Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാത ഇന്ദ്രിയാനീകമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ഉദ്ദേശക്രമാനുരോധാദിന്ദ്രിയഗോചരാരിഷ്ടാഭിധാനാര്ഥമിന്ദ്രിയാനീകമുച്യതേ| ഇന്ദ്രിയാണാമനീകം സമൂഹഃ, തമധികൃത്യ കൃതമിന്ദ്രിയാനീകമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ഇന്ദ്രിയാണി യഥാ ജന്തോഃ പരീക്ഷേത വിശേഷവിത്| ജ്ഞാതുമിച്ഛന് ഭിഷങ്മാനമായുഷസ്തന്നിബോധത ||൩|| അനുമാനാത് പരീക്ഷേത ദര്ശനാദീനി തത്ത്വതഃ| അദ്ധാ ഹി വിദിതം ജ്ഞാനമിന്ദ്രിയാണാമതീന്ദ്രിയമ്||൪||
इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित्| ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत ||३|| अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः| अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्||४||
🔊 Audio coming soon
ദര്ശനം ചക്ഷുഃ; ദര്ശനാദീനി ചക്ഷുരാദീനി പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി| ഇന്ദ്രിയാണാം പരീക്ഷാ ന പ്രത്യക്ഷേണേത്യാഹ- അദ്ധാ ഹീത്യാദി| അദ്ധേതി അവിതഥമ്| ഇന്ദ്രിയാണാമതീന്ദ്രിയത്വാദനുമാനേനൈവ പരീക്ഷണമിതി ശേഷഃ ||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
സ്വസ്ഥേഭ്യോ വികൃതം യസ്യ ജ്ഞാനമിന്ദ്രിയസംശ്രയമ് | ആലക്ഷ്യേതാനിമിത്തേന ലക്ഷണം മരണസ്യ തത്||൫|| ഇത്യുക്തം ലക്ഷണം സമ്യഗിന്ദ്രിയേഷ്വശുഭോദയമ്| തദേവ തു പുനര്ഭൂയോ വിസ്തരേണ നിബോധത||൬||
स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् | आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्||५|| इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम्| तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत||६||
🔊 Audio coming soon
സ്വസ്ഥേഭ്യ ഇതി പ്രകൃതിസ്ഥേഭ്യ ഇന്ദ്രിയേഭ്യഃ; ‘ഉത്പന്നമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ഇന്ദ്രിയസംശ്രയമിതി ബാഹ്യേന്ദ്രിയജന്യമ്| അനിമിത്തേനേതി വികൃതിജ്ഞാനജനകബാഹ്യഹേതുവ്യതിരേകേണ; ഇന്ദ്രിയഗതികൃതജ്ഞാനജനകദോഷനിരാസസ്തു ‘സ്വസ്ഥേഭ്യഃ’ ഇതി വിശേഷണേനൈവ കൃതഃ| അശുഭോദയമിതി മരണകാരണമ്| പുനഃശബ്ദഃ പ്രകാശനേ, യഥാ- “ദോഷാഃ പുനസ്ത്രയഃ” (വി.അ.൧) ഇതി| ഭൂയഃശബ്ദഃ പുനഃപുനരര്ഥേ, കിംവാ ഭൂയഃശബ്ദോ മഹദര്ഥഃ; തേന, പുനര്ഭൂയഃശബ്ദയോര്ഭിന്നാര്ഥത്വമ്||൫-൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ഘനീഭൂതമിവാകാശമാകാശമിവ മേദിനീമ്| വിഗീതമുഭയം ഹ്യേതത് പശ്യന് മരണമൃച്ഛതി||൭||
घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम्| विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
