Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఇంద్రియానీకమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఉద్దేశక్రమానురోధాదింద్రియగోచరారిష్టాభిధానార్థమింద్రియానీకముచ్యతే| ఇంద్రియాణామనీకం సమూహః, తమధికృత్య కృతమింద్రియానీకం||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ఇంద్రియాణి యథా జంతోః పరీక్షేత విశేషవిత్| జ్ఞాతుమిచ్ఛన్ భిషఙ్మానమాయుషస్తన్నిబోధత ||3|| అనుమానాత్ పరీక్షేత దర్శనాదీని తత్త్వతః| అద్ధా హి విదితం జ్ఞానమింద్రియాణామతీంద్రియం||4||
इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित्| ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत ||३|| अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः| अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्||४||
🔊 Audio coming soon
దర్శనం చక్షుః; దర్శనాదీని చక్షురాదీని పంచేంద్రియాణి| ఇంద్రియాణాం పరీక్షా న ప్రత్యక్షేణేత్యాహ- అద్ధా హీత్యాది| అద్ధేతి అవితథం| ఇంద్రియాణామతీంద్రియత్వాదనుమానేనైవ పరీక్షణమితి శేషః ||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
స్వస్థేభ్యో వికృతం యస్య జ్ఞానమింద్రియసంశ్రయం | ఆలక్ష్యేతానిమిత్తేన లక్షణం మరణస్య తత్||5|| ఇత్యుక్తం లక్షణం సమ్యగింద్రియేష్వశుభోదయం| తదేవ తు పునర్భూయో విస్తరేణ నిబోధత||6||
स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् | आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्||५|| इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम्| तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत||६||
🔊 Audio coming soon
స్వస్థేభ్య ఇతి ప్రకృతిస్థేభ్య ఇంద్రియేభ్యః; ‘ఉత్పన్నం’ ఇతి శేషః| ఇంద్రియసంశ్రయమితి బాహ్యేంద్రియజన్యం| అనిమిత్తేనేతి వికృతిజ్ఞానజనకబాహ్యహేతువ్యతిరేకేణ; ఇంద్రియగతికృతజ్ఞానజనకదోషనిరాసస్తు ‘స్వస్థేభ్యః’ ఇతి విశేషణేనైవ కృతః| అశుభోదయమితి మరణకారణం| పునఃశబ్దః ప్రకాశనే, యథా- “దోషాః పునస్త్రయః” (వి.అ.1) ఇతి| భూయఃశబ్దః పునఃపునరర్థే, కింవా భూయఃశబ్దో మహదర్థః; తేన, పునర్భూయఃశబ్దయోర్భిన్నార్థత్వం||5-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ఘనీభూతమివాకాశమాకాశమివ మేదినీం| విగీతముభయం హ్యేతత్ పశ్యన్ మరణమృచ్ఛతి||7||
घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम्| विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
ఘనీభూతమితి కఠినతాం గతం; కింవా భూతశబ్దః కృతార్థే, యథా- ఉపధానీభూతం| తేన, ఇవశబ్దశ్చోపమానే భవతి| అన్యే తు ఘనీభూతం పృథివీరూపతాం యాతం వదంతి| ఆకాశమివ మేదినీమితి శూన్యరూపాం మేదినీం| విగీతమితి విపరీతత్వేన జ్ఞాతం| ఉభయమిత్యనేన యౌగపద్యేన పృథివ్యాకాశవిపరీతోపలంభో రిష్టం, నైకైకశ్యేన| అయం చారిష్టమహిమా యదేవంరూపమేవ రిష్టం భవతి, ఏవముక్తారిష్టేషు తథా తథోత్పాదః స్వమహిమ్నైవ జ్ఞేయః| ఏతాని చారిష్టాని సామాన్యేనైవేంద్రియారిష్టాభిధాయకప్రకరణలబ్ధాన్యపి ప్రాయోభావిత్వేన శృంగగ్రాహికయాఽభిధీయంతే||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
