Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta indriyānīkamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
uddēśakramānurōdhādindriyagōcarāriṣṭābhidhānārthamindriyānīkamucyatē| indriyāṇāmanīkaṁ samūhaḥ, tamadhikr̥tya kr̥tamindriyānīkam||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
indriyāṇi yathā jantōḥ parīkṣēta viśēṣavit| jñātumicchan bhiṣaṅmānamāyuṣastannibōdhata ||3|| anumānāt parīkṣēta darśanādīni tattvataḥ| addhā hi viditaṁ jñānamindriyāṇāmatīndriyam||4||
इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित्| ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत ||३|| अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः| अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्||४||
🔊 Audio coming soon
darśanaṁ cakṣuḥ; darśanādīni cakṣurādīni pañcēndriyāṇi| indriyāṇāṁ parīkṣā na pratyakṣēṇētyāha- addhā hītyādi| addhēti avitatham| indriyāṇāmatīndriyatvādanumānēnaiva parīkṣaṇamiti śēṣaḥ ||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
svasthēbhyō vikr̥taṁ yasya jñānamindriyasaṁśrayam | ālakṣyētānimittēna lakṣaṇaṁ maraṇasya tat||5|| ityuktaṁ lakṣaṇaṁ samyagindriyēṣvaśubhōdayam| tadēva tu punarbhūyō vistarēṇa nibōdhata||6||
स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् | आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्||५|| इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम्| तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत||६||
🔊 Audio coming soon
svasthēbhya iti prakr̥tisthēbhya indriyēbhyaḥ; ‘utpannam’ iti śēṣaḥ| indriyasaṁśrayamiti bāhyēndriyajanyam| animittēnēti vikr̥tijñānajanakabāhyahētuvyatirēkēṇa; indriyagatikr̥tajñānajanakadōṣanirāsastu ‘svasthēbhyaḥ’ iti viśēṣaṇēnaiva kr̥taḥ| aśubhōdayamiti maraṇakāraṇam| punaḥśabdaḥ prakāśanē, yathā- “dōṣāḥ punastrayaḥ” (vi.a.1) iti| bhūyaḥśabdaḥ punaḥpunararthē, kiṁvā bhūyaḥśabdō mahadarthaḥ; tēna, punarbhūyaḥśabdayōrbhinnārthatvam||5-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva mēdinīm| vigītamubhayaṁ hyētat paśyan maraṇamr̥cchati||7||
घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम्| विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
ghanībhūtamiti kaṭhinatāṁ gataṁ; kiṁvā bhūtaśabdaḥ kr̥tārthē, yathā- upadhānībhūtam| tēna, ivaśabdaścōpamānē bhavati| anyē tu ghanībhūtaṁ pr̥thivīrūpatāṁ yātaṁ vadanti| ākāśamiva mēdinīmiti śūnyarūpāṁ mēdinīm| vigītamiti viparītatvēna jñātam| ubhayamityanēna yaugapadyēna pr̥thivyākāśaviparītōpalambhō riṣṭaṁ, naikaikaśyēna| ayaṁ cāriṣṭamahimā yadēvaṁrūpamēva riṣṭaṁ bhavati, ēvamuktāriṣṭēṣu tathā tathōtpādaḥ svamahimnaiva jñēyaḥ| ētāni cāriṣṭāni sāmānyēnaivēndriyāriṣṭābhidhāyakaprakaraṇalabdhānyapi prāyōbhāvitvēna śr̥ṅgagrāhikayā'bhidhīyantē||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
yasya darśanamāyāti mārutō'mbaragōcaraḥ| agnirnāyāti cādīptastasyāyuḥkṣayamādiśēt||8||
यस्य दर्शनमायाति मारुतोऽम्बरगोचरः| अग्निर्नायाति चादीप्तस्तस्यायुःक्षयमादिशेत्||८||
🔊 Audio coming soon
darśanamiti cakṣurgōcaratām| ambaragōcara ityanēna bhūmiṣṭhadēvatārūpavātadarśanaṁ niṣēdhayati| ētēna ‘ēṣa vāyuḥ, ityākāravān’ ititi mārutapratyakṣajñānamariṣṭam| nāyāti darśanamiti sambandhaḥ||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
jalē suvimalē jālamajālāvatatē naraḥ| sthitē gacchati vā dr̥ṣṭvā jīvitāt parimucyatē||9||
जले सुविमले जालमजालावतते नरः| स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते||९||
🔊 Audio coming soon
sthitē iti sthirē| gacchati vahamānē| yēṣu cēha riṣṭēṣu maraṇakālaniyamō nōktastatra saṁvatsaramavadhirbhavati, tataḥ parēṇa hi riṣṭē maraṇānabhidhānāt||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
jāgrat paśyati yaḥ prētān rakṣāṁsi vividhāni ca| anyadvā'pyadbhutaṁ kiñcinna sa jīvitumarhati||10||
जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च| अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति||१०||
🔊 Audio coming soon
prētānityādibahuvacanānnaikaprētādidarśanaṁ riṣṭamiti bhāvaḥ||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
yō'gniṁ prakr̥tivarṇasthaṁ nīlaṁ paśyati niṣprabham| kr̥ṣṇaṁ vā yadi vā śuklaṁ niśāṁ vrajati saptamīm||11||
योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम्| कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्||११||
🔊 Audio coming soon
prakr̥tivarṇasthamiti vaivarṇyavikr̥tyādikārakasaviṣānnavarṇādivirahēṇa svīya ēva lōhitakapilē varṇē vyavasthitam| saptamīṁ niśāṁ vrajati, tēnāṣṭāhānmaraṇam||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
marīcīnasatō mēghānmēghān vā'pyasatō'mbarē| vidyutō vā vinā mēghaiḥ paśyan maraṇamr̥cchati||12||
मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे| विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति||१२||
🔊 Audio coming soon
marīcīnasata ityatra prakaraṇānmarīciśabdēna mēghajyōtirucyatē| marīcīnāṁ viśēṣaṇam- asata iti| vidyutō vā vinā mēghāditi abhrāntacchaṭā ēva sarvadā mēghasambandhōpalabhyamānā grāhyā, nānyā vidyuditi; tā hi vinā mēghadarśanamapi sudūrāt svasthairapyupalabhyantē||12||
Adhikarana 10 (13-18) · Śloka 18
mr̥nmayīmiva yaḥ pātrīṁ kr̥ṣṇāmbarasamāvr̥tām| ādityamīkṣatē śuddhaṁ candraṁ vā na sa jīvati||13|| aparvaṇi yadā paśyēt sūryācandramasōrgraham| avyādhitō vyādhitō vā tadantaṁ tasya jīvitam||14|| naktaṁ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| agniṁ vā niṣprabhaṁ rātrau dr̥ṣṭvā maraṇamr̥cchati||15|| prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṁśca prabhāvataḥ| narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ ||16|| vyākr̥tīni vivarṇāni visaṅkhyōpagatāni ca| vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣayē narāḥ||17|| yaśca paśyatyadr̥śyān vai dr̥śyān yaśca na paśyati| tāvubhau paśyataḥ kṣipraṁ yamakṣayamasaṁśayam||18||
मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम्| आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति||१३|| अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम्| अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्||१४|| नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम्| अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति||१५|| प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः| नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः ||१६|| व्याकृतीनि विवर्णानि विसङ्ख्योपगतानि च| विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः||१७|| यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति| तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्||१८||
🔊 Audio coming soon
śuddhamiti mēghānantaritam| rātrāvityanēna divā vahniniṣprabhatvadarśanamariṣṭaṁ naivēti darśayati| viliṅgāniti vigatasahajaliṅgān| tēna prabhāvyatiriktāñjanādi(?)liṅgaviparyayē riṣṭaṁ bhavati| bhāvāniti prāṇān; kiṁvā bhāvāniti pañcamahābhūtāni śarīrarūpāṇi| vyākr̥tīnīti vividhākr̥tīni| vivarṇānīti viruddhavarṇāni| visaṅkhyōpagatānīti viparītasaṅkhyāyuktāni| vinimittānīti vigatanimittāni| vyākr̥tyādikārakahētuvyatirēkēṇa vyākr̥tyādiyuktarūpadarśanamariṣṭamityarthaḥ| rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi||13-18||
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
aśabdasya ca yaḥ śrōtā śabdān yaśca na budhyatē| dvāvapyētau yathā prētau tathā jñēyau vijānatā ||19|| saṁvr̥tyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṁ ya āturaḥ| na śr̥ṇōti gatāsuṁ taṁ buddhimān parivarjayēt||20||
अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते| द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता ||१९|| संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः| न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