ഘനീഭൂതമിതി കഠിനതാം ഗതം; കിംവാ ഭൂതശബ്ദഃ കൃതാര്ഥേ, യഥാ- ഉപധാനീഭൂതമ്| തേന, ഇവശബ്ദശ്ചോപമാനേ ഭവതി| അന്യേ തു ഘനീഭൂതം പൃഥിവീരൂപതാം യാതം വദന്തി| ആകാശമിവ മേദിനീമിതി ശൂന്യരൂപാം മേദിനീമ്| വിഗീതമിതി വിപരീതത്വേന ജ്ഞാതമ്| ഉഭയമിത്യനേന യൌഗപദ്യേന പൃഥിവ്യാകാശവിപരീതോപലമ്ഭോ രിഷ്ടം, നൈകൈകശ്യേന| അയം ചാരിഷ്ടമഹിമാ യദേവംരൂപമേവ രിഷ്ടം ഭവതി, ഏവമുക്താരിഷ്ടേഷു തഥാ തഥോത്പാദഃ സ്വമഹിമ്നൈവ ജ്ഞേയഃ| ഏതാനി ചാരിഷ്ടാനി സാമാന്യേനൈവേന്ദ്രിയാരിഷ്ടാഭിധായകപ്രകരണലബ്ധാന്യപി പ്രായോഭാവിത്വേന ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാऽഭിധീയന്തേ||൭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
യസ്യ ദര്ശനമായാതി മാരുതോऽമ്ബരഗോചരഃ| അഗ്നിര്നായാതി ചാദീപ്തസ്തസ്യായുഃക്ഷയമാദിശേത്||൮||
यस्य दर्शनमायाति मारुतोऽम्बरगोचरः| अग्निर्नायाति चादीप्तस्तस्यायुःक्षयमादिशेत्||८||
🔊 Audio coming soon
ദര്ശനമിതി ചക്ഷുര്ഗോചരതാമ്| അമ്ബരഗോചര ഇത്യനേന ഭൂമിഷ്ഠദേവതാരൂപവാതദര്ശനം നിഷേധയതി| ഏതേന ‘ഏഷ വായുഃ, ഇത്യാകാരവാന്’ ഇതിതി മാരുതപ്രത്യക്ഷജ്ഞാനമരിഷ്ടമ്| നായാതി ദര്ശനമിതി സമ്ബന്ധഃ||൮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ജലേ സുവിമലേ ജാലമജാലാവതതേ നരഃ| സ്ഥിതേ ഗച്ഛതി വാ ദൃഷ്ട്വാ ജീവിതാത് പരിമുച്യതേ||൯||
जले सुविमले जालमजालावतते नरः| स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते||९||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥിതേ ഇതി സ്ഥിരേ| ഗച്ഛതി വഹമാനേ| യേഷു ചേഹ രിഷ്ടേഷു മരണകാലനിയമോ നോക്തസ്തത്ര സംവത്സരമവധിര്ഭവതി, തതഃ പരേണ ഹി രിഷ്ടേ മരണാനഭിധാനാത്||൯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ജാഗ്രത് പശ്യതി യഃ പ്രേതാന് രക്ഷാംസി വിവിധാനി ച| അന്യദ്വാऽപ്യദ്ഭുതം കിഞ്ചിന്ന സ ജീവിതുമര്ഹതി||൧൦||
जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च| अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति||१०||
🔊 Audio coming soon
പ്രേതാനിത്യാദിബഹുവചനാന്നൈകപ്രേതാദിദര്ശനം രിഷ്ടമിതി ഭാവഃ||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
യോऽഗ്നിം പ്രകൃതിവര്ണസ്ഥം നീലം പശ്യതി നിഷ്പ്രഭമ്| കൃഷ്ണം വാ യദി വാ ശുക്ലം നിശാം വ്രജതി സപ്തമീമ്||൧൧||
योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम्| कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्||११||
🔊 Audio coming soon
പ്രകൃതിവര്ണസ്ഥമിതി വൈവര്ണ്യവികൃത്യാദികാരകസവിഷാന്നവര്ണാദിവിരഹേണ സ്വീയ ഏവ ലോഹിതകപിലേ വര്ണേ വ്യവസ്ഥിതമ്| സപ്തമീം നിശാം വ്രജതി, തേനാഷ്ടാഹാന്മരണമ്||൧൧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
