Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ prāṇakāmīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः प्राणकामीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvapādē hyāmalakarasāyanānyuktāni, ihāpyāmalakarasāyanāni santīti prāṇakāmīyamanantaramucyatē| prāṇakāmaśabdamadhikr̥tya kr̥tamiti prāṇakāmīyam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
prāṇakāmāḥ śuśrūṣadhvamidamucyamānamamr̥tamivāparamaditisutahitakaramacintyādbhutaprabhāvamāyuṣyamārōgyakaraṁ vayasaḥ sthāpanaṁ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharamanilakaphapittasāmyakaraṁ sthairyakaramabaddhamāṁsaharamantaragnisandhukṣaṇaṁ prabhāvarṇasvarōttamakaraṁ rasāyanavidhānam| anēna cyavanādayō maharṣayaḥ punaryuvatvamāpurnārīṇāṁ cēṣṭatamā babhūvuḥ, sthirasamasuvibhaktamāṁsāḥ, susaṁhatasthiraśarīrāḥ, suprasannabalavarṇēndriyāḥ, sarvatrāpratihataparākramāḥ, klēśasahāśca| sarvē śarīradōṣā bhavanti grāmyāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāraśuṣkaśākamāṁsatilapalalapiṣṭānnabhōjināṁ virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhōjināṁ klinnagurupūtiparyuṣitabhōjināṁ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṁ divāsvapnastrīmadyanityānāṁ viṣamātimātravyāyāmasaṅkṣōbhitaśarīrāṇāṁ bhayakrōdhaśōkalōbhamōhāyāsabahulānām; atōnimittaṁ hi śithilībhavanti māṁsāni, vimucyantē sandhayaḥ, vidahyatē raktaṁ, viṣyandatē cānalpaṁ mēdaḥ, na sandhīyatē'sthiṣu majjā, śukraṁ na pravartatē, kṣayamupaityōjaḥ; sa ēvambhūtō glāyati, sīdati, nidrātandrālasyasamanvitō nirutsāhaḥ śvasiti, asamarthaścēṣṭānāṁ śārīramānasīnāṁ, naṣṭasmr̥tibuddhicchāyō rōgāṇāmadhiṣṭhānabhūtō na sarvamāyuravāpnōti| tasmādētān dōṣānavēkṣamāṇaḥ sarvān yathōktānahitānapāsyāhāravihārān rasāyanāni prayōktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasurātrēya uvāca-||3||
प्राणकामाः शुश्रूषध्वमिदमुच्यमानममृतमिवापरमदितिसुतहितकरमचिन्त्याद्भुतप्रभावमायुष्यमारोग्यकरं वयसः स्थापनं निद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यदौर्बल्यापहरमनिलकफपित्तसाम्यकरं स्थैर्यकरमबद्धमांसहरमन्तरग्निसन्धुक्षणं प्रभावर्णस्वरोत्तमकरं रसायनविधानम्| अनेन च्यवनादयो महर्षयः पुनर्युवत्वमापुर्नारीणां चेष्टतमा बभूवुः, स्थिरसमसुविभक्तमांसाः, सुसंहतस्थिरशरीराः, सुप्रसन्नबलवर्णेन्द्रियाः, सर्वत्राप्रतिहतपराक्रमाः, क्लेशसहाश्च| सर्वे शरीरदोषा भवन्ति ग्राम्याहारादम्ललवणकटुकक्षारशुष्कशाकमांसतिलपललपिष्टान्नभोजिनां विरूढनवशूकशमीधान्यविरुद्धासात्म्यरूक्षक्षाराभिष्यन्दिभोजिनां क्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितभोजिनां विषमाध्यशनप्रायाणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमातिमात्रव्यायामसङ्क्षोभितशरीराणां भयक्रोधशोकलोभमोहायासबहुलानाम्; अतोनिमित्तं हि शिथिलीभवन्ति मांसानि, विमुच्यन्ते सन्धयः, विदह्यते रक्तं, विष्यन्दते चानल्पं मेदः, न सन्धीयतेऽस्थिषु मज्जा, शुक्रं न प्रवर्तते, क्षयमुपैत्योजः; स एवम्भूतो ग्लायति, सीदति, निद्रातन्द्रालस्यसमन्वितो निरुत्साहः श्वसिति, असमर्थश्चेष्टानां शारीरमानसीनां, नष्टस्मृतिबुद्धिच्छायो रोगाणामधिष्ठानभूतो न सर्वमायुरवाप्नोति| तस्मादेतान् दोषानवेक्षमाणः सर्वान् यथोक्तानहितानपास्याहारविहारान् रसायनानि प्रयोक्तुमर्हतीत्युक्त्वा भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच-||३||