యస్య దర్శనమాయాతి మారుతోఽంబరగోచరః| అగ్నిర్నాయాతి చాదీప్తస్తస్యాయుఃక్షయమాదిశేత్||8||
यस्य दर्शनमायाति मारुतोऽम्बरगोचरः| अग्निर्नायाति चादीप्तस्तस्यायुःक्षयमादिशेत्||८||
🔊 Audio coming soon
దర్శనమితి చక్షుర్గోచరతాం| అంబరగోచర ఇత్యనేన భూమిష్ఠదేవతారూపవాతదర్శనం నిషేధయతి| ఏతేన ‘ఏష వాయుః, ఇత్యాకారవాన్’ ఇతితి మారుతప్రత్యక్షజ్ఞానమరిష్టం| నాయాతి దర్శనమితి సంబంధః||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
జలే సువిమలే జాలమజాలావతతే నరః| స్థితే గచ్ఛతి వా దృష్ట్వా జీవితాత్ పరిముచ్యతే||9||
जले सुविमले जालमजालावतते नरः| स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते||९||
🔊 Audio coming soon
స్థితే ఇతి స్థిరే| గచ్ఛతి వహమానే| యేషు చేహ రిష్టేషు మరణకాలనియమో నోక్తస్తత్ర సంవత్సరమవధిర్భవతి, తతః పరేణ హి రిష్టే మరణానభిధానాత్||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
జాగ్రత్ పశ్యతి యః ప్రేతాన్ రక్షాంసి వివిధాని చ| అన్యద్వాఽప్యద్భుతం కించిన్న స జీవితుమర్హతి||10||
जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च| अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति||१०||
🔊 Audio coming soon
ప్రేతానిత్యాదిబహువచనాన్నైకప్రేతాదిదర్శనం రిష్టమితి భావః||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
యోఽగ్నిం ప్రకృతివర్ణస్థం నీలం పశ్యతి నిష్ప్రభం| కృష్ణం వా యది వా శుక్లం నిశాం వ్రజతి సప్తమీం||11||
योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम्| कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्||११||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతివర్ణస్థమితి వైవర్ణ్యవికృత్యాదికారకసవిషాన్నవర్ణాదివిరహేణ స్వీయ ఏవ లోహితకపిలే వర్ణే వ్యవస్థితం| సప్తమీం నిశాం వ్రజతి, తేనాష్టాహాన్మరణం||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
మరీచీనసతో మేఘాన్మేఘాన్ వాఽప్యసతోఽంబరే| విద్యుతో వా వినా మేఘైః పశ్యన్ మరణమృచ్ఛతి||12||
मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे| विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति||१२||
🔊 Audio coming soon
మరీచీనసత ఇత్యత్ర ప్రకరణాన్మరీచిశబ్దేన మేఘజ్యోతిరుచ్యతే| మరీచీనాం విశేషణం- అసత ఇతి| విద్యుతో వా వినా మేఘాదితి అభ్రాంతచ్ఛటా ఏవ సర్వదా మేఘసంబంధోపలభ్యమానా గ్రాహ్యా, నాన్యా విద్యుదితి; తా హి వినా మేఘదర్శనమపి సుదూరాత్ స్వస్థైరప్యుపలభ్యంతే||12||
Adhikarana 10 (13-18) · Śloka 18
మృన్మయీమివ యః పాత్రీం కృష్ణాంబరసమావృతాం| ఆదిత్యమీక్షతే శుద్ధం చంద్రం వా న స జీవతి||13|| అపర్వణి యదా పశ్యేత్ సూర్యాచంద్రమసోర్గ్రహం| అవ్యాధితో వ్యాధితో వా తదంతం తస్య జీవితం||14|| నక్తం సూర్యమహశ్చంద్రమనగ్నౌ ధూమముత్థితం| అగ్నిం వా నిష్ప్రభం రాత్రౌ దృష్ట్వా మరణమృచ్ఛతి||15|| ప్రభావతః ప్రభాహీనాన్నిష్ప్రభాంశ్చ ప్రభావతః| నరా విలింగాన్ పశ్యంతి భావాన్ భావాంజిహాసవః ||16|| వ్యాకృతీని వివర్ణాని విసంఖ్యోపగతాని చ| వినిమిత్తాని పశ్యంతి రూపాణ్యాయుఃక్షయే నరాః||17|| యశ్చ పశ్యత్యదృశ్యాన్ వై దృశ్యాన్ యశ్చ న పశ్యతి| తావుభౌ పశ్యతః క్షిప్రం యమక్షయమసంశయం||18||
मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम्| आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति||१३|| अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम्| अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्||१४|| नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम्| अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति||१५|| प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः| नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः ||१६|| व्याकृतीनि विवर्णानि विसङ्ख्योपगतानि च| विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः||१७|| यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति| तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्||१८||
🔊 Audio coming soon
శుద్ధమితి మేఘానంతరితం| రాత్రావిత్యనేన దివా వహ్నినిష్ప్రభత్వదర్శనమరిష్టం నైవేతి దర్శయతి| విలింగానితి విగతసహజలింగాన్| తేన ప్రభావ్యతిరిక్తాంజనాది(?)లింగవిపర్యయే రిష్టం భవతి| భావానితి ప్రాణాన్; కింవా భావానితి పంచమహాభూతాని శరీరరూపాణి| వ్యాకృతీనీతి వివిధాకృతీని| వివర్ణానీతి విరుద్ధవర్ణాని| విసంఖ్యోపగతానీతి విపరీతసంఖ్యాయుక్తాని| వినిమిత్తానీతి విగతనిమిత్తాని| వ్యాకృత్యాదికారకహేతువ్యతిరేకేణ వ్యాకృత్యాదియుక్తరూపదర్శనమరిష్టమిత్యర్థః| రూపాణీతి రూపవంతి ద్రవ్యాణి||13-18||
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
అశబ్దస్య చ యః శ్రోతా శబ్దాన్ యశ్చ న బుధ్యతే| ద్వావప్యేతౌ యథా ప్రేతౌ తథా జ్ఞేయౌ విజానతా ||19|| సంవృత్యాంగులిభిః కర్ణౌ జ్వాలాశబ్దం య ఆతురః| న శృణోతి గతాసుం తం బుద్ధిమాన్ పరివర్జయేత్||20||
अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते| द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता ||१९|| संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः| न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
అశబ్దస్యేత్యాదినా శ్రోత్రారిష్టమాహ| జ్వాలాయాః శబ్ద ఇవ శబ్దో జ్వాలాశబ్దః, తం||19-20||
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
విపర్యయేణ యో విద్యాద్గంధానాం సాధ్వసాధుతాం| న వా తాన్ సర్వశో విద్యాత్తం విద్యాద్విగతాయుషం||21||
विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम्| न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम्||२१||
🔊 Audio coming soon
విపర్యయేణేత్యాదినా ఘ్రాణారిష్టముచ్యతే| న వా తాన్ సర్వశో విద్యాదితి సర్వథైవ గంధాంఛుభానశుభాన్ వా న వేత్తి||21||
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
యో రసాన్న విజానాతి న వా జానాతి తత్త్వతః| ముఖపాకాదృతే పక్వం తమాహుః కుశలా నరం||22||
यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः| मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम्||२२||
🔊 Audio coming soon