മരീചീനസതോ മേഘാന്മേഘാന് വാऽപ്യസതോऽമ്ബരേ| വിദ്യുതോ വാ വിനാ മേഘൈഃ പശ്യന് മരണമൃച്ഛതി||൧൨||
मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे| विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति||१२||
🔊 Audio coming soon
മരീചീനസത ഇത്യത്ര പ്രകരണാന്മരീചിശബ്ദേന മേഘജ്യോതിരുച്യതേ| മരീചീനാം വിശേഷണമ്- അസത ഇതി| വിദ്യുതോ വാ വിനാ മേഘാദിതി അഭ്രാന്തച്ഛടാ ഏവ സര്വദാ മേഘസമ്ബന്ധോപലഭ്യമാനാ ഗ്രാഹ്യാ, നാന്യാ വിദ്യുദിതി; താ ഹി വിനാ മേഘദര്ശനമപി സുദൂരാത് സ്വസ്ഥൈരപ്യുപലഭ്യന്തേ||൧൨||
Adhikarana 10 (13-18) · Śloka 18
മൃന്മയീമിവ യഃ പാത്രീം കൃഷ്ണാമ്ബരസമാവൃതാമ്| ആദിത്യമീക്ഷതേ ശുദ്ധം ചന്ദ്രം വാ ന സ ജീവതി||൧൩|| അപര്വണി യദാ പശ്യേത് സൂര്യാചന്ദ്രമസോര്ഗ്രഹമ്| അവ്യാധിതോ വ്യാധിതോ വാ തദന്തം തസ്യ ജീവിതമ്||൧൪|| നക്തം സൂര്യമഹശ്ചന്ദ്രമനഗ്നൌ ധൂമമുത്ഥിതമ്| അഗ്നിം വാ നിഷ്പ്രഭം രാത്രൌ ദൃഷ്ട്വാ മരണമൃച്ഛതി||൧൫|| പ്രഭാവതഃ പ്രഭാഹീനാന്നിഷ്പ്രഭാംശ്ച പ്രഭാവതഃ| നരാ വിലിങ്ഗാന് പശ്യന്തി ഭാവാന് ഭാവാഞ്ജിഹാസവഃ ||൧൬|| വ്യാകൃതീനി വിവര്ണാനി വിസങ്ഖ്യോപഗതാനി ച| വിനിമിത്താനി പശ്യന്തി രൂപാണ്യായുഃക്ഷയേ നരാഃ||൧൭|| യശ്ച പശ്യത്യദൃശ്യാന് വൈ ദൃശ്യാന് യശ്ച ന പശ്യതി| താവുഭൌ പശ്യതഃ ക്ഷിപ്രം യമക്ഷയമസംശയമ്||൧൮||
मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम्| आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति||१३|| अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम्| अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्||१४|| नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम्| अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति||१५|| प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः| नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः ||१६|| व्याकृतीनि विवर्णानि विसङ्ख्योपगतानि च| विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः||१७|| यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति| तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ശുദ്ധമിതി മേഘാനന്തരിതമ്| രാത്രാവിത്യനേന ദിവാ വഹ്നിനിഷ്പ്രഭത്വദര്ശനമരിഷ്ടം നൈവേതി ദര്ശയതി| വിലിങ്ഗാനിതി വിഗതസഹജലിങ്ഗാന്| തേന പ്രഭാവ്യതിരിക്താഞ്ജനാദി(?)ലിങ്ഗവിപര്യയേ രിഷ്ടം ഭവതി| ഭാവാനിതി പ്രാണാന്; കിംവാ ഭാവാനിതി പഞ്ചമഹാഭൂതാനി ശരീരരൂപാണി| വ്യാകൃതീനീതി വിവിധാകൃതീനി| വിവര്ണാനീതി വിരുദ്ധവര്ണാനി| വിസങ്ഖ്യോപഗതാനീതി വിപരീതസങ്ഖ്യായുക്താനി| വിനിമിത്താനീതി വിഗതനിമിത്താനി| വ്യാകൃത്യാദികാരകഹേതുവ്യതിരേകേണ വ്യാകൃത്യാദിയുക്തരൂപദര്ശനമരിഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| രൂപാണീതി രൂപവന്തി ദ്രവ്യാണി||൧൩-൧൮||
