অথাতোঽবাক্শিরসীযমিন্দ্রিযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
अथातोऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
উক্তানুক্তরিষ্টপরিগ্রাহকেঽধ্যাযদ্বযে বক্তব্যে ছাযরিষ্টাভিধাযকত্বসাধর্ম্যাদবাক্শিরসীযোঽভিধীযতে||১-২||
অবাক্শিরা বা জিহ্মা বা যস্য বা বিশিরা ভবেত্| জন্তো রূপপ্রতিচ্ছাযা নৈনমিচ্ছেচ্চিকিত্সিতুম্||৩|| জটীভূতানি পক্ষ্মাণি দৃষ্টিশ্চাপি নিগৃহ্যতে | যস্য জন্তোর্ন তং ধীরো ভেষজেনোপপাদযেত্||৪|| যস্য শূনানি বর্ত্মানি ন সমাযান্তি শুষ্যতঃ| চক্ষুষী চোপদিহ্যেতে যথা প্রেতস্তথৈব সঃ||৫|| ভ্রুবোর্বা যদি বা মূর্ধ্নি সীমন্তাবর্তকান্ বহূন্| অপূর্বানকৃতান্ ব্যক্তান্ দৃষ্ট্বা মরণমাদিশেত্||৬|| ত্র্যহমেতেন জীবন্তি লক্ষণেনাতুরা নরাঃ| অরোগাণাং পুনস্ত্বেতত্ ষড্রাত্রং পরমুচ্যতে ||৭||
अवाक्शिरा वा जिह्मा वा यस्य वा विशिरा भवेत्| जन्तो रूपप्रतिच्छाया नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्||३|| जटीभूतानि पक्ष्माणि दृष्टिश्चापि निगृह्यते | यस्य जन्तोर्न तं धीरो भेषजेनोपपादयेत्||४|| यस्य शूनानि वर्त्मानि न समायान्ति शुष्यतः| चक्षुषी चोपदिह्येते यथा प्रेतस्तथैव सः||५|| भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्ध्नि सीमन्तावर्तकान् बहून्| अपूर्वानकृतान् व्यक्तान् दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||६|| त्र्यहमेतेन जीवन्ति लक्षणेनातुरा नराः| अरोगाणां पुनस्त्वेतत् षड्रात्रं परमुच्यते ||७||
🔊 Audio coming soon
অবাক্শিরা ইতি ঊর্ধ্বপাদঃ| এতচ্ছাযাপ্রকরণবক্তব্যমপি শীঘ্রমারকত্বখ্যাপনার্থমিহ শীঘ্রমারকরিষ্টেষু পঠিতম্| অত্র হ্যরিষ্টানি ত্র্যহাদিমারকাণি বক্তব্যানি| ন সমাযান্তীতি ন পরস্পরং মিলন্তি| অপূর্বানিতি অসহজান্| অকৃতানিতি প্রযত্নেনাকৃতান্||৩-৭||
আযম্যোত্পাটিতান্ কেশান্ যো নরো নাববুধ্যতে| অনাতুরো বা রোগী বা ষড্রাত্রং নাতিবর্ততে||৮|| যস্য কেশা নিরভ্যঙ্গা দৃশ্যন্তেঽভ্যক্তসন্নিভাঃ| উপরুদ্ধাযুষং জ্ঞাত্বা তং ধীরঃ পরিবর্জযেত্||৯||
आयम्योत्पाटितान् केशान् यो नरो नावबुध्यते| अनातुरो वा रोगी वा षड्रात्रं नातिवर्तते||८|| यस्य केशा निरभ्यङ्गा दृश्यन्तेऽभ्यक्तसन्निभाः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
আযম্যেতি বলাদাকৃষ্য| যদ্যপি “তস্য কেশলোমানি” (ইং.অ.৩) ইত্যাদিনৈব এতদরিষ্টমিত্যুক্তং, তথাঽপীহাতুরস্বস্থবিষযপ্রতিপাদনার্থং পুনরভিধানম্| কিঞ্চ, তত্র ‘প্রলুচ্যেরন্’ ইতি পদেন কেশানামনুত্পাটনমুক্তং, নেহ তথেতি বিশেষঃ||৮-৯||
