5. vatsakakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વત્સકકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

યથોક્તસમ્બન્ધાદ્વત્સકકલ્પાભિધાનમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

અથ વત્સકનામાનિ ભેદં સ્ત્રીપુંસયોસ્તથા| કલ્પં ચાસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ યથાતથમ્||૩|| વત્સકઃ કુટજઃ શક્રો વૃક્ષકો ગિરિમલ્લિકા| બીજાનીન્દ્રયવાસ્તસ્ય તથોચ્યન્તે કલિઙ્ગકાઃ||૪|| બૃહત્ફલઃ શ્વેતપુષ્પઃ સ્નિગ્ધપત્રઃ પુમાન્ ભવેત્| શ્યામા ચારુણપુષ્પા સ્ત્રી ફલવૃન્તૈસ્તથાઽણુભિઃ ||૫|| રક્તપિત્તકફઘ્નસ્તુ સુકુમારેષ્વનત્યયઃ| હૃદ્રોગજ્વરવાતાસૃગ્વીસર્પાદિષુ શસ્યતે||૬||

વત્સકનામાનિ વ્યવહારાર્થં સ્ત્રીપુરુષભેદં ચાહ- અથેત્યાદિ| અત્ર વત્સકસ્ત્રીપુરુષભેદેન યદ્યપિ ગુણભેદઃ પ્રયોગભેદો વા ન પ્રતિપાદિતઃ, તથાઽપિ સ્ત્રીરૂપવત્સકેઽપુષ્પફલત્વાદિવિશિષ્ટલક્ષણયુક્તેઽપ્યવિશેષેણોભાભ્યામેવામયનિવૃત્તિઃ સ્યાદિત્યેતદર્થમુભયોરપિ સમાનગુણતા જ્ઞાતવ્યા||૩-૬||

Adhikarana 3 (7-8) · Śloka 9

કાલે ફલાનિ સઙ્ગૃહ્યા તયોઃ શુષ્કાણિ નિક્ષિપેત્ | તેષામન્તર્નખં મુષ્ટિં જર્જરીકૃત્ય ભાવયેત્ ||૭|| મધુકસ્ય કષાયેણ કોવિદારાદિભિસ્તથા| નિશિ સ્થિતં વિમૃદ્યૈતલ્લવણક્ષૌદ્રસંયુતમ્||૮|| પિબેત્તદ્વમનં શ્રેષ્ઠં પિત્તશ્લેષ્મનિબર્હણમ્|૯|

કાલે ઇતિ ઉચિતે કાલે| શુષ્કાણીતિ પક્વશુષ્કાણિ| તેષામન્તર્નખમિત્યાદિના કષાયૈર્નવયોગાનાહ| ક્ષૌદ્રસૈન્ધવયોગો યદ્યપિ સર્વવમનેષ્વેવ સામાન્યેન વિહિતઃ, તથાઽપીહ ‘લવણક્ષૌદ્રસંયુતમ્’ ઇતિ વચનાદુત્કર્ષો લવણસૈન્ધવયોરભિધીયતે||૭-૮||-

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 11

અષ્ટાહં પયસાઽઽર્કેણ તેષાં ચૂર્ણાનિ ભાવયેત્||૯|| જીવકસ્ય કષાયેણ તતઃ પાણિતલં પિબેત્| ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુજીવન્તીનાં પૃથક્ તથા||૧૦|| સર્ષપાણાં મધૂકાનાં લવણસ્યાથવાઽમ્બુના|૧૧|

અષ્ટાહમિત્યાદિના પઞ્ચ ચૂર્ણયોગાનાહ||૯-૧૦||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

કૃશરેણાથવા યુક્તં વિદધ્યાદ્વમનં ભિષક્||૧૧||

કૃશરેણેત્યાદિના કૃશરયોગ ઉચ્યતે| અત્ર ચ ઇન્દ્રયવચૂર્ણમધિકૃતત્વાદેવોચ્યતે||૧૧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

તત્ર શ્લોકઃ- કષાયૈર્નવ ચૂર્ણૈશ્ચ પઞ્ચોક્તાઃ સલિલૈસ્ત્રયઃ| એકશ્ચ કૃશરાયાં સ્યાદ્યોગાસ્તેઽષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ||૧૨||

કષાયૈરિત્યાદિસઙ્ગ્રહશ્લોકો વ્યાખ્યાતાર્થ એવ||૧૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને વત્સકકલ્પો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને વત્સકકલ્પો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||