తత్త్వత ఇతి స్వకీయేన రూపేణ| ముఖపాకశబ్దో రసనాదోషోపలక్షణం; తేన, పిత్తదుష్టరసనత్వాద్రసాన్యథాత్వగ్రాహకస్య వ్యుదాసోఽవరుధ్యతే| పక్వమితి సంపూర్ణాయుఃకాలం||22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ఉష్ణాంఛీతాన్ ఖరాంఛ్లక్ష్ణాన్మృదూనపి చ దారుణాన్| స్పృశ్యాన్ స్పృష్ట్వా తతోఽన్యత్వం ముమూర్షుస్తేషు మన్యతే||23||
उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान्| स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततोऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
తతోఽన్యత్వమితి ఉష్ణే శీతత్వం, శ్లక్ష్ణే ఖరత్వమిత్యాది మన్యతే||23||
Adhikarana 15 (24-25) · Śloka 25
అంతరేణ తపస్తీవ్రం యోగం వా విధిపూర్వకం| ఇంద్రియైరధికం పశ్యన్ పంచత్వమధిగచ్ఛతి||24|| ఇంద్రియాణామృతే దృష్టేరింద్రియార్థానదోషజాన్| నరః పశ్యతి యః కశ్చిదింద్రియైర్న స జీవతి||25||
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्| इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति||२४|| इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान्| नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సర్వేంద్రియరిష్టం సామాన్యేన బ్రూతే- అంతరేణేత్యాది| అంతరేణేతి వినా| యోగమిత్యస్య విశేషణం- విధిపూర్వకమితి; అనేన యథావిధికృతస్యైవ యోగస్యాతీంద్రియజ్ఞానే సమర్థత్వముక్తం| అధికమితి అస్మదాదీంద్రియావిషయం| పంచత్వమితి మరణం| దృష్టిః ఉపలబ్ధిః, తయా దృష్ట్యా దృష్టిశక్తిరుపచారాదుచ్యతే; తేన ఋతే దృష్టిమితి ఉపలబ్ధిం వినా; తతశ్చేంద్రియాణాముపలబ్ధిశాక్తిం వినా య ఇంద్రియైరుపలబ్ధుమశక్యాన్ పశ్యేదింద్రియైః, న స జీవతి| అదోషజానిత్యనేన చ దోషస్వభావాదింద్రియాశక్యార్థగ్రహణం నిరాకరోతి| యథా- అంగులియంత్రితం చక్షుర్వాతదుష్ట్యాఽఽసన్నవస్తుద్వయమింద్రియావిషయం పశ్యతి, తథా పిత్తదుష్టరసనం గుడం న మధురం ప్రత్యేతీత్యాది బోధ్యం||24-25||
Adhikarana 16 (26) · Śloka 26
స్వస్థాః ప్రజ్ఞావిపర్యాసైరింద్రియార్థేషు వైకృతం| పశ్యంతి యేఽసద్బహుశస్తేషాం మరణమాదిశేత్||26||
स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैरिन्द्रियार्थेषु वैकृतम्| पश्यन्ति येऽसद्बहुशस्तेषां मरणमादिशेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
స్వస్థా ఇతి అవికృతేంద్రియమనసః| ప్రజ్ఞావిపర్యాసైరితి శేషీభూతాసుప్రభావకృతః ప్రజ్ఞావిపర్యాసః| అసదితి అయథాభూతం| బహుశ ఇత్యనేన సకృద్దర్శనస్య నారిష్టత్వం||26||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
తత్ర శ్లోకః- ఏతదింద్రియవిజ్ఞానం యః పశ్యతి యథాతథం| మరణం జీవితం చైవ స భిషక్ జ్ఞాతుమర్హతి||27||
तत्र श्लोकः- एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम्| मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇంద్రియవిజ్ఞానమింద్రియగతరిష్టవిజ్ఞానం| జీవితజ్ఞానం చేహ రిష్టశూన్యేంద్రియజ్ఞానే సతి భవతీతి జ్ఞేయం||27||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే ఇంద్రియానీకమింద్రియం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने इन्द्रियानीकमिन्द्रियं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామింద్రియస్థానే ఇంద్రియానీకమింద్రియం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||