1. jvaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō jvaranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

saṅkṣēpēṇa hētuliṅgābhidhāyakaṁ sūtrasthānamanu prapañcēna hētuliṅgābhidhāyakaṁ nidānasthānamucyatē; hētuliṅgajñānapūrvikā hi cikitsā sādhvī bhavati| yacca cikitsāsūtramātramabhidhātavyaṁ, tadupaśayāntargatamēvēti kr̥tvā; kiṁvā, hētuliṅgābhidhānasyāpi cikitsārthatvāccikitsāsūtramātrābhidhānamiha | tatrāpi ca śārīravikārēṣu pradhānatvājjvarasyaiva nidānamādāvucyatē| yathā ca jvaraḥ pradhānaṁ tathā'traiva ‘jvarastu khalu’ ityādinā vakṣyati; tathā cikitsitē'pi vakṣyati- “dēhēndriyamanastāpī sarvarōgāgrajō balī” (ci.a.3) ityādi| yattu vakṣyati- “purā gulmōtpattirabhūt” (ni.a.8) iti; tatra purāśabda ādyāvirbhāvē gulmasya vartatē, natu jvarasya prāgbhāvē; dakṣādhvarōddhvaṁsē hi jvaraparigr̥hītānāṁ prāṇināṁ dikṣu vidrāvaṇādinā gulmōtpattēruktatvāt| nidānaṁ kāraṇamihōcyatē, taccēha vyādhijanakaṁ vyādhibōdhakaṁ ca sāmānyēnōcyatē| tatra vyādhijanakaṁ nidānaṁ hētuḥ, vyādhibōdhakaṁ ca kāraṇaṁ nidānapūrvarūparūpōpaśayasamprāptirūpam| tatra hēturūpaṁ nidānaṁ janakaṁ ca bhavati, vyādhērbōdhakaṁ ca bhavati| ata ēva prathamam ‘iha khalu’ ityādinā hētumabhidhāya tasyōpalabdhirnidānētyādinā punarhēturapyuktaḥ| jvarasya nidānaṁ jvaranidānam| kiṁvā, nidānaśabdō janakakāraṇavacana ēva; taṁ jvarasya janakakāraṇaṁ nidānamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō jvaranidānam| tēna pūrvarūpādīnāmapi jñaptihētūnāṁ tathā cikitsāsūtrasya ca grahaṇam||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

iha khalu hēturnimittamāyatanaṁ kartā kāraṇaṁ pratyayaḥ samutthānaṁ nidānamityanarthāntaram| tattrividham- asātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaścēti||3||

tadēvaṁ jvaranidānē vaktavyē sarvavyādhisādhāraṇamēva nidānaṁ vaktumudyataḥ sāmānyapūrvakatvādviśēṣasya, tatrāpyutpannasya vyādhērlakṣaṇaṁ yuktamiti kr̥tvā utpattihētumēva vyavahārārthaṁ lakṣaṇārthaṁ ca paryāyairāha- iha khalvityādi| ihēti iha prakaraṇē kāraṇābhidhāyakē hētvādayō'narthāntarē ; prakaraṇāntarē arthāntarē'pi hētvādiśabdā bhavantīti darśayati; yathā- vakṣyati- “hēturakr̥takatvāt” (vi.a.8) iti, tathā “daśaivāyatanāni syuḥ” (sū.a.29), tathā “kartā, mantā, vēditā, bōddhā” (śā.a.4) ityādau, pratyayasya laḍādau, utthānasya udgamanādau| hētvādibhūriparyāyakathanaṁ śāstrē vyavahārārthaṁ, tathā hētvādiśabdānāmarthāntarē'pi vartamānatvē paryāyāntarēṇa samaṁ sāmānādhikaraṇyāt kāraṇa ēva vr̥ttirniyamyatē; tēna, ēkasminnarthē yasmiṁstē śabdāḥ pravartantē tat kāraṇamitarahētvādyarthēbhyō vyavacchidyatē; tēna, lakṣaṇārthaṁ ca paryāyābhidhānaṁ bhavati| ēvamanyatrāpi vyādhyādiparyāyābhidhānē'pi vyākhyēyam| iha cāṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvēna, tathā'ṣṭavidhavyādhijvarādyabhidhānānuṣaṅgāccāṣṭāvēva hētuparyāyā uktāḥ; tēnāparē'pi yōnimūlamukhaprakr̥tyādayō hētuparyāyā bōddhavyāḥ, tē ca tantravistarabhayānnōktāḥ| ēvaṁ rōgaparyāyāntarānabhidhānē'pi granthavistarabhayādyanusaraṇīyam| hētōrbhēdamāha- tat trividhamityādi| ētaccāsātmyēndriyārthasaṁyōgādi dīrghañjīvitīyē tisraiṣaṇīyē ca prapañcitamiti nēha prapañcyatē| atra pāṭhādēva tritvē siddhē trividhamitivacanaṁ bahuprapañcasyāpyasātmyēndriyārthasaṁyōgādēstraividhyānatikramōpadarśanārthaṁ, tathā pratyēkamayōgātiyōgamithyāyōgabhēdāttrividhatvadarśanārthaṁ ca| ētacca hētutritayamuktamapi punaḥ prakaraṇavaśāducyamānamiha na punaruktaṁ dōṣamāvahati| ētaccāsātmyēndriyārthādēstraividhyaṁ mūlakāraṇaṁ prati niyāmakaṁ, tēna “jvarasantāpādraktapittamudīryatē” (ni.a.8) ityādyuktarōgādirūpapratyāsannakāraṇānavarōdhō nōdbhāvanīyaḥ| kiṁvā, raktapittādikāraṇē jvarādāvapyasātmyēndriyārthasaṁyōgādyēva mūlakāraṇaṁ, tēna jvarādikāryē raktapittādau jvarādikāraṇamēva mūlakāraṇaṁ bhavati| “kālabuddhīndriyārthānāṁ yōgō mithyā na cāti ca” (sū.a.1) iti pūrvōktakramabhēdēnēhāsātmyēndriyārthasaṁyōgasyādāvabhidhānēna sarvēṣāmēvaiṣāṁ rōgakartr̥tvē prādhānyaṁ darśayati, mā bhūdēkāntābhidhānēna pradhānatāniyamaḥ| yadyapi ca mūlabhūtatvēna prajñāparādhaḥ pradhānaṁ bhavati , tathā'pi pratyāsannakāraṇatvēna tathā'buddhipūrvakasyāpyutkaṭaśabdamithyāyōgādērapi kāraṇatvēnāsātmyēndriyārthasaṁyōgō'pi pradhānam| yadyapi kālō duṣpariharatvēna pradhānaṁ, tathā'pi sō'pīndriyārthaparādhīnatvēnāpradhānaṁ, kālātiyōgādayō hīndriyārthaśītādyatiyōgādibhya ēva prāyō bhavanti||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

atastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti- āgnēyāḥ, saumyāḥ, vāyavyāśca; dvividhāścāparē- rājasāḥ, tāmasāśca||4||