গ্লাযতে নাসিকাবংশঃ পৃথুত্বং যস্য গচ্ছতি| অশূনঃ শূনসঙ্কাশঃ প্রত্যাখ্যেযঃ স জানতা||১০|| অত্যর্থবিবৃতা যস্য যস্য চাত্যর্থসংবৃতা| জিহ্মা বা পরিশুষ্কা বা নাসিকা ন স জীবতি||১১|| মুখং শব্দশ্রবাবোষ্ঠৌ শুক্লশ্যাবাতিলোহিতৌ| বিকৃত্যা যস্য বা নীলৌ ন স রোগাদ্বিমুচ্যতে||১২||
ग्लायते नासिकावंशः पृथुत्वं यस्य गच्छति| अशूनः शूनसङ्काशः प्रत्याख्येयः स जानता||१०|| अत्यर्थविवृता यस्य यस्य चात्यर्थसंवृता| जिह्मा वा परिशुष्का वा नासिका न स जीवति||११|| मुखं शब्दश्रवावोष्ठौ शुक्लश्यावातिलोहितौ| विकृत्या यस्य वा नीलौ न स रोगाद्विमुच्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
গ্লাযত ইতি দৌর্বল্যং ভজতে| অশূন ইতি পরমার্থতোঽশূনঃ| বিবৃতেতি নির্গতা| সংবৃতেতি প্রবিষ্টা| শব্দশ্রবৌ কর্ণৌ| বিকৃত্যেতি সহজং বিনা, তথা হেতুং বিনেত্যর্থঃ||১০-১২||
অস্থিশ্বেতা দ্বিজা যস্য পুষ্পিতাঃ পঙ্কসংবৃতাঃ| বিকৃত্যা ন স রোগং তং বিহাযারোগ্যমশ্নুতে||১৩|| স্তব্ধা নিশ্চেতনা গুর্বী কণ্টকোপচিতা ভৃশম্| শ্যাবা শুষ্কাঽথবা শূনা প্রেতজিহ্বা বিসর্পিণী||১৪|| দীর্ঘমুচ্ছ্বস্য যো হ্রস্বং নরো নিঃশ্বস্য তাম্যতি| উপরুদ্ধাযুষং জ্ঞাত্বা তং ধীরঃ পরিবর্জযেত্||১৫|| হস্তৌ পাদৌ চ মন্যে চ তালু চৈবাতিশীতলম্| ভবত্যাযুঃক্ষযে ক্রূরমথবাঽপি ভবেন্মৃদু||১৬|| ঘট্টযঞ্জানুনা জানু পাদাবুদ্যম্য পাতযন্| যোঽপাস্যতি মুহুর্বক্রমাতুরো ন স জীবতি||১৭|| দন্তৈশ্ছিন্দন্নখাগ্রাণি নখৈচ্ছিন্দঞ্ছিরোরুহান্| কাষ্ঠেন ভূমিং বিলিখন্ন রোগাত্ পরিমুচ্যতে||১৮|| দন্তান্ খাদতি যো জাগ্রদসাম্না বিরুদন্ হসন্| বিজানাতি ন চেদ্দুঃখং ন স রোগাদ্বিমুচ্যতে||১৯|| মুহুর্হসন্ মুহুঃ ক্ষ্বেডন্ শয্যাং পাদেন হন্তি যঃ| উচ্চৈশ্ছিদ্রাণি বিমৃশন্নাতুরো ন স জীবতি||২০||
अस्थिश्वेता द्विजा यस्य पुष्पिताः पङ्कसंवृताः| विकृत्या न स रोगं तं विहायारोग्यमश्नुते||१३|| स्तब्धा निश्चेतना गुर्वी कण्टकोपचिता भृशम्| श्यावा शुष्काऽथवा शूना प्रेतजिह्वा विसर्पिणी||१४|| दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं नरो निःश्वस्य ताम्यति| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||१५|| हस्तौ पादौ च मन्ये च तालु चैवातिशीतलम्| भवत्यायुःक्षये क्रूरमथवाऽपि भवेन्मृदु||१६|| घट्टयञ्जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||१७|| दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि नखैच्छिन्दञ्छिरोरुहान्| काष्ठेन भूमिं विलिखन्न रोगात् परिमुच्यते||१८|| दन्तान् खादति यो जाग्रदसाम्ना विरुदन् हसन्| विजानाति न चेद्दुःखं न स रोगाद्विमुच्यते||१९|| मुहुर्हसन् मुहुः क्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः| उच्चैश्छिद्राणि विमृशन्नातुरो न स जीवति||२०||