aśabdasyētyādinā śrōtrāriṣṭamāha| jvālāyāḥ śabda iva śabdō jvālāśabdaḥ, tam||19-20||
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
viparyayēṇa yō vidyādgandhānāṁ sādhvasādhutām| na vā tān sarvaśō vidyāttaṁ vidyādvigatāyuṣam||21||
विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम्| न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम्||२१||
🔊 Audio coming soon
viparyayēṇētyādinā ghrāṇāriṣṭamucyatē| na vā tān sarvaśō vidyāditi sarvathaiva gandhāñchubhānaśubhān vā na vētti||21||
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
yō rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ| mukhapākādr̥tē pakvaṁ tamāhuḥ kuśalā naram||22||
यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः| मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम्||२२||
🔊 Audio coming soon
tattvata iti svakīyēna rūpēṇa| mukhapākaśabdō rasanādōṣōpalakṣaṇaṁ; tēna, pittaduṣṭarasanatvādrasānyathātvagrāhakasya vyudāsō'varudhyatē| pakvamiti sampūrṇāyuḥkālam||22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmr̥dūnapi ca dāruṇān| spr̥śyān spr̥ṣṭvā tatō'nyatvaṁ mumūrṣustēṣu manyatē||23||
उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान्| स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततोऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
tatō'nyatvamiti uṣṇē śītatvaṁ, ślakṣṇē kharatvamityādi manyatē||23||
Adhikarana 15 (24-25) · Śloka 25
antarēṇa tapastīvraṁ yōgaṁ vā vidhipūrvakam| indriyairadhikaṁ paśyan pañcatvamadhigacchati||24|| indriyāṇāmr̥tē dr̥ṣṭērindriyārthānadōṣajān| naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati||25||
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्| इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति||२४|| इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान्| नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
samprati sarvēndriyariṣṭaṁ sāmānyēna brūtē- antarēṇētyādi| antarēṇēti vinā| yōgamityasya viśēṣaṇaṁ- vidhipūrvakamiti; anēna yathāvidhikr̥tasyaiva yōgasyātīndriyajñānē samarthatvamuktam| adhikamiti asmadādīndriyāviṣayam| pañcatvamiti maraṇam| dr̥ṣṭiḥ upalabdhiḥ, tayā dr̥ṣṭyā dr̥ṣṭiśaktirupacārāducyatē; tēna r̥tē dr̥ṣṭimiti upalabdhiṁ vinā; tataścēndriyāṇāmupalabdhiśāktiṁ vinā ya indriyairupalabdhumaśakyān paśyēdindriyaiḥ, na sa jīvati| adōṣajānityanēna ca dōṣasvabhāvādindriyāśakyārthagrahaṇaṁ nirākarōti| yathā- aṅguliyantritaṁ cakṣurvātaduṣṭyā''sannavastudvayamindriyāviṣayaṁ paśyati, tathā pittaduṣṭarasanaṁ guḍaṁ na madhuraṁ pratyētītyādi bōdhyam||24-25||
Adhikarana 16 (26) · Śloka 26
svasthāḥ prajñāviparyāsairindriyārthēṣu vaikr̥tam| paśyanti yē'sadbahuśastēṣāṁ maraṇamādiśēt||26||
स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैरिन्द्रियार्थेषु वैकृतम्| पश्यन्ति येऽसद्बहुशस्तेषां मरणमादिशेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
svasthā iti avikr̥tēndriyamanasaḥ| prajñāviparyāsairiti śēṣībhūtāsuprabhāvakr̥taḥ prajñāviparyāsaḥ| asaditi ayathābhūtam| bahuśa ityanēna sakr̥ddarśanasya nāriṣṭatvam||26||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
tatra ślōkaḥ- ētadindriyavijñānaṁ yaḥ paśyati yathātatham| maraṇaṁ jīvitaṁ caiva sa bhiṣak jñātumarhati||27||
तत्र श्लोकः- एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम्| मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति||२७||
🔊 Audio coming soon
indriyavijñānamindriyagatariṣṭavijñānam| jīvitajñānaṁ cēha riṣṭaśūnyēndriyajñānē sati bhavatīti jñēyam||27||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē indriyānīkamindriyaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने इन्द्रियानीकमिन्द्रियं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthānē indriyānīkamindriyaṁ nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||