hētōrhētutvaṁ kāryē bhavatīti hētukāryaṁ vyādhimāha- atastrividhā ityādi| na cātra yathāsaṅkhyam, ēkarūpādapi hētōstrividhavyādhyutpādāt| atrāpi trividhavacanamānantyē'pi rōgāṇāmāgnēyatvādyanatikramōpadarśanārtham| āgnēyāḥ paittikāḥ, saumyāḥ kaphajāḥ, vāyavyāḥ vātajāḥ| yadyapi pradhānatvēna vāyavyā ēva prathamaṁ nirdēṣṭuṁ yujyantē, tathā'pīha jvarē pittasya pradhānatvādāgnēyābhidhānam| āgnēyasaumyavāyavyā iti samāsēnaikaikasmādapyasātmyēndriyārthasaṁyōgādēstrividharōgōtpattitvaṁ darśayati, asamāsē hi yathāsaṅkhyamapi śaṅkyēta| anyathā'pi vyādhīnuktahētujānāha- dvividhāścāparē ityādi| rājasatāmasānāṁ ca vicchidya pāṭhēnēha tantrē śārīravyādhyadhikārapravr̥ttē'nadhikāratvēnāprapañcanīyatvaṁ darśayati, abhidhānaṁ ca rājasatāmasayōriha vyādhikathanasya nyūnatāparihārārtham| āgantavaścābhighātādijā rōgā āgnēyādiṣvēvāntarbhavanti; yatastatrāpi hi dōṣaprakōpō'vyapadēśyō'styēva; kiṁvā, aparē iti apradhānāḥ, parō hi śrēṣṭha ucyatē; apradhānatvē cōktaivōpapattiḥ||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

tatra vyādhirāmayō gada ātaṅkō yakṣmā jvarō vikārō rōga ityanarthāntaram||5||

vyādhīnāmāgnēyādivibhāgaṁ darśayitvā vyavahārārthaṁ lakṣaṇārthaṁ ca paryāyānāha- tatra vyādhirityādi| atrāpi paryāyāṇāmanarthāntarēṇātaṅkādiśabdānāṁ bhayādyarthatāvyudāsādvyādhilakṣaṇatvaṁ bōdhyam| ātaṅkaśabdēna hi bhayamapyucyatē, vikāraśabdēna hi indriyādayō'pi ṣōḍaśa vikārā ucyantē| tathā vyādhyādiśabdānāṁ vyutpattyā rōgadharmā lakṣaṇīyāḥ| tathā hi- vividhaṁ duḥkhamādadhātīti vyādhiḥ; prāyēṇāmasamutthatvēnāmaya ityucyatē; ātaṅka iti duḥkhayuktatvēna kr̥cchrajīvanaṁ karōti, vacanaṁ hi- “ātaṅkaḥ kr̥cchrajīvanē” iti; yakṣmaśabdēna ca rājayakṣmavadanēkarōgayuktatvaṁ vikārāṇāṁ darśayati; jvaraśabdēna ca dēhamanaḥsantāpakaratvaṁ; vikāraśabdēna ca śarīramanasōranyathākaraṇatvaṁ vyādhērdarśayati; rōgaśabdēna ca rujākartr̥tvam||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

tasyōpalabdhirnidānapūrvarūpaliṅgōpaśayasamprāptitaḥ||6||

idānīṁ vyādhērjanakahētumabhidhāya tathā taddhētujanyaṁ ca vyādhimuktvā tasya vyādhērjñānōpāyamāha- tasyētyādi| avijñātē hi vyādhau cikitsā na pravartatē, ataḥ sāmānyēna vyādhijñānōpāyanidānapañcakābhidhānaṁ yuktam||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

tatra nidānaṁ kāraṇamityuktamagrē||7||

nidānaṁ vivr̥ṇōti- tatrētyādi| agrē uktamiti ‘iha khalu’ ityādinā ‘pariṇāmaśca’ ityantēna| kāraṇaṁ ca vyādhīnāṁ sannikr̥ṣṭaṁ vātādi, viprakr̥ṣṭaṁ cārthānāmayōgādi; punarviprakr̥ṣṭaṁ kāraṇaṁ raktapittasya jvarasantāpa ityādi; punaśca vyādhīnāṁ sāmānyēna viprakr̥ṣṭaṁ kāraṇamuktaṁ yathā- “prāgapi cādharmādr̥tē na rōgōtpattirabhūt” (vi.a.3) ityādi; tadētat sarvamapi kāraṇaśabdēna grāhyam| tatrādharmakāryatvēna vyādhīnāṁ daivavyapāśrayaprāyaścittabalimaṅgalētyādicikitsāsādhyatvaṁ pratīyatē, rudrakōpabhavatvēna ca jvarasya mahāprabhāvatvaṁ tathā''gnēyatvaṁ ca pratīyatē; krōdhō hyāgnēyaḥ, tēna tanmayō jvarō'pyāgnēyaḥ| tathāca vacanam- “ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajēt pittādhikē'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| vātādijanyatvajñānēna ca vātādiviparītabhēṣajasādhyatvaṁ tathā'nudbhūtavātādivikārāntarasambandhō'pi bhāvī kalpyatē| asātmyarūkṣādihētusēvādarśanēna ca bhāvī vyādhistajjanya unnīyatē| vyādhiparīkṣāyāṁ ca sandēhē jātē yasya vyādhērhētusēvā dr̥śyatē, sa parikalpyatē; ēvamādi hētunā vyādhiparīkṣaṇam||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

pūrvarūpaṁ prāgutpatti lakṣaṇaṁ vyādhēḥ||8||

nidānānantarīyakatvāt pūrvarūpādīnāṁ nidānānantaraṁ pūrvarūpādīnyucyantē , ataḥ pūrvarūpalakṣaṇamāha- pūrvētyādi| utpattēḥ prāk prāgutpatti| ētēna utpattēḥ pūrvaṁ yadbhaviṣyadvyādhērlakṣaṇaṁ tat pūrvarūpam| nidānasēvā tu bhāvivyādhibōdhikā bhavatyapi nidānaśabdagr̥hītatvādēva tathā lakṣaṇaśabdānabhidhēyatvācca na pūrvarūpaśabdēnōcyatē| uktaṁ hyanyatra- “sthānasaṁśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabōdhakam| liṅgaṁ kurvanti yaddōṣāḥ pūrvarūpaṁ taducyatē” iti| na ca vācyaṁ yadanutpannasyāvidyamānasya vyādhēḥ kathaṁ lakṣaṇaṁ bhavatīti; yatō mēghādapi bhāvinī vr̥ṣṭiranumīyatē, tathā rōhiṇyudayaṁ dr̥ṣṭvā kr̥ttikōdayō'numīyatē| tacca pūrvarūpaṁ dvividham- ēkaṁ bhāvivyādhyavyaktarūpaṁ, yaduktam- “avyaktaṁ lakṣaṇaṁ tasya pūrvarūpamiti smr̥tam” (ci.a.11) iti, tathā “liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṁ tadyathāyatham” (vā. ni. a.1) iti ; dvitīyaṁ tu dōṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanyamavyaktaliṅgādanyadēva; yathā- jvarē bālapradvēṣarōmaharṣādi; na hyētat pūrvarūpaṁ jvarāvasthāyāṁ niyamēna vyaktaṁ bhavati, kintu jvarapūrvakāla ēva; yatra tu vyaktaṁ bhavati, sa cāsādhyō mataḥ| ata ēvaivambhūtapūrvarūpābhiprāyēṇaivāriṣṭē vakṣyati- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarōktānyatimātrayā| yaṁ viśanti viśatyēnaṁ mr̥tyurjvarapurassaraḥ” (iṁ.a.5) iti; tathā- “anyasyāpi ca rōgasya pūrvarūpāṇi yaṁ naram| viśantyanēna kalpēna tasyāpi maraṇaṁ dhruvam” (iṁ.a.5) iti| ētaddhi yadyavyaktalakṣaṇapūrvarūpābhiprāyēṇa vacanaṁ syāttadā sarvajvarāṇāmasādhyatvaṁ syāt, yataḥ pūrvarūpāvasthāyāmavyaktāni lakṣaṇāni jvarē jātē vyaktāni sarvāṇi sarvatraiva bhavanti; tasmāt pūrvarūpāvasthāpratiniyatapūrvarūpābhiprāyēṇaivaitadvacanam| avyaktatā ca lakṣaṇānāmiyamēva- yadalpatvēnāsphuṭatvam| yattu pūrvarūpaṁ dōṣadūṣyasammūrcchanāvasthāniyataṁ tad vyādhimātrasya gamakaṁ, na taddōṣaviśēṣaṁ gamayati| ētatpūrvarūpābhiprāyēṇa ca vāgbhaṭē'pyuktaṁ yat- “prāgrūpaṁ yēna lakṣyatē| utpitsurāmayō dōṣaviśēṣēṇānadhiṣṭhitaḥ ” (vā. ni.a.1) iti| yattu avyaktaliṅgaṁ rūpaṁ pūrvarūpaṁ, taddōṣaviśēṣamapi vyādhērgamayati, yaduktaṁ hārītē- “iti pūrvarūpamaṣṭānāṁ jvarāṇāṁ sāmānyataḥ, viśēṣatastu jr̥mbhāṅgamardabhūyiṣṭhaṁ hr̥dayōdvēgi vātajam” ityādi, tathā suśrutē'pyuktaṁ- “sāmānyatō, viśēṣāttu jr̥mbhā'tyarthaṁ samīraṇāt| pittānnayanayōrdāhaḥ kaphānnānnābhinandanam” (su.u.a.39) iti, ētaddhi pūrvarūpaṁ bhāvijvaraliṅgamēvāvyaktamalpatvēnēti jñēyam| vyaktē hi jvarē vātādijē jr̥mbhādayaḥ pūrvarūpāpēkṣayā'tyarthaṁ bhavanti| ēvaṁ pūrvarūpadvaividhyē yatra viśiṣṭaṁ pūrvarūpamasti tatra sākṣādēvābhidhīyatē, yatra viśiṣṭaṁ nāsti tatra liṅgamātraṁ vakṣyati; tēnāvyaktānyēva liṅgāni pūrvarūpamiti tatra jñātavyam ||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