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
അശബ്ദസ്യ ച യഃ ശ്രോതാ ശബ്ദാന് യശ്ച ന ബുധ്യതേ| ദ്വാവപ്യേതൌ യഥാ പ്രേതൌ തഥാ ജ്ഞേയൌ വിജാനതാ ||൧൯|| സംവൃത്യാങ്ഗുലിഭിഃ കര്ണൌ ജ്വാലാശബ്ദം യ ആതുരഃ| ന ശൃണോതി ഗതാസും തം ബുദ്ധിമാന് പരിവര്ജയേത്||൨൦||
अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते| द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता ||१९|| संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः| न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
അശബ്ദസ്യേത്യാദിനാ ശ്രോത്രാരിഷ്ടമാഹ| ജ്വാലായാഃ ശബ്ദ ഇവ ശബ്ദോ ജ്വാലാശബ്ദഃ, തമ്||൧൯-൨൦||
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
വിപര്യയേണ യോ വിദ്യാദ്ഗന്ധാനാം സാധ്വസാധുതാമ്| ന വാ താന് സര്വശോ വിദ്യാത്തം വിദ്യാദ്വിഗതായുഷമ്||൨൧||
विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम्| न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम्||२१||
🔊 Audio coming soon
വിപര്യയേണേത്യാദിനാ ഘ്രാണാരിഷ്ടമുച്യതേ| ന വാ താന് സര്വശോ വിദ്യാദിതി സര്വഥൈവ ഗന്ധാഞ്ഛുഭാനശുഭാന് വാ ന വേത്തി||൨൧||
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
യോ രസാന്ന വിജാനാതി ന വാ ജാനാതി തത്ത്വതഃ| മുഖപാകാദൃതേ പക്വം തമാഹുഃ കുശലാ നരമ്||൨൨||
यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः| मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम्||२२||
🔊 Audio coming soon
തത്ത്വത ഇതി സ്വകീയേന രൂപേണ| മുഖപാകശബ്ദോ രസനാദോഷോപലക്ഷണം; തേന, പിത്തദുഷ്ടരസനത്വാദ്രസാന്യഥാത്വഗ്രാഹകസ്യ വ്യുദാസോऽവരുധ്യതേ| പക്വമിതി സമ്പൂര്ണായുഃകാലമ്||൨൨||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ഉഷ്ണാഞ്ഛീതാന് ഖരാഞ്ഛ്ലക്ഷ്ണാന്മൃദൂനപി ച ദാരുണാന്| സ്പൃശ്യാന് സ്പൃഷ്ട്വാ തതോऽന്യത്വം മുമൂര്ഷുസ്തേഷു മന്യതേ||൨൩||
उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान्| स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततोऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
തതോऽന്യത്വമിതി ഉഷ്ണേ ശീതത്വം, ശ്ലക്ഷ്ണേ ഖരത്വമിത്യാദി മന്യതേ||൨൩||
Adhikarana 15 (24-25) · Śloka 25
അന്തരേണ തപസ്തീവ്രം യോഗം വാ വിധിപൂര്വകമ്| ഇന്ദ്രിയൈരധികം പശ്യന് പഞ്ചത്വമധിഗച്ഛതി||൨൪|| ഇന്ദ്രിയാണാമൃതേ ദൃഷ്ടേരിന്ദ്രിയാര്ഥാനദോഷജാന്| നരഃ പശ്യതി യഃ കശ്ചിദിന്ദ്രിയൈര്ന സ ജീവതി||൨൫||
