athātō vatsakakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो वत्सककल्पं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
yathōktasambandhādvatsakakalpābhidhānam||1-2||
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
5. vatsakakalpaḥ
atha vatsakanāmāni bhēdaṁ strīpuṁsayōstathā| kalpaṁ cāsya pravakṣyāmi vistarēṇa yathātatham||3|| vatsakaḥ kuṭajaḥ śakrō vr̥kṣakō girimallikā| bījānīndrayavāstasya tathōcyantē kaliṅgakāḥ||4|| br̥hatphalaḥ śvētapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān bhavēt| śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalavr̥ntaistathā'ṇubhiḥ ||5|| raktapittakaphaghnastu sukumārēṣvanatyayaḥ| hr̥drōgajvaravātāsr̥gvīsarpādiṣu śasyatē||6||
View original
अथ वत्सकनामानि भेदं स्त्रीपुंसयोस्तथा| कल्पं चास्य प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम्||३|| वत्सकः कुटजः शक्रो वृक्षको गिरिमल्लिका| बीजानीन्द्रयवास्तस्य तथोच्यन्ते कलिङ्गकाः||४|| बृहत्फलः श्वेतपुष्पः स्निग्धपत्रः पुमान् भवेत्| श्यामा चारुणपुष्पा स्त्री फलवृन्तैस्तथाऽणुभिः ||५|| रक्तपित्तकफघ्नस्तु सुकुमारेष्वनत्ययः| हृद्रोगज्वरवातासृग्वीसर्पादिषु शस्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
vatsakanāmāni vyavahārārthaṁ strīpuruṣabhēdaṁ cāha- athētyādi| atra vatsakastrīpuruṣabhēdēna yadyapi guṇabhēdaḥ prayōgabhēdō vā na pratipāditaḥ, tathā'pi strīrūpavatsakē'puṣpaphalatvādiviśiṣṭalakṣaṇayuktē'pyaviśēṣēṇōbhābhyāmēvāmayanivr̥ttiḥ syādityētadarthamubhayōrapi samānaguṇatā jñātavyā||3-6||
kālē phalāni saṅgr̥hyā tayōḥ śuṣkāṇi nikṣipēt | tēṣāmantarnakhaṁ muṣṭiṁ jarjarīkr̥tya bhāvayēt ||7|| madhukasya kaṣāyēṇa kōvidārādibhistathā| niśi sthitaṁ vimr̥dyaitallavaṇakṣaudrasaṁyutam||8|| pibēttadvamanaṁ śrēṣṭhaṁ pittaślēṣmanibarhaṇam|9|
View original
काले फलानि सङ्गृह्या तयोः शुष्काणि निक्षिपेत् | तेषामन्तर्नखं मुष्टिं जर्जरीकृत्य भावयेत् ||७|| मधुकस्य कषायेण कोविदारादिभिस्तथा| निशि स्थितं विमृद्यैतल्लवणक्षौद्रसंयुतम्||८|| पिबेत्तद्वमनं श्रेष्ठं पित्तश्लेष्मनिबर्हणम्|९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
kālē iti ucitē kālē| śuṣkāṇīti pakvaśuṣkāṇi| tēṣāmantarnakhamityādinā kaṣāyairnavayōgānāha| kṣaudrasaindhavayōgō yadyapi sarvavamanēṣvēva sāmānyēna vihitaḥ, tathā'pīha ‘lavaṇakṣaudrasaṁyutam’ iti vacanādutkarṣō lavaṇasaindhavayōrabhidhīyatē||7-8||-
aṣṭāhaṁ payasā''rkēṇa tēṣāṁ cūrṇāni bhāvayēt||9|| jīvakasya kaṣāyēṇa tataḥ pāṇitalaṁ pibēt| phalajīmūtakēkṣvākujīvantīnāṁ pr̥thak tathā||10|| sarṣapāṇāṁ madhūkānāṁ lavaṇasyāthavā'mbunā|11|
View original
अष्टाहं पयसाऽऽर्केण तेषां चूर्णानि भावयेत्||९|| जीवकस्य कषायेण ततः पाणितलं पिबेत्| फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीनां पृथक् तथा||१०|| सर्षपाणां मधूकानां लवणस्याथवाऽम्बुना|११|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
aṣṭāhamityādinā pañca cūrṇayōgānāha||9-10||-
kr̥śarēṇāthavā yuktaṁ vidadhyādvamanaṁ bhiṣak||11||
View original
कृशरेणाथवा युक्तं विदध्याद्वमनं भिषक्||११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
kr̥śarēṇētyādinā kr̥śarayōga ucyatē| atra ca indrayavacūrṇamadhikr̥tatvādēvōcyatē||11||
tatra ślōkaḥ- kaṣāyairnava cūrṇaiśca pañcōktāḥ salilaistrayaḥ| ēkaśca kr̥śarāyāṁ syādyōgāstē'ṣṭādaśa smr̥tāḥ ||12||
View original
तत्र श्लोकः- कषायैर्नव चूर्णैश्च पञ्चोक्ताः सलिलैस्त्रयः| एकश्च कृशरायां स्याद्योगास्तेऽष्टादश स्मृताः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
kaṣāyairityādisaṅgrahaślōkō vyākhyātārtha ēva||12||
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē kalpasthānē vatsakakalpō nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने वत्सककल्पो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ kalpasthānē vatsakakalpō nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||