🔊 Audio coming soon
অস্থিবচ্ছ্বেতা অস্থিশ্বেতাঃ| বিসর্পিণী বহির্নির্গতা| নিঃশ্বস্যেতি অন্তরোচ্ছ্বাসং নীত্বা| অপাস্যতি মুহুরিতি মুখমাক্ষিপতি| অসাম্না ইতি উচ্চৈঃ| উচ্চৈশ্ছিদ্রাণীতি নাসাকর্ণাক্ষিস্রোতাংসি||১৩-২০||
যৈর্বিন্দতি পুরা ভাবৈঃ সমেতৈঃ পরমাং রতিম্| তৈরেবারমমাণস্য গ্লাস্নোর্মরণমাদিশেত্||২১|| ন বিভর্তি শিরো গ্রীবা ন পৃষ্ঠং ভারমাত্মনঃ| ন হনূ পিণ্ডমাস্যস্থমাতুরস্য মুমূর্ষতঃ||২২|| সহসা জ্বরসন্তাপস্তৃষ্ণা মূর্চ্ছা বলক্ষযঃ| বিশ্লেষণং চ সন্ধীনাং মুমূর্ষোরুপজাযতে||২৩|| গোসর্গে বদনাদ্যস্য স্বেদঃ প্রচ্যবতে ভৃশম্| লেপজ্বরোপতপ্তস্য দুর্লভং তস্য জীবিতম্||২৪|| নোপৈতি কণ্ঠমাহারো জিহ্বা কণ্ঠমুপৈতি চ| আযুষ্যন্তং গতে জন্তোর্বলং চ পরিহীযতে||২৫|| শিরো বিক্ষিপতে কৃচ্ছ্রান্মুঞ্চযিত্বা প্রপাণিকৌ| ললাটস্রুপ্রতস্বেদো মুমূর্ষুশ্চ্যুতবন্ধনঃ ||২৬|| তত্র শ্লোকঃ- ইমানি লিঙ্গানি নরেষু বুদ্ধিমান্ বিভাবযেতাবহিতো মুমূর্ষুষু| ক্ষণেন ভূত্বা হ্যুপযান্তি কানিচিন্নচাফলং লিঙ্গমিহাস্তি কিঞ্চন||২৭||
यैर्विन्दति पुरा भावैः समेतैः परमां रतिम्| तैरेवारममाणस्य ग्लास्नोर्मरणमादिशेत्||२१|| न बिभर्ति शिरो ग्रीवा न पृष्ठं भारमात्मनः| न हनू पिण्डमास्यस्थमातुरस्य मुमूर्षतः||२२|| सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||२३|| गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||२४|| नोपैति कण्ठमाहारो जिह्वा कण्ठमुपैति च| आयुष्यन्तं गते जन्तोर्बलं च परिहीयते||२५|| शिरो विक्षिपते कृच्छ्रान्मुञ्चयित्वा प्रपाणिकौ| ललाटस्रुप्रतस्वेदो मुमूर्षुश्च्युतबन्धनः ||२६|| तत्र श्लोकः- इमानि लिङ्गानि नरेषु बुद्धिमान् विभावयेतावहितो मुमूर्षुषु| क्षणेन भूत्वा ह्युपयान्ति कानिचिन्नचाफलं लिङ्गमिहास्ति किञ्चन||२७||
🔊 Audio coming soon
গ্লাস্নোরিতি ক্ষীযমাণস্য| ভারমাত্মন ইতি ঊর্ধ্বশরীরম্| পৃষ্ঠমিতি শরীরাধোভাগঃ| গোসর্গে ইতি প্রত্যূষে| লেপজ্বরঃ স্বল্পশীতযুক্তঃ কফজ্বরঃ| কৃচ্ছ্রাদিতি অশীঘ্রং মুঞ্চযিত্বা, প্রপাণিকৌ মণিবন্ধাদূর্ধ্বং কূর্পরপর্যন্তং (শিরো বিক্ষিপতি)||২১-২৭||
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে ইন্দ্রিযস্থানেঽবাক্শিরসীযমিন্দ্রিযং নামাষ্টমোঽধ্যাযঃ||৮||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
ইতি শ্রীচক্রপাণিদত্তবিরচিতাযামাযুর্বেদদীপিকাযাং চরকতাত্পর্যটীকাযামিন্দ্রিযস্থানেঽবাক্শিরসীযমিন্দ্রিযং নামাষ্টমোঽধ্যাযঃ||৮||