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्| इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति||२४|| इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान्| नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി സര്വേന്ദ്രിയരിഷ്ടം സാമാന്യേന ബ്രൂതേ- അന്തരേണേത്യാദി| അന്തരേണേതി വിനാ| യോഗമിത്യസ്യ വിശേഷണം- വിധിപൂര്വകമിതി; അനേന യഥാവിധികൃതസ്യൈവ യോഗസ്യാതീന്ദ്രിയജ്ഞാനേ സമര്ഥത്വമുക്തമ്| അധികമിതി അസ്മദാദീന്ദ്രിയാവിഷയമ്| പഞ്ചത്വമിതി മരണമ്| ദൃഷ്ടിഃ ഉപലബ്ധിഃ, തയാ ദൃഷ്ട്യാ ദൃഷ്ടിശക്തിരുപചാരാദുച്യതേ; തേന ഋതേ ദൃഷ്ടിമിതി ഉപലബ്ധിം വിനാ; തതശ്ചേന്ദ്രിയാണാമുപലബ്ധിശാക്തിം വിനാ യ ഇന്ദ്രിയൈരുപലബ്ധുമശക്യാന് പശ്യേദിന്ദ്രിയൈഃ, ന സ ജീവതി| അദോഷജാനിത്യനേന ച ദോഷസ്വഭാവാദിന്ദ്രിയാശക്യാര്ഥഗ്രഹണം നിരാകരോതി| യഥാ- അങ്ഗുലിയന്ത്രിതം ചക്ഷുര്വാതദുഷ്ട്യാऽऽസന്നവസ്തുദ്വയമിന്ദ്രിയാവിഷയം പശ്യതി, തഥാ പിത്തദുഷ്ടരസനം ഗുഡം ന മധുരം പ്രത്യേതീത്യാദി ബോധ്യമ്||൨൪-൨൫||
Adhikarana 16 (26) · Śloka 26
സ്വസ്ഥാഃ പ്രജ്ഞാവിപര്യാസൈരിന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വൈകൃതമ്| പശ്യന്തി യേऽസദ്ബഹുശസ്തേഷാം മരണമാദിശേത്||൨൬||
स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैरिन्द्रियार्थेषु वैकृतम्| पश्यन्ति येऽसद्बहुशस्तेषां मरणमादिशेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
സ്വസ്ഥാ ഇതി അവികൃതേന്ദ്രിയമനസഃ| പ്രജ്ഞാവിപര്യാസൈരിതി ശേഷീഭൂതാസുപ്രഭാവകൃതഃ പ്രജ്ഞാവിപര്യാസഃ| അസദിതി അയഥാഭൂതമ്| ബഹുശ ഇത്യനേന സകൃദ്ദര്ശനസ്യ നാരിഷ്ടത്വമ്||൨൬||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
തത്ര ശ്ലോകഃ- ഏതദിന്ദ്രിയവിജ്ഞാനം യഃ പശ്യതി യഥാതഥമ്| മരണം ജീവിതം ചൈവ സ ഭിഷക് ജ്ഞാതുമര്ഹതി||൨൭||
तत्र श्लोकः- एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम्| मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति||२७||
🔊 Audio coming soon
ഇന്ദ്രിയവിജ്ഞാനമിന്ദ്രിയഗതരിഷ്ടവിജ്ഞാനമ്| ജീവിതജ്ഞാനം ചേഹ രിഷ്ടശൂന്യേന്ദ്രിയജ്ഞാനേ സതി ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്||൨൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ ഇന്ദ്രിയാനീകമിന്ദ്രിയം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने इन्द्रियानीकमिन्द्रियं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമിന്ദ്രിയസ്ഥാനേ ഇന്ദ്രിയാനീകമിന്ദ്രിയം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||