🔊 Audio coming soon
nidrāharatvaṁ rasāyanasya vaikārikanidrāharatvēna, kiṁvā dēvavat sarvadā prabuddhō nidrārahitō bhavati| tandrālakṣaṇaṁ tantrāntarē- “indriyārthēṣvasaṁvittirgauravaṁ jr̥mbhaṇaṁ klamaḥ| nidrārtasyēva yasyaitē tasya tandrāṁ vinirdiśēt” (su.śā.a.4) iti| abaddhamāṁsam anibiḍamāṁsam| uttamāni prabhādīni karōtīti prabhāvarṇasvarōttamakaram| ēvañjātīyaśca pūrvanipātāniyamō'pratibandhēna carakē'sti, sa mayūravyaṁsakādipāṭhāddraṣṭavyaḥ| anēna hītyādinā purāvr̥ttakathanēna rasāyanāni vakṣyamāṇāni pravr̥ttyarthaṁ stauti| rasāyanaprayōgē varjanīyaṁ grāmyāhārādi dūṣaṇatvēna nirdiśannāha- sarvē ityādi| tilastu acūrṇitastilaḥ, palalaṁ tilacūrṇam| atōnimittamiti grāmyāhārādikāraṇakam| śukraṁ na pravartata iti nōtpadyatē śukramityarthaḥ|| 3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
āmalakānāṁ subhūmijānāṁ kālajānāmanupahatagandhavarṇarasānāmāpūrṇarasapramāṇavīryāṇāṁ svarasēna punarnavākalkapādasamprayuktēna sarpiṣaḥ sādhayēdāḍhakam, ataḥ paraṁ vidārīsvarasēna jīvantīkalkasamprayuktēna, ataḥ paraṁ caturguṇēna payasā balātibalākaṣāyēṇa śatāvarīkalkasaṁyuktēna; anēna kramēṇaikaikaṁ śatapākaṁ sahasrapākaṁ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṁ sauvarṇē rājatē mārtikē vā śucau dr̥ḍhē ghr̥tabhāvitē kumbhē sthāpayēt; tadyathōktēna vidhinā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayōjayēt, jīrṇē ca kṣīrasarpirbhyāṁ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| asya prayōgādvarṣaśataṁ vayō'jaraṁ tiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhatē, sarvāmayāḥ praśāmyanti, apratihatagatiḥ strīṣu, apatyavān bhavatīti||4|| bhavataścātra- br̥haccharīraṁ girisārasāraṁ sthirēndriyaṁ cātibalēndriyaṁ ca| adhr̥ṣyamanyairatikāntarūpaṁ praśastipūjāsukhacittabhāk ca||5|| balaṁ mahadvarṇaviśuddhiragryā svarō ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṁ vipulaṁ sthiraṁ ca samaśnatō yōgamimaṁ narasya||6|| (ityāmalakaghr̥tam)|
आमलकानां सुभूमिजानां कालजानामनुपहतगन्धवर्णरसानामापूर्णरसप्रमाणवीर्याणां स्वरसेन पुनर्नवाकल्कपादसम्प्रयुक्तेन सर्पिषः साधयेदाढकम्, अतः परं विदारीस्वरसेन जीवन्तीकल्कसम्प्रयुक्तेन, अतः परं चतुर्गुणेन पयसा बलातिबलाकषायेण शतावरीकल्कसंयुक्तेन; अनेन क्रमेणैकैकं शतपाकं सहस्रपाकं वा शर्कराक्षौद्रचतुर्भागसम्प्रयुक्तं सौवर्णे राजते मार्तिके वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेत्; तद्यथोक्तेन विधिना यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेत्, जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकमश्नीयात्| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतं वयोऽजरं तिष्ठति, श्रुतमवतिष्ठते, सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति, अप्रतिहतगतिः स्त्रीषु, अपत्यवान् भवतीति||४|| भवतश्चात्र- बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्थिरेन्द्रियं चातिबलेन्द्रियं च| अधृष्यमन्यैरतिकान्तरूपं प्रशस्तिपूजासुखचित्तभाक् च||५|| बलं महद्वर्णविशुद्धिरग्र्या स्वरो घनौघस्तनितानुकारी| भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगमिमं नरस्य||६|| (इत्यामलकघृतम्)|
🔊 Audio coming soon
ēkaikaśaḥ śatapākamityarthaḥ| ēkaikapākasādhanaṁ pr̥thak kartavyaṁ; tēna triśatadhā pākō bhavati| atra ca kalkōpalēpādinōpakṣīṇamapi yadavaśiṣṭaṁ bhavati tadēva grāhyaṁ, vacanabalāt| sauvarṇādipātrēṣu yathāpūrvaṁ varaguṇatvam, anyathā samānaguṇatvē sarvēṣāṁ mr̥tpātrasya sulabhatvēnātidurlabhataraṁ sauvarṇapātraṁ nōpadēśamarhati| yathōktēna vidhinēti kuṭīprāvēśikēna| girisāraḥ lōham||4-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
āmalakasahasraṁ pippalīsahasrasamprayuktaṁ palāśataruṇakṣārōdakōttaraṁ tiṣṭhēt, tadanugatakṣārōdakamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇīkr̥taṁ caturguṇābhyāṁ madhusarpirbhyāṁ sannīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṁ ghr̥tabhājanasthaṁ ṣaṇmāsān sthāpayēdantarbhūmēḥ| tasyōttarakālamagnibalasamāṁ mātrāṁ khādēt, paurvāhṇikaḥ prayōgō nāparāhṇikaḥ, sātmyāpēkṣaścāhāravidhiḥ| asya prayōgādvarṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhatīti samānaṁ pūrvēṇa||7|| (ityāmalakāvalēhaḥ)|
आमलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रसम्प्रयुक्तं पलाशतरुणक्षारोदकोत्तरं तिष्ठेत्, तदनुगतक्षारोदकमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णीकृतं चतुर्गुणाभ्यां मधुसर्पिर्भ्यां सन्नीय शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं षण्मासान् स्थापयेदन्तर्भूमेः| तस्योत्तरकालमग्निबलसमां मात्रां खादेत्, पौर्वाह्णिकः प्रयोगो नापराह्णिकः, सात्म्यापेक्षश्चाहारविधिः| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||७|| (इत्यामलकावलेहः)|
🔊 Audio coming soon
palāśataruṇaḥ taruṇapalāśaḥ; anēna bālavr̥ddhapalāśavarjanamucyatē| kṣārōdakōttaramiti yathā kṣārōdakaṁ bhāvyādupari bhavati tathā kartavyamiti darśayati| caturbhāgaḥ pādaḥ| samānaṁ pūrvēṇēti pūrvayōgaphalaśrutyaitadapi yuktamityarthaḥ||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
āmalakacūrṇāḍhakamēkaviṁśatirātramāmalakasvarasaparipītaṁ madhughr̥tāḍhakābhyāṁ dvābhyāmēkīkr̥tamaṣṭabhāgapippalīkaṁ śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṁ ghr̥tabhājanasthaṁ prāvr̥ṣi bhasmarāśau nidadhyāt; tadvarṣāntē sātmyapathyāśī prayōjayēt; asya prayōgādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṁ pūrvēṇa||8|| (ityāmalakacūrṇam)|
आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसपरिपीतं मधुघृताढकाभ्यां द्वाभ्यामेकीकृतमष्टभागपिप्पलीकं शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशौ निदध्यात्; तद्वर्षान्ते सात्म्यपथ्याशी प्रयोजयेत्; अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरमायुस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||८|| (इत्यामलकचूर्णम्)|
🔊 Audio coming soon
varṣāntē varṣākālāntē||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmāḍhakamāḍhakaṁ pippalītaṇḍulānāmadhyardhāḍhakaṁ sitōpalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhirēkīkr̥taṁ ghr̥tabhājanasthaṁ prāvr̥ṣi bhasmarāśāviti sarvaṁ samānaṁ pūrvēṇa yāvadāśīḥ||9|| (iti viḍaṅgāvalēhaḥ)|
विडङ्गतण्डुलचूर्णानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामध्यर्धाढकं सितोपलायाः सर्पिस्तैलमध्वाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशाविति सर्वं समानं पूर्वेण यावदाशीः||९|| (इति विडङ्गावलेहः)|
🔊 Audio coming soon
yāvadāśīriti āśīḥ phalaśrutiḥ; tēna ‘tadvarṣāntē’ ityādigranthōktavidhividhānaṁ darśayati||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
yathōktaguṇānāmāmalakānāṁ sahasramārdrapalāśadrōṇyāṁ sapidhānāyāṁ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagōmayāgnibhirupasvēdayēt, tāni susvinnaśītānyuddhr̥takulakānyāpōthyāḍhakēna pippalīcūrṇānāmāḍhakēna ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmadhyardhēna cāḍhakēna śarkarāyā dvābhyāṁ dvābhyāmāḍhakābhyāṁ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṁyōjya śucau dr̥ḍhē ghr̥tabhāvitē kumbhē sthāpayēdēkaviṁśatirātram, ata ūrdhvaṁ prayōgaḥ; asya prayōgādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṁ pūrvēṇa||10|| (ityāmalakāvalēhō'paraḥ)|
यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां बाष्पमनुद्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्, तानि सुस्विन्नशीतान्युद्धृतकुलकान्यापोथ्याढकेन पिप्पलीचूर्णानामाढकेन च विडङ्गतण्डुलचूर्णानामध्यर्धेन चाढकेन शर्कराया द्वाभ्यां द्वाभ्यामाढकाभ्यां तैलस्य मधुनः सर्पिषश्च संयोज्य शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेदेकविंशतिरात्रम्, अत ऊर्ध्वं प्रयोगः; अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरमायुस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||१०|| (इत्यामलकावलेहोऽपरः)|
🔊 Audio coming soon
pūrvēṇēti pūrvayōgaphalaśrutiparyantaṁ pūrvayōgēnāsya samānamityarthaḥ||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
dhanvani kuśāstīrṇē snigdhakr̥ṣṇamadhuramr̥ttikē suvarṇavarṇamr̥ttikē vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidōṣē karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityōṣarāvasathavarjitē dēśē yathartusukhapavanasalilādityasēvitē jātānyanupahatānyanadhyārūḍhānyabālānyajīrṇānyadhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇānyasañjātānyaparṇāni tapasi tapasyē vā māsē śuciḥ prayataḥ kr̥tadēvārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn calē sumuhūrtē nāgabalāmūlānyuddharēt, tēṣāṁ suprakṣālitānāṁ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṁ vā ślakṣṇapiṣṭamālōḍya payasā prātaḥ prayōjayēt, cūrṇīkr̥tāni vā pibēt payasā, madhusarpirbhyāṁ vā saṁyōjya bhakṣayēt, jīrṇē ca kṣīrasarpirbhyāṁ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| saṁvatsaraprayōgādasya varṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhatīti samānaṁ pūrvēṇa||11|| (iti nāgabalārasāyanam)|
धन्वनि कुशास्तीर्णे स्निग्धकृष्णमधुरमृत्तिके सुवर्णवर्णमृत्तिके वा व्यपगतविषश्वापदपवनसलिलाग्निदोषे कर्षणवल्मीकश्मशानचैत्योषरावसथवर्जिते देशे यथर्तुसुखपवनसलिलादित्यसेविते जातान्यनुपहतान्यनध्यारूढान्यबालान्यजीर्णान्यधिगतवीर्याणि शीर्णपुराणपर्णान्यसञ्जातान्यपर्णानि तपसि तपस्ये वा मासे शुचिः प्रयतः कृतदेवार्चनः स्वस्ति वाचयित्वा द्विजातीन् चले सुमुहूर्ते नागबलामूलान्युद्धरेत्, तेषां सुप्रक्षालितानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमालोड्य पयसा प्रातः प्रयोजयेत्, चूर्णीकृतानि वा पिबेत् पयसा, मधुसर्पिर्भ्यां वा संयोज्य भक्षयेत्, जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकमश्नीयात्| संवत्सरप्रयोगादस्य वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||११|| (इति नागबलारसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
dhanvanīti jāṅgaladēśē| karṣaṇaṁ halādinā| anadhyārūḍhānīti na mahatā pārśvasthēna vr̥kṣēṇākrāntāni| tapasi māghē| tapasyē iti phālgunē| calē sumuhūrta iti indrē muhūrtē| āmnamātramiti palaparimāṇam||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṁśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayō daśa nāgabalayā vyākhyātāḥ| svarasānāmalābhē tvayaṁ svarasavidhiḥ- cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhōrātrasthitaṁ mr̥ditapūtaṁ svarasavat prayōjyam||12||
बलातिबलाचन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनस्वरसाः पुनर्नवान्ताश्चौषधयो दश नागबलया व्याख्याताः| स्वरसानामलाभे त्वयं स्वरसविधिः- चूर्णानामाढकमाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं मृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्||१२||
🔊 Audio coming soon
punarnavāntā daśa ṣaḍvirēcanaśatāśritīyē “amr̥tā'bhayā dhātrī mu(yu)ktā śrēyasī śvētā'tirasā maṇḍūkaparṇī sthirā punarnavā” (sū.a.4) iti sarvā vayaḥsthāpanōktāḥ| nāgabalayā vyākhyātā iti nāgabalāvattēṣāmapi prayōgaḥ| balādīnāṁ svarasēnaiva vidhānam| nāgabalāvadbhōjanādikaṁ jñēyam| svarasālābhē'nukalpamāha- svarasānāmityādi|| 12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukrē vā māsē saṅgr̥hya yavapallē māṣapallē vā nidhāpayēt, tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasyē vā māsē prayōktumārabhēta śītasnigdhamadhurōpaskr̥taśarīraḥ| pūrvaṁ daśabhallātakānyāpōthyāṣṭaguṇēnāmbhasā sādhu sādhayēt, tēṣāṁ rasamaṣṭabhāgāvaśēṣaṁ pūtaṁ sapayaskaṁ pibēt sarpiṣā'ntarmukhamabhyajya| tānyēkaikabhallātakōtkarṣāpakarṣēṇa daśabhallātakānyātriṁśataḥ prayōjyāni, nātaḥ paramutkarṣaḥ| prayōgavidhānēna sahasrapara ēva bhallātakaprayōgaḥ| jīrṇē ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanamupacāraḥ, prayōgāntē ca dvistāvat payasaivōpacāraḥ| tatprayōgādvarṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhatīti samānaṁ pūrvēṇa||13|| (iti bhallātakakṣīram)|
भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्रमाणवीर्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्रे वा मासे सङ्गृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्, तानि चतुर्मासस्थितानि सहसि सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत शीतस्निग्धमधुरोपस्कृतशरीरः| पूर्वं दशभल्लातकान्यापोथ्याष्टगुणेनाम्भसा साधु साधयेत्, तेषां रसमष्टभागावशेषं पूतं सपयस्कं पिबेत् सर्पिषाऽन्तर्मुखमभ्यज्य| तान्येकैकभल्लातकोत्कर्षापकर्षेण दशभल्लातकान्यात्रिंशतः प्रयोज्यानि, नातः परमुत्कर्षः| प्रयोगविधानेन सहस्रपर एव भल्लातकप्रयोगः| जीर्णे च ससर्पिषा पयसा शालिषष्टिकाशनमुपचारः, प्रयोगान्ते च द्विस्तावत् पयसैवोपचारः| तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||१३|| (इति भल्लातकक्षीरम्)|
🔊 Audio coming soon
śuciḥ jyēṣṭhaḥ, śukrastu āṣāḍhaḥ, saha āgrahāyaṇaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ| ētacca bhallātakaṁ māsacatuṣṭayasthitaṁ yavapallādau uddhr̥tamātraṁ na prayōjyaṁ, kintu yathōkta ēva kālē śītaguṇayuktē| mukhadāhaparihārārthaṁ sarpiṣā'ntarmukhamabhyajyēti| nātaḥ paramiti triṁśataḥ parēṇa prayōgō na bhallātakasya| sahasraparō bhallātakaprayōga iti upayuktabhallātakasampiṇḍanayā yadā sahasraṁ pūryatē tadaivōparamaḥ kartavyaḥ, sahasrādarvāgapi ca prayōgaparityāgaḥ prakr̥tyādyapēkṣayā bhavatyēva| sahasrasaṅkhyāpūraṇaṁ cēhaikēna vardhanahrāsakramēṇa na bhavati, tēna punarāvr̥ttyā ca triṁśatparyantaṁ prayōgaḥ kartavyaḥ, yathā hi bhallātakaprayōgābhyāsēna sahasrasaṅkhyāpūraṇaṁ bhavati tathā kr̥tvā parityāgaḥ kartavyaḥ| anyē tvatra suśrutē arśaścikitsitōktaśataparyantaṁ bhallātakaprayōgēṇa samaṁ virōdhaṁ paśyantaḥ suśrutaprayōgasyāpyanyathā vyākhyānēna triṁśatkamātraṁ prayōgamicchanti; tacca vyākhyānaṁ nātisaṅgatam| kiñca sahasradvayasya tatrōpayōgō vihitaḥ, atra sahasraparyantaḥ prayōgaḥ; tēna vyādhiviṣayō'nya ēva sa prayōgaḥ, ayaṁ tu rasāyanaviṣayaḥ||13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
bhallātakānāṁ jarjarīkr̥tānāṁ piṣṭasvēdanaṁ pūrayitvā bhūmāvākaṇṭhaṁ nikhātasya snēhabhāvitasya dr̥ḍhasyōpari kumbhasyārōpyōḍupēnāpidhāya kr̥ṣṇamr̥ttikāvaliptaṁ gōmayāgnibhirupasvēdayēt; tēṣāṁ yaḥ svarasaḥ kumbhaṁ prapadyēta, tamaṣṭabhāgamadhusamprayuktaṁ dviguṇaghr̥tamadyāt; tatprayōgādvarṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhatīti samānaṁ pūrvēṇa||14|| (iti bhallātakakṣaudram)|
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्योपरि कुम्भस्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृत्तिकावलिप्तं गोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्; तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्येत, तमष्टभागमधुसम्प्रयुक्तं द्विगुणघृतमद्यात्; तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||१४|| (इति भल्लातकक्षौद्रम्)|
🔊 Audio coming soon
piṣṭasvēdanaṁ tat, yatrasthaṁ piṣṭakamupasvēdyatē; tadupari yat pidhānapātraṁ taccēha sacchidraṁ grāhyam, anyathōparisthabhallātakatāpāccyutaḥ snēhō nādhō yāti||14||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
bhallātakatailapātraṁ sapayaskaṁ madhukēna kalkēnākṣamātrēṇa śatapākaṁ kuryāditi samānaṁ pūrvēṇa||15|| (iti bhallātakatailam)|
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकेन कल्केनाक्षमात्रेण शतपाकं कुर्यादिति समानं पूर्वेण||१५|| (इति भल्लातकतैलम्)|
🔊 Audio coming soon
bhallātakatailamiti anantarōktavidhānēna gr̥hītō bhallātakasnēhaḥ||15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
bhallātakasarpiḥ , bhallātakakṣīraṁ, bhallātakakṣaudraṁ, guḍabhallātakaṁ, bhallātakayūṣaḥ, bhallātakatailaṁ, bhallātakapalalaṁ, bhallātakasaktavaḥ, bhallātakalavaṇaṁ, bhallātakatarpaṇam, iti bhallātakavidhānamuktaṁ bhavati||16||
भल्लातकसर्पिः , भल्लातकक्षीरं, भल्लातकक्षौद्रं, गुडभल्लातकं, भल्लातकयूषः, भल्लातकतैलं, भल्लातकपललं, भल्लातकसक्तवः, भल्लातकलवणं, भल्लातकतर्पणम्, इति भल्लातकविधानमुक्तं भवति||१६||
🔊 Audio coming soon
bhallātakasarpirityādayō daśaprayōgāḥ| atra ca yathāyōgyatayā bhallātakēna sarpirādīnāṁ saṁskāraḥ saṁyōgaśca jñēyaḥ| yaduktaṁ jatūkarṇē- “bhallātakasaṁyuktasaṁskr̥tāni ca ghr̥takṣīrakṣaudraguḍayūṣatailapalalasaktulavaṇatarpaṇāni” iti| ēvaṁ ca sarpiḥkṣīrayūṣatailānāṁ saṁskārō yathānyāyaṁ bhallātakēna, kṣaudrapalalasaktutarpaṇānāṁ bhallātakēna yōgaḥ, guḍalavaṇayōstu saṁskāraḥ saṁyōgō vā| lavaṇē saṁskārapakṣē hi lavaṇasamaṁ bhallātakamantardhūmadagdhaṁ grāhyam| anyē tu sarpirādīnāṁ sarvēṣāmēva bhallātakēna saṁskāraṁ vyākhyānayanti| iha saktuprayōgō'dravōttaratvādiviśēṣakarmaṇā bhēdanīyaḥ||16||
Adhikarana 14 (17-22) · Śloka 22
bhavanti cātra- bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamr̥takalpāni prayuktāni yathāvidhi||17|| ētē daśavidhāstvēṣāṁ prayōgāḥ parikīrtitāḥ| rōgaprakr̥tisātmyajñastān prayōgān prakalpayēt||18|| kaphajō na sa rōgō'sti na vibandhō'sti kaścana| yaṁ na bhallātakaṁ hanyācchīghraṁ mēdhāgnivardhanam||19|| (iti bhallātakavidhiḥ)| prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ| rasāyanaiḥ śivairētairbabhūvuramitāyuṣaḥ||20|| brāhmaṁ tapō brahmacaryamadhyātmadhyānamēva ca| dīrghāyuṣō yathākāmaṁ sambhr̥tya tridivaṁ gatāḥ||21|| tasmādāyuḥprakarṣārthaṁ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ| rasāyanavidhiḥ sēvyō vidhivatsusamāhitaiḥ||22||
भवन्ति चात्र- भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च| भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि||१७|| एते दशविधास्त्वेषां प्रयोगाः परिकीर्तिताः| रोगप्रकृतिसात्म्यज्ञस्तान् प्रयोगान् प्रकल्पयेत्||१८|| कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन| यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रं मेधाग्निवर्धनम्||१९|| (इति भल्लातकविधिः)| प्राणकामाः पुरा जीर्णाश्च्यवनाद्या महर्षयः| रसायनैः शिवैरेतैर्बभूवुरमितायुषः||२०|| ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यमध्यात्मध्यानमेव च| दीर्घायुषो यथाकामं सम्भृत्य त्रिदिवं गताः||२१|| तस्मादायुःप्रकर्षार्थं प्राणकामैः सुखार्थिभिः| रसायनविधिः सेव्यो विधिवत्सुसमाहितैः||२२||
🔊 Audio coming soon
agnisamānīti dāhasphōṭakartr̥tayā| sambhr̥tyēti niṣpādya||17-22||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
tatra ślōkaḥ- rasāyanānāṁ saṁyōgāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā| nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīyē saptatriṁśanmaharṣiṇā ||23||
तत्र श्लोकः- रसायनानां संयोगाः सिद्धा भूतहितैषिणा| निर्दिष्टाः प्राणकामीये सप्तत्रिंशन्महर्षिणा ||२३||
🔊 Audio coming soon
pādānusaṅgrahē saptatriṁśatprayōgā uktāḥ; tatra balādibhiraṣṭābhiḥ punarnavāntaiśca daśabhiraṣṭādaśaprayōgāḥ, aparē tu vyāhr̥tā vyaktā ēva||23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē cikitsāsthānē rasāyanādhyāyē prāṇakāmīyō nāma rasāyanapādō dvitīyaḥ||2||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये प्राणकामीयो नाम रसायनपादो द्वितीयः||२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ cikitsitasthānē rasāyanādhyāyē prāṇakāmīyō nāma rasāyanapādō dvitīyaḥ||2||