣṇasya śītasya ca vīryasya prakarṣō niṣidhyatē; tēnānuṣṇāśītatvaṁ vidhīyatē; tataśca śilājatuni vīryaṁ śītamuṣṇaṁ vā'bhihitamapi na balavadbhavatīti labhyatē||55-61||
Adhikarana 14 (62-66) · Śloka 66
śilājatuprayōgēṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayēt sarvakālaṁ tu kulatthān parivarjayēt||62|| tē hyatyantaviruddhatvādaśmanō bhēdanāḥ param| lōkē dr̥ṣṭāstatastēṣāṁ prayōgaḥ pratiṣidhyatē||63|| payāṁsi takrāṇi rasāḥ sayūṣāstōyaṁ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ| ālōḍanārthaṁ girijasya śastāstē tē prayōjyāḥ prasamīkṣya kāryam||64|| na sō'sti rōgō bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṁ yaṁ na jayēt prasahya| tat kālayōgairvidhibhiḥ prayuktaṁ svasthasya cōrjāṁ vipulāṁ dadāti||65|| (iti śilājaturasāyanam)| tatra ślōkaḥ- karapracitikē pādē daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā| rasāyanānāṁ siddhānāṁ saṁyōgāḥ samudāhr̥tāḥ||66||
शिलाजतुप्रयोगेषु विदाहीनि गुरूणि च| वर्जयेत् सर्वकालं तु कुलत्थान् परिवर्जयेत्||६२|| ते ह्यत्यन्तविरुद्धत्वादश्मनो भेदनाः परम्| लोके दृष्टास्ततस्तेषां प्रयोगः प्रतिषिध्यते||६३|| पयांसि तक्राणि रसाः सयूषास्तोयं समूत्रा विविधाः कषायाः| आलोडनार्थं गिरिजस्य शस्तास्ते ते प्रयोज्याः प्रसमीक्ष्य कार्यम्||६४|| न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपः शिलाह्वयं यं न जयेत् प्रसह्य| तत् कालयोगैर्विधिभिः प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां ददाति||६५|| (इति शिलाजतुरसायनम्)| तत्र श्लोकः- करप्रचितिके पादे दश षट् च महर्षिणा| रसायनानां सिद्धानां संयोगाः समुदाहृताः||६६||
🔊 Audio coming soon
śilājatuprayōgēṣviti bahuvacanamālōḍanādibhēdēna prayōgabhēdaṁ buddhisthīkr̥tya jñēyam| śilājatuprayōgē guruniṣēdhē'pi viśēṣavacanāt kṣīrādiprayōgaḥ| sarvakālamiti yāvadrasāyanāhitā guṇāḥ santi| kēcittu yāvajjīvaṁ kulatthavarjanamāhuḥ; yaduktaṁ suśrutē- “tadbhāvitaḥ kapōtāṁśca kulatthāṁśca vivarjayēt” (su.ci.a.13) iti| śilājatuprayōgaṁ stauti- na sō'stītyādi||62-66||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē rasāyanādhyāyē karapracitīyō nāma rasāyanapādastr̥tīyaḥ||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये करप्रचितीयो नाम रसायनपादस्तृतीयः||३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ cikitsāsthānē rasāyanādhyāyē karapracitīyō nāma rasāyanapādastr̥tīyaḥ|| 3||