prādurbhūtalakṣaṇaṁ punarliṅgam| tatra liṅgamākr̥tirlakṣaṇaṁ cihnaṁ saṁsthānaṁ vyañjanaṁ rūpamityanarthāntaram||9||

lakṣaṇamāha- prādurbhūtētyādi| utpannavyādhēḥ svarūpaṁ, tathā vātādyāmapakvādiviśēṣaṇaviśiṣṭaṁ vyādhiṁ nidānōpaśayasamprāptivyatiriktaṁ yadbōdhayati, talliṅgam| anēna ca vyādhipratiniyataṁ liṅgaṁ yathā- jvarasya santāpaḥ, tathā atisaraṇamatīsārasyētyādi gr̥hyatē; tathā vātādikr̥taṁ ca vātādijvarasya viṣamārambhavisargitvādi gr̥hyatē; tathā āmapakvajīrṇajvaralakṣaṇādīni viśiṣṭavyādhibōdhakāni gr̥hyantē; tathā upadravāścāsādhyatādyavasthāpannavyādhibōdhakatvēna lakṣaṇānyēva| riṣṭaṁ tu maraṇasya pūrvarūpamēva| nidānādayastu yadyapyutpannavyādhigamakā api bhavanti, tathā'pi pr̥thaglakṣaṇānirdēśānna tē iha liṅgaśabdēnōcyantē| vyavahārārthaṁ tathā lakṣaṇārthaṁ ca liṅgaparyāyānāha- tatra liṅgamityādi| asminnarthē'narthāntaramiti liṅgalakṣaṇē'rthē'bhidhēyē'narthāntaraṁ, prakaraṇāntarē tvarthāntarē'pi liṅgādayō bhavanti; yathā- “balī liṅgaṁ samarpayēt” (ci.a.2) ityatra śēpha ucyatē, tathā “saṁsthānamākr̥tirjñēyā suṣamā viṣamā ca yā” (i.a.7); tathā “lakṣaṇavaccōdāharaṇavacca” (vi.a.8), tathā “tailasarpirbhyāṁ vyañjanānyupakalpayēt”, tathā “rūpasya sattvasya ca santatiryā” (śā.a.2) ityādau| nanu, yathēha ‘asminnarthē’ ityuktaṁ tathā hētuvyādhisamprāptiparyāyābhidhānē'pi ‘asminnarthē’ iti vaktavyam| na, hētuparyāyābhidhānē tāvat ‘iha khalu’ ityanēnaiva tadartha ukta ēva, samprāptiparyāyakathanē ca vyādhēriti padēnaiva ‘asminnarthē’ itipadasyārthō labhyata ēva, gadaparyāyēṣu tu nārthāntaratā prāyō dr̥śyatē, tēna tatra ‘asminnarthē’ iti na kr̥tam| ayaṁ cācāryābhiprāyō yat- yatrānyārthatāṁ śabdasya paśyati, tatraiva ‘asminnarthē’ iti karōti, yathā- ‘samavētānāṁ punardōṣāṇāmaṁśāṁśavikalpō vikalpō'sminnarthē’ iti| vikalpaśabdō hyayamanyatrāpi vartatē, yathā- “anyaiśca vikalpairvikalpitānāṁ” (vi.a.1), tathā “vikalpō na tvasādhyānāṁ” (sū.a.10) ityādi| nanu pūrvarūpōpaśayayōḥ kimiti paryāyānabhidhānam? brūmaḥ- pūrvarūpasya tāvat paryāyābhidhānaṁ yadēva rūpasya tadēva; yataḥ, rūpādaya ēva hi pūrvaśabdayuktāḥ pūrvarūpaparyāyā bhavanti; upaśayastu cikitsā, tasyāstu paryāyāścikitsita ēva svādhikāratvēna vaktavyā iti nēha punaruktāḥ||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

upaśayaḥ punarhētuvyādhiviparītānāṁ viparītārthakāriṇāṁ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayōgaḥ sukhānubandhaḥ||10||

upaśayamāha- upaśaya ityādi| upaśayanamupaśayaḥ sukhānubandha ityarthaḥ| hētunā, tathā vyādhinā, tathā hētuvyādhibhyāṁ ca viparītā hētuvyādhiviparītāḥ; tēṣāmauṣadhāhāravihārāṇāṁ, tathā hētuvyādhiviparītārthakāriṇāṁ cauṣadhānnavihārāṇāṁ; sukhānubandha iti sukharūpō'nubandhaḥ, anubandhaśca sukhakāraṇamityarthaḥ | ayaṁ cōpaśayō gūḍhaliṅgē ca vyādhau jñānōpāyō bhavati| yaduktaṁ- “gūḍhaliṅgaṁ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṁ parīkṣēta” (vi.a.4) iti; uktaṁ ca triśōthīyē- “snēhōṣṇamardanābhyāṁ ca praṇaśyēt sa ca vātikaḥ” (sū.a.18)| atra ca viparītārthakāri tadēvōcyatē yadaviparītatayā''pātataḥ pratīyamānaṁ viparītasyārthaṁ praśamalakṣaṇaṁ karōti| atrōdāharaṇāni likhyantē- hētuviparītamauṣadhaṁ yathā- śītakaphajē jvarē śuṇṭhyādyuṣṇaṁ bhēṣajaṁ, hētuviparītamannaṁ yathā- śramānilajē jvarē rasaudanaḥ, hētuviparītō vihārō yathā- divāsvapnōtthakaphē rātrau jāgaraṇaṁ, vyādhiviparītamauṣadhaṁ yathā- atīsārē stambhanaṁ pāṭhādi, vyādhiviparītamannaṁ yathā- atīsārē stambhanaṁ masūrādi, vyādhiviparītō vihārō yathā- udāvartē pravāhaṇaṁ, hētuvyādhiviparītamauṣadhaṁ yathā- vātaśōthē vātaharaṁ śōthaharaṁ ca daśamūlaṁ, hētuvyādhiviparītamannaṁ yathā- śītōtthajvarē uṣṇā jvaraghnī ca yavāgūḥ, hētuvyādhiviparītō vihārō yathā- snigdhadivāsvapnajāyāṁ tandrāyāṁ rūkṣaṁ tandrāviparītaṁ ca rātrijāgaraṇaṁ , hētuviparītārthakāryauṣadhaṁ yathā- pittapradhānē pacyamānē śōthē pittakara uṣṇa upanāhaḥ, hētuviparītārthakāryannaṁ yathā- pacyamānē pittapradhānē śōthē vidāhyannaṁ, hētuviparītārthakārī vihārō yathā- vātōnmādē santrāsanaṁ, vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṁ yathā- chardyāṁ vamanakārakaṁ madanaphalādi; vyādhiviparītārthakāryannaṁ yathā- atīsārē virēkakārakaṁ kṣīraṁ, uktaṁ hi- “bahudōṣasya dīptāgnēḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittikō yadyatīsāraḥ payasā taṁ virēcayēt” (ci. a.19) iti; vyādhiviparītārthakārī vihārō yathā- chardyāṁ vamanasādhyāyāṁ vamanārthaṁ pravāhaṇaṁ; hētuvyādhiviparītārthakāryauṣadhaṁ yathā- agninā pluṣṭē'gurvādinā lēpaḥ, uṣṇaṁ hi hētāvagnau vyādhau ca dāhē'nuguṇaṁ pratibhāti; hētuvyādhiviparītārthakāryannaṁ yathā- madyapānōtthē madātyayē madakārakaṁ madyaṁ; hētuvyādhiviparītārthakārī vihārō yathā- vyāyāmajanitasammūḍhavātē jalaprataraṇādirūpō vyāyāmaḥ, ayaṁ hētau vyāyāmē vyādhau ca sammūḍhavātē'nuguṇaḥ pratibhāti| nanūpaśayavadanupaśayō'pi vyādhiparīkṣakō'sti, ucyatē ca- “gūḍhaliṅgaṁ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṁ parīkṣēta” (vi. a.4), tathā vāgbhaṭē'pyuktaṁ- “viparītō'nupaśayaḥ sa hyasātmyamiti smr̥taḥ” (vā. ni. a.1) iti; satyamasti ca, paraṁ nidānagrahaṇēnaiva gr̥hītatvānna pr̥thagucyatē; anupaśayō'pi hētusēvayaiva bhavati||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

samprāptirjātirāgatirityanarthāntaraṁ vyādhēḥ||11||

yadyapi samprāptyanantaraṁ liṅgaprādurbhāvaḥ, tathā'pi samprāptērvyādhinirūpaṇaṁ pratyalpaprayōjanatvācchēṣataḥ samprāptimāha- samprāptirityādi| jātiḥ janma; samprātpyāgatijātiśabdairyō'rthō'bhidhīyatē sā vyādhēḥ samprāptirityarthaḥ| a(ta)traikē vyādhijanmamātramantyakāraṇavyāpārajanyaṁ samprāptimāhuḥ| iyaṁ ca samprāptiryadyapi nidānādivad vyādhibōdhikā na bhavati, tathā'pi nānutpannasya vyādhērlakṣaṇaṁ bhavatīti kr̥tvā upapattērvyādhyupalambhakatvaṁ varṇayanti| ētaccānyē na manyantē, yatō naivaṁ sati samprāptitaḥ kaścidviśēṣō vyādhēradhigamyatē| na cāyaṁ niyamaḥ- yadutpanna ēva paraṁ vyādhirupalabhyatē, yatō nidānapūrvarūpābhyāmanutpannō'pi vyādhirbhāvitvēna budhyatē| tasmād vyādhijanakadōṣavyāpāraviśēṣayuktaṁ vyādhijanmēha samprāptiśabdēna vācyam, ata ēva paryāyē ‘āgatiḥ’ ityuktam| āgatirhi utpādakāraṇasya vyādhijananaparyantaṁ gamanam| iyaṁ ca samprāptirvyādhiviśēṣaṁ bōdhayatvēva| yathā jvarē- ‘sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam’ ityārabhya ‘tadā jvaramabhinirvartayati’ ityantēna yā samprāptirucyatē, tayā jvarasyāmāśayadūṣakatvāgnyupaghātakatvarasadūṣakatvādayō dharmāḥ pratīyantē| na ca vācyaṁ- dōṣāṇāmayamāmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ , tataśca kāraṇadharmāṇāṁ nidānagrahaṇēnaiva grahaṇaṁ bhavatīti; yataḥ, kāraṇadharmō'pyayaṁ vyādhijanakadōṣavyāpārarūpaḥ samprāptiśabdēna viśēṣabōdhanārthaṁ pr̥thak kr̥tvōcyatē; yathā- liṅgatvāviśēṣē'pi bhāvivyādhibōdhakatvaviśēṣāt pūrvarūpaṁ pr̥thagucyatē, ata ēva vāgbhaṭē'pyēvamēva samprāptilakṣaṇamuktaṁ- “yathāduṣṭēna dōṣēṇa yathā cānuvisarpatā| nirvr̥ttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ ” (vā. ni.a.1) iti||11||

Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12

sā saṅkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśēṣairbhidyatē|12|

samprati samprāptēḥ prativyādhivyaktibhinnāyāḥ sarvatra vyādhau tatprayōjanābhāvānna bhēdō vaktavyaḥ, yastūpayuktō bhavati samprāptiviśēṣastamabhidhāsyatyēva, “sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam” ityādinā granthēna; ataḥ sarvasamprāptyanabhidhānānnyūnatādōṣaparihārārthaṁ sarvavyādhisādhāraṇān samprāptibhēdānāha- sā saṅkhyētyādi|- sā samprāptiḥ saṅkhyādibhirbhidyatē iti saṅkhyādibhinnē vyādhau bhinnā bhavatītyarthaḥ; yatō na bhinnānāṁ bhāvānāmabhinnōtpattirbhavati, kintarhi bhinnaiva bhavati; yadyapi ca prativyādhi vyaktā'pi samprāptirbhinnaiva bhavati, tathā'pi sa bhēdaḥ samprāptēriha prayōjanābhāvānnōcyatē; yataḥ, saṅkhyāprādhānyavidhyāditulyāsu jvaravyaktiṣu ēkarūpanidānaliṅgacikitsitāsu bhēdapratipādanē na kiñcit prayōjanamasti, saṅkhyādibhinnē tu jvarādau nidānaliṅgacikitsābhēdō'sti, ataḥ saṅkhyādibhēdajanakāyāḥ samprāptērbhēdakathanamucitamēva||12(1)||

Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12

saṅkhyā tāvadyathā- aṣṭau jvarāḥ, pañca gulmāḥ, sapta kuṣṭhānyēvamādiḥ|12|

saṅkhyābhēdamudāharati- saṅkhyā tāvadityādi| yadyapi prādhānyādibhēdabhinnē'pi vyādhau saṅkhyābhēdō'styēva, tathā'pīha yaiva śāstrasiddhā aṣṭaudarīyādipratipāditā saṅkhyā saiva saṅkhyāśabdēna prāptā| ata ēvāṣṭau jvarā ityabhidhāya dvividhaṁ śōṇitapittamiti kramāt prāptaṁ raktapittaṁ nōdāhr̥taṁ; yataḥ dvividhatvaṁ hi raktapittasya vidhibhēdē praviśati na saṅkhyāyāṁ, ‘dvividhaṁ śōṇitapittam’ iti vidhiśabdēnaivōktatvāt||12(2)||

Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12

prādhānyaṁ punardōṣāṇāṁ taratamābhyāmupalabhyatē| tatra dvayōstaraḥ, triṣu tama iti|12|

prādhānyaṁ punarityādau taratamābhyāmiti taratamaśabdābhidhēyābhyāṁ vr̥ddhibhyām| taratamaśabdayōrviṣayaṁ vibhajatē- dvayōrityādi|- dvayōstara iti dvayōrdōṣayōrvr̥ddhayōstaraprayōgō bhavati- vr̥ddhatara iti| ēvaṁ triṣu tama iti triṣu dōṣēṣu vr̥ddhēṣu satsu tamaprayōgō bhavati- vr̥ddhatama iti| tadēvaṁ dvandvārabdhē vikārē'nyataradōṣasya taraśabdalakṣitēna prādhānyēna samprāptirbhidyatē, tathā tridōṣārabdhē vikārē tamaśabdalakṣitānyatamadōṣaprādhānyāt samprāptirbhidyatē, ityuktaṁ bhavati||12(3)||

Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12

vidhirnāma- dvividhā vyādhayō nijāgantubhēdēna, trividhāstridōṣabhēdēna, caturvidhāḥ sādhyāsādhyamr̥dudāruṇabhēdēna|12|

samprāptibhēdaṁ kramāgataṁ vidhimāha- vidhirnāma dvividhā vyādhayō nijāgantubhēdēnētyādinā| vidhiriti vidhikr̥ta ityarthaḥ| tēna dvividhatvādayō bhēdā yatō bhavanti sa vidhiḥ; vidhiśca prakārō bhēda ityarthaḥ| sādhyāsādhyamr̥dudāruṇabhēdēnēti sādhyāsādhyagatēna mr̥dudāruṇabhēdēna; tēna, mr̥dusādhyaṁ sukhasādhyaṁ, dāruṇasādhyaṁ kr̥cchrasādhyaṁ rōhiṇīvalayādi, tathā mr̥dvasādhyaṁ yāpyaṁ, dāruṇāsādhyaṁ pratyākhyēyamiti bhēdacatuṣṭam| yadyapi ca saṅkhyāprādhānyādikr̥tō'pi vyādhērvidhibhēdō bhavatyēva, tathā'pi saṅkhyādibhēdānāṁ svasañjñayaiva gr̥hītatvādgōbalīvardanyāyāt saṅkhyādyagr̥hītē vyādhiprakārē'yaṁ vidhiśabdō vartanīyaḥ||12(4)||

Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12

samavētānāṁ punardōṣāṇāmaṁśāṁśabalavikalpō vikalpō'sminnarthē|12|

kramāgataṁ vikalpamāha- samavētānāmityādi|- samavētānāmiti sarvēṣāṁ; tēna, ēkaśō dviśō militānāṁ ca dōṣāṇāṁ grahaṇam| aṁśamaṁśaṁ prati balamaṁśāṁśabalaṁ, tasya vikalpa utkarṣāpakarṣarūpōṁ'śāṁśabalavikalpaḥ; ēvambhūtō dōṣāṇāmaṁśāṁśabalavikalpō'sminnartha iti asmin prakaraṇē vikalpa ucyatē| prakaraṇāntarē tu vikalpaśabdēna bhēdamātramucyatē; yathā- “vikalpō na tvasādhyānāṁ” (sū.a.10) ityādāviti bhāvaḥ| tatra dōṣāṇāmaṁśāṁśavikalpō yathā- vātē prakupitē'pi kadācidvātasya śītāṁśō balavān bhavati, kadācillaghvaṁśaḥ, kadācidrūkṣāṁśaḥ, kadācillaghurūkṣāṁśa ityādi; ēvaṁ pittakaphayōrapyudāhāryōṁ'śāṁśavikalpaḥ; ayaṁ cāṁśāṁśabalavikalpō dōṣāṇāṁ śītādiguṇōdbhūtahētubhēdādbhavati||12(5)||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

balakālaviśēṣaḥ punarvyādhīnāmr̥tvahōrātrāhārakālavidhiviniyatō bhavati||12||

balakālaviśēṣamāha- balētyādi|- balasya kālō balakālaḥ, tasya viśēṣō vasantapūrvāhṇādirbalakālaviśēṣaḥ| r̥tavaścāhōrātrāhārayōḥ kālāśca r̥tvahōrātrāhārakālāḥ, tēṣāṁ bhēdō vidhiḥ, tatra viśēṣēṇa niyatō balakālaviśēṣaḥ r̥tvahōrātrāhārakālavidhiviniyataḥ; tatra r̥tuviniyatō balakālaviśēṣō yathā- ślēṣmajvarasya vasantaḥ, ahōrātraviniyatō yathā- ślēṣmajvarasya pūrvāhṇaḥ pradōṣaśca, āhāraviniyatō yathā- ślēṣmajvarasya bhuktamātrakālaḥ, ēvamādyunnēyam| kēcittu vidhiśabdēna pūrvakr̥taṁ karma bruvatē, tatrāpi karmaniyatō balakālaviśēṣaḥ pacyamānakarmakāla ēva jñēyaḥ| ēṣu ca balakālēṣu yadyapi vyādhērabhūtaprādurbhāvarūpā samprāptirna bhavati, tathā'pi vyādhisantānē tatkālaṁ vyādhyutpattau samprāptirbhinnaiva bhavatīti mantavyam| iyaṁ ca kālaviśēṣaprāptyā balavadvyādhijanikā samprāptirvyādhērviśēṣaṁ sphuṭamēva bōdhayati| yataḥ pūrvāhṇē balasamprāptyā jvarasya kaphajatvamunnīyatē, madhyāhnē ca balaprāptyā pittajatvamityādi| iha ca samprāptērēva viśēṣāḥ saṅkhyādikr̥tā uktāḥ, na tu nidānādīnāṁ viśēṣāḥ; yatō nidānādiviśēṣāḥ prativyādhivakṣyamāṇabhēdēnaivōpayuktāḥ| yatō yādr̥g jvarē nidānaṁ na tādr̥g raktapittē; yē ca pūrvarūpādiviśēṣā jvarē, na tē raktapittādau, kintu bhinnajātīyā ēva| sa ca bhēdō nidānādīnāṁ vyādhibhēdagamakatvēnōpayuktō vyādhibhēdakathana ēva vaktavyaḥ| samprāptēstu saṅkhyādibhēdaḥ sarvavyādhiṣvēkajātīyatvēna na viśēṣagamaka iti ihaiva sarvavyādhinidānē kathyatē; nidānādiviśēṣāstu prativyādhiviśiṣṭatvēna nēha prapañcēnōcyantē| ata ēva cātraivādhyāyē samprāptēḥ sāmānyābhidhānēnaivōktatvāt samprāptiṁ parityajya nidānādiviśēṣaṁ pratijānītē- tasya nidānapūrvarūpaliṅgōpaśayaviśēṣānanuvyākhyāsyāma iti||12||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

tasmādvyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhirhētvādibhirbhāvairyathāvadanubuddhyēta||13||

yasmādimē nidānādaya uktēna nyāyēna vyādhiparīkṣāyāmupayuktāḥ, tasmādvyādhīn bhiṣag hētvādibhiḥ parīkṣētēti yōjanā| na ca vācyaṁ yat- nidānādīnāṁ madhyē cēdanyatamēnāpi vyādhiparicchēdaṁ kartuṁ samarthastat kiṁ pañcakābhidhānēnēti; yatō yāvantō jñānōpāyā vyādhīnāṁ tē sarva ēvōpadarśanīyāḥ| tatra yō nidānaṁ vismr̥tavān, tasya pūrvarūpādibhirvyādhiḥ parīkṣyatē; tathā yatra ca pūrvarūpādayō vismr̥tāḥ sandigdhā vā, tatrōpaśayēna parīkṣā bhavati; ēvaṁ kaphajatvasandēhē jvarasya samprāptirapi pūrvāhṇē bhuktamātrē vā bhavantī kaphajatvaṁ gamayatītyādi prayōjanamanusaraṇīyam| tathā pūrvarūpēṇāpi liṅgasāmānyaniścaya uktaḥ; yaduktaṁ- “hāridravarṇaṁ rudhiraṁ ca mūtraṁ vinā pramēhasya hi pūrvarūpaiḥ| yō mūtrayēttaṁ na vadēt pramēhaṁ raktasya pittasya hi sa prakōpaḥ” (ci.a.6) iti| tathā liṅganiścitē'pi vyādhau pūrvarūpēṇāsādhyatvamuktaṁ, yathā- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarōktānyatimātrayā| yaṁ viśanti viśatyēnaṁ mr̥tyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti| tasmānnidānādipañcakamabhidhātavyamēva| nanu, liṅgēna vyādhiḥ parīkṣaṇīya iti vacanālliṅgavyatiriktō vyādhirityuktaṁ bhavati; tatra ca na liṅgasamudāyavyatiriktō vyādhirupalabhyatē, viṣamārambhivisargitvādayō hi santāpasahitā jvarāḥ, tathā pratiśyāyakāsādyēkādaśarūpamēlaka ēva yakṣmā| naivaṁ, liṅgatvēna śāstrē pratipāditānāṁ tadatiriktavyādhyabhāvē liṅgatvānupapattēḥ, vacanaṁ hi- “viṣamārambhamūlaiśca jvara ēkō nirucyatē” (ni.a.8) iti| vikāraścaiha dōṣadūṣyamēlakaviśēṣō jvarādiśabdēnōcyatē| sa ca dōṣadūṣyaviśēṣātmā jvarō'rucyādibhyō dōṣadūṣyavaiṣamyaviśēṣēbhyō'rthāntaramēva| na ca vācyaṁ jvaraliṅgārucyaṅgamardādirūpadhātuvaiṣamyaviśēṣamēlakō jvarō'stu, alaṁ tadatiriktajvarakalpanayā, liṅgaliṅgibhāvaśca samudāyasamudāyibhēdādbhaviṣyatīti; yata ēvamapyarucyaṅgamardādidhātuvaiṣamyānugatō dhātuvaiṣamyaviśēṣō jvararūpō'vayavīti bhinna ēva vaktavyaḥ; jaṅghābāhuśirōntarādhyavayavānatiriktamēva śarīramavayavirūpam| duḥkhamēva vyādhiriti pūrvamēva parākr̥taṁ, tēna duḥkharūpatvādvyādhēravayavitvaṁ na sambhavatīti na vācyam| liṅgāni tu svarūpēṇa vyādhayō bhavanti, tē ca bōddhavyavyādhyapēkṣayā liṅgāni bhavanti| taduktaṁ- “vyādhayastē tadātvē tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ni.a.8) iti| liṅgaliṅgibhāvaśca jijñāsāvaśādbhavati| yadvakṣyati- “viṣamārambhamūlānāṁ liṅgamēkaṁ jvarō mataḥ| viṣamārambhamūlaiśca jvara ēkō nirucyatē” (ni.a.8) iti| asya cārthamapasmāranidānē prakaraṇāgataṁ vyākhyāsyāmaḥ| tasmāt susthitaṁ vyādhigamakatvaṁ nidānādipañcakasyētyarthaḥ||13||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ityarthasaṅgrahō nidānasthānasyōddiṣṭō bhavati| taṁ vistarēṇōpadiśantō bhūyastaramatō'nuvyākhyāsyāmaḥ||14||

itītyādau iti parisamāptau| nidānasthānasyēti sarvavyādhinidānasya| arthasaṅgraha ityanēnaiva saṅkṣēpārthābhidhānē labdhē uddiṣṭa iti saṅkṣēpābhidhāyipadakaraṇēna saṅkṣēpasyāpi saṅkṣēpābhidhānamētaditi darśayati| tamiti sāmānyanidānōddēśam, atō nidānōddēśamātratō bhūyastaramupadiśantō vistarēṇa vyākhyāsyāma iti yōjanā| tēnaitadatisaṅkṣēpakathanāpēkṣayā prapañcakathanamēvēha vistaraśabdārtha iti darśayati; tēna nidānādīnāṁ yāvadvistarakathanamuttaratrōpapannaṁ bhavati||14||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

tatra prathamata ēva tāvadādyāmँllōbhābhidrōhakōpaprabhavānaṣṭau vyādhīnnidānapūrvēṇa kramēṇa vyākhyāsyāmaḥ, tathā sūtrasaṅgrahamātraṁ cikitsāyāḥ| cikitsitēṣu cōttarakālaṁ yathōpacitavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ ||15||

tatrētyādinā jvarādyaṣṭavidharōgasya nidānasthānē kathanaṁ pratijānītē| prathamata ēva tāvadityanēna paścāccikitsābhidhēyānarśaḥ- prabhr̥tīn sūcayati| ādya nityanēna ādau dakṣādhvarōddhvaṁsē utpannā yē tēṣāmiha kathanaṁ darśayati| yadyapi ca rājayakṣmā pr̥thagēvōtpannaḥ, vacanaṁ hi- “ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya yakṣmā” (ni.a.8) iti, tathā'pyasya prādhānyādihābhidhānam| yadyapi ca dakṣādhvarōddhvaṁsōdbhūtānapasmārāntānabhidhāya pr̥thagutpannasya yakṣmaṇō'bhidhānamucitaṁ, tathā'pyunmādāpasmārayōrāgantutvēna śōṣamapyabhidhāyāntē'bhidhānam| lōbhābhidrōhaprabhavānityanēna janapadōddhvaṁsanīyē “prāgapi cādharmādr̥tē na rōgōtpattirabhūt” (vi.a.3) ityanēna vakṣyamāṇānāṁ jvarādīnāṁ lōbhābhidrōhajanyatāṁ darśayati, anēnādharmajatvaṁ jvarādīnāmuktaṁ bhavati| nidānapūrvēṇēti nidānaprathamēna| kramēṇēti rōgasāmānyōktanidānapūrvarūparūpōpaśayasamprāptirūpēṇa| ayaṁ ca kramaḥ kvacit prayōjanavaśādbādhyatē; yathā'traiva jvarē'grē hi rūpamabhidhāya pūrvarūpamabhidhātavyam| kramabhēdaprayōjanaṁ cēha yat- rūpāṇyatra pratijvaramabhidhātavyāni, na tu prāgrūpāṇi pratijvaramabhidhātavyāni; tēna sarvasādhāraṇatvāt sarvamabhidhāya prāgrūpaṁ sāmānyamabhidhātavyam| tathā, sūtrasaṅgrahamātraṁ cikitsāyā vyākhyāsyāma iti sambandhaḥ| nidānē ca cikitsābhidhānaprayōjanaṁ prāgēvōktam| sūtramiti kr̥tvā yat saṅgrahamiti karōti tēna sūtrasyāpi saṅkṣēpēṇābhidhānaṁ darśayati; tathā cikitsāsūtramapīha kiñcinna vaktavyaṁ, yathā- laṅghanakālayavāgvādayaḥ| cikitsitēṣvityanēnaiva cōttarakālatvē labdhē punaruttarakālamiti vacanaṁ cikitsitasthānē'pi jvarādyabhidhānōttarakālamēva yathōpacitavikārāṇāṁ nidānādikathanaṁ darśayati| yathōpacitamiti yē yē upacitā vikārāḥ śōthārśaḥprabhr̥tayastān| kiṁvā, ‘yathācitam’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi yathāpradhānamityartha unnēyaḥ| cikitsitē ca vikārāṇāṁ nidānādyabhidhānaṁ nidānādinā'vyavadhānēna pratītē viṣayē cikitsā samyak pratīyata ityabhiprāyēṇa| ata ēva ca jvarādīnāmapi punarnidānādyabhidhāsyati, iha tu jvarādīnāṁ nidānādyabhidhānaṁ bahuvaktavyatvēna sthānabhēdaṁ kr̥tvā kr̥tam| sthānabhēdakaraṇēna ca cikitsāvadāyurvēdē nidānasyāpi jñēyatvēna prādhānyaṁ darśayati||15||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

iha khalu jvara ēvādau vikārāṇāmupadiśyatē, tatprathamatvācchārīrāṇām||16||

iha khalviti aṣṭavidhavyādhinidānē vaktavyē| śārīrāṇāmityanēna kāmakrōdhādimānasaṁ rōgaṁ prati na jvarasya prathamatvamiti darśayati||16||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇēbhyō jvaraḥ sañjāyatē manuṣyāṇāṁ; tadyathā- vātāt, pittāt, kaphāt, vātapittābhyāṁ, vātakaphābhyāṁ, pittakaphābhyāṁ, vātapittakaphēbhyaḥ, āgantōraṣṭamāt kāraṇāt||17||

jvarasya nirūpaṇīyasya kāraṇakr̥taṁ bhēdamāha- athētyādi| ētacca kāraṇaṁ vātādi sannikr̥ṣṭam| manuṣyāṇāmitivacanēna gōgajaśakunyādīnāṁ nāvaśyamidaṁ jvarāṣṭatvamanugāmīti darśayati; tathāhi- hastyādīnāṁ pākalādayō nāṣṭavidhāḥ pratipādyantē| āgantōriti vaktavyē aṣṭamāditi vacanamāgantōrabhighātādicatuṣkāraṇabhēdē'pyēkatvōpadarśanārtham| āganturhi kāraṇabhēdōtpannō'pyēkarūpa ēva, yata āgantuḥ sarvō vyathāpūrvamēva bhavati; yastu tatra, “kāmaśōkabhayādvāyuḥ” (ci.a.3) ityādinā bhēdō vaktavyaḥ, sa vātādikr̥ta ēvēti bhāvaḥ||17||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

tasya nidānapūrvarūpaliṅgōpaśayaviśēṣānanuvyākhyāsyāmaḥ ||18||

tasyētyādau tasyēti jvarasya| viśēṣāniti nidānādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| nidānādiviśēṣāścēha rōgāntararaktapittādyapēkṣayā tathā parasparaṁ vātādijvarāpēkṣayā ca yathāsambhavaṁ bōddhavyāḥ| tēna pūrvarūpaviśēṣa iha raktapittādipūrvarūpāpēkṣayā bōddhavyaḥ, pūrvarūpasya viśēṣēṇēhānabhidhānāt| upaśayaviśēṣānabhidhānaṁ ca nidānaviśēṣābhidhānādēva labhyatē, yatō nidānaviparyayēṇōpaśayamabhidhāsyati| pūrvarūpaṁ cēha viśiṣṭamavyaktaliṅgaviśēṣarūpamēva jñēyam| samprāptēstu vakṣyamāṇāyā ihāpratijñānaṁ, tasyāḥ sarvarōgē samprāptibhēdābhidhānē ca kathitatvāt, tathā nidānādivat samprāptērvyādhibōdhanaṁ pratyapradhānatvācca; yaśca samprāptibhēdō'bhidhātavyaḥ sa sarvarōgasādhāraṇa ēva; bhēdastu tasyā vātādidōṣamātrakr̥ta ēva, vātādibhēdaśca nidānabhēda ēva| anyē tu bruvatē- samprāptiṁ nābhidhāsyatyēvāyaṁ, yadētat ‘sa yadā prakupitaḥ’ ityādyabhidhāsyati, tannidānarūpavātādidharmakathanamiti kr̥tvā nidānāntargatamēva||18||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 19

rūkṣalaghuśītavamanavirēcanāsthāpanaśirōvirēcanātiyōgavyāyāmavēgasandhāraṇānaśanābhighāta- vyavāyōdvēgaśōkaśōṇitātiṣēkajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsēbhyō'tisēvitēbhyō vāyuḥ prakōpamāpadyatē||19||

rūkṣētyādi| vātaprakōpaṇaṁ prati rūkṣasya pradhānatvēnāgrē'bhidhānaṁ, rūkṣō hi guṇō vātaguṇēṣu pradhānam| āsthāpanaṁ yadyapi vātaharamuktam- “āsthāpanānuvāsanaṁ tu khalu sarvōpakramēbhyō vātavikārēṣu pradhānam” (sū.a.20) iti vacanāt, tathā'pīhāsthāpanasyātiyōgō vātahēturukta ēvēti na dōṣaḥ| vacanaṁ hi- “utklēśāgnivadhau snēhānnirūhāt pavanādbhayam” (si.a.4) iti| nirūhaścānuvāsanaṁ kr̥tvā yukta ēva, mātrākr̥taśca sādhāraṇavātahara iti siddhāntaḥ||19||

Adhikarana 24 (20) · Śloka 20

sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā saha miśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānamanvavētya rasasvēdavahāni srōtāṁsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṁ bahirnirasya kēvalaṁ śarīramanuprapadyatē, tadā jvaramabhinirvartayati||20||

sa yadētyādinā samprāptimāha| yadēti vacanādēvaṅkupitō'pi vāyuryadā''māśayapravēśādisamprāptiyuktō bhavati tadaiva jvaraṁ karōti, nānyadēti darśayati| praviśyāmāśayamityanēna jvarakarturdōṣasyāmāśayadūṣakatvaṁ darśayati| ata ēva sarvajvarēṣvāmāśayaviśuddhyarthaṁ laṅghanamutsargatō vadanti| yadyapi cāmāśayapravēśādēvōṣmaṇā'pi miśratvaṁ labhyata ēva, yata āmāśaya ēva vahnisthānaṁ, “nābhistanāntaraṁ jantōrāmāśaya iti smr̥taḥ” (vi.a.2) iti vacanāt, tathā'pi vahnisthānasyāmāśayaikadēśatvēnāmāśayapravēśē'pi nāvaśyaṁ grahaṇīrūpavahnisthānaduṣṭirviśēṣēṇa labhyata iti; ata ēvōktam- ūṣmaṇā saha miśrībhūyēti| rasanāmānamityucyamānē āhārarasē'pi madhurarasādau prasaktiḥ syāt, ata uktam- āhārapariṇāmadhātumiti; āhārapariṇāmabhavō dhāturāhārapariṇāmadhātuḥ, tamiti| āhārapariṇāmadhātutvaṁ ca paramparayā raktādiṣvapyastītyāha- ādyamiti; prathamamityarthaḥ| rasamiti vaktavyē rasanāmānamiti yat karōti tēna rasatīti rasa iti vyutpattimātrēṇa raktādiṣu rasasañjñāṁ niṣēdhayati, yatraiva rasasañjñā rūḍhā taṁ grāhayati; ēvamanyatrāpi ca yat padamadhikārthamiha pratīyatē tat spaṣṭārthamēva, yatastrividhaśiṣyabuddhihitamēva vispaṣṭārthaṁ tantraṁ yujyatē| anviti yathōktakramēṇa| avētyēti gatvā| pidhāyēti avarudhya| paktisthānāt pācakāgnisthānāt| ūṣmāṇamiti pācakavahnim| bahiriti paktisthānavyatiriktaśarīrē| yadyapi cōṣmāṇaṁ nirasyētivacanādēva paktisthānāditi labhyatē, tathā'pi paktisthānāditivacanēna paktisthānāt kr̥tsnasya vahnērnirasanaṁ darśayati, iha cōṣmaśabdēna pācakāgniṁ vyapadiśan pācakasya vahnērūṣmarūpatāṁ darśayati, bāhyavahnisadr̥śajvālākaraṁ pittaṁ niṣēdhayati| ata ēva ca vahnērnirasanādagnimāndyaṁ jvarē darśitaṁ bhavati| vāyuścātrātivr̥ddhatvēna vahnērnirāsakaḥ, tēnāgnidīptiṁ na karōti; yatra hi prērakamātrō bhavati vāyustatra vahnērvr̥ddhiṁ karōti; yathā - mēdasvinaḥ kōṣṭhē caran vāyuragnivr̥ddhikarō bhavati||20||

Adhikarana 25 (21) · Śloka 21

tasyēmāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- viṣamārambhavisargitvam, ūṣmaṇō vaiṣamyaṁ, tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya, jaraṇāntē divasāntē niśāntē gharmāntē vā jvarasyābhyāgamanamabhivr̥ddhirvā, viśēṣēṇa paruṣāruṇavarṇatvaṁ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacāmatyarthaṁ klr̥ptībhāvaśca; anēkavidhōpamāścalācalāśca vēdanāstēṣāṁ tēṣāmaṅgāvayavānāṁ; tadyathā- pādayōḥ suptatā, piṇḍikayōrudvēṣṭanaṁ, jānunōḥ kēvalānāṁ ca sandhīnāṁ viślēṣaṇam, ūrvōḥ sādaḥ, kaṭīpārśvapr̥ṣṭhaskandhabāhvaṁsōrasāṁ ca bhagnarugṇamr̥ditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvamiva , hanvōścāprasiddhiḥ, svanaśca karṇayōḥ, śaṅkhayōrnistōdaḥ, kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṁ vā, mukhatālukaṇṭhaśōṣaḥ, pipāsā, hr̥dayagrahaḥ, śuṣkacchardiḥ, śuṣkakāsaḥ, kṣavathūdgāravinigrahaḥ, annarasakhēdaḥ, prasēkārōcakāvipākāḥ, viṣādajr̥mbhāvināmavēpathuśramabhramapralāpaprajāgararōmaharṣadantaharṣāḥ, uṣṇābhiprāyatā, nidānōktānāmanupaśayō viparītōpaśayaścēti vātajvarasya liṅgāni bhavanti||21||

liṅgānyāha- tadyathā viṣamētyādi| taditi sāmānyēna strīliṅgapuṁliṅganapuṁsakaliṅgavakṣyamāṇarūpapratyavamarśakaṁ , sarvaliṅgapratyavamarśē hi taditi sarvanāma yuktam| yathēti udāharaṇē| ārambha utpādaḥ, visargō mōkṣaḥ, tau viṣamau yasya sa viṣamārambhavisargī; viṣamatvaṁ ca kadācicchirō gr̥hītvā bhavati, kadācit pr̥ṣṭhaṁ, kadācijjaṅghē ityādi; ēvaṁ mōkṣō'pi kadācicchirō'grē mucyatē ityādi; kiṁvā, jvarārambhamōkṣakālānavasthitatvamēva vaiṣamyam| ūṣmaṇō vaiṣamyamiti kvaciccharīrapradēśē mahānūṣmā, kvacinmanda ityādi| tīvratanubhāvānavasthānānīti tīvrabhāvastanubhāvaśca jvarasya kālāpratiniyata ityarthaḥ| ētatsarvaṁ vāyōranavasthitatvēnōpapannam| yacca vāyōrjaraṇāntadivasāntādiṣu balavatkāryakartr̥tvamuktaṁ, tadapi prāyikatvēna jñēyam| anyathā, ētadēvārambhādivaiṣamyaṁ na syāt| yadi kālaviśēṣē jaraṇāntādau śarīrapradēśaviśēṣē ca jaṅghādau pratiniyamēna vātakōpaḥ syāt, tadā śarīrapradēśaviśēṣē vātasthānē jaṅghādau kālaviśēṣē jaraṇāntādau ca vātaprakōpaḥ prāyikō jñēyaḥ| ētamēva prāyikavātakālamāśrityāha- jaraṇānta ityādi| gharmānta iti prāvr̥ṣi muktibhāvavatō jvarasya satatakādērabhyāgamanaṁ, nityānuṣaktasya tvativr̥ddhiriti vyavasthā| paruṣāruṇatvaṁ ca nakhādiṣvēva pravyaktamupalabhyata iti kr̥tvā nakhādaya ihōcyantē| tvaggrahaṇēnaiva vadanagrahaṇē labdhē'pi vadanagrahaṇaṁ vadanatvaci viśēṣēṇa paruṣatvādidarśanārtham| klr̥ptībhāvaḥ apravr̥ttiḥ, sā ca yōgyatayā mūtrapurīṣayōrēva nakhādiṣūktayōrmantavyā; kiṁvā, klr̥ptībhāvō bhēdaḥ sphuṭanamiti yāvat; sa ca nakhādīnām| calāśca kāścidvēdanā acalāśca kāścinnityānuṣaktatvēnēti calācalāḥ; kiṁvā atyarthaṁ calāścalāḥ| piṇḍikā jānvadhō jaṅghāmadhyamāṁsapiṇḍikā | bhagnaṁ kiñcidavaśēṣēṇa cchinnaṁ, rugṇaṁ kiñcicchinnaṁ, mr̥ditaṁ pārśvāvamōṭitam, avapāṭitam ēkadēśōtpāṭitam, avanunnaṁ prēritam; ēṣāṁ ca bhagnādīnāṁ lōkata ēvārthāvagatiḥ, yatō laukikairēvaitē śabdāḥ prasiddhatvēna tatra tatra śāstrē'bhidhīyantē | hanvōraprasiddhiriti hanvōḥ svavyāpārākaraṇam| āsyavairasyamiti arasajñatā| annarasakhēdaḥ annarasē khēdō'vasādō'nnarasakhēdaḥ, sarvarasēṣvanicchētyarthaḥ| arucistu vakṣyamāṇā vaktrē praviṣṭānnānabhyavaharaṇādbōddhavyā| uṣṇābhiprāyatā uṣṇapriyatā| nidānōktānāmanupaśaya iti vacanēnaiva viparīta upaśayō'rthalabdhō'pi spaṣṭārthamucyatē; kiṁvā, arthāpattēranaikāntikatvēna ucyatē; yathā- navajvarē divāsvapnē pratiṣiddhē'rthāpattyā purāṇajvarē divāsvapnaḥ prāpnōti, atha ca tatra divāsvapnō na vihita ityarthāpattēranaikāntikatvaṁ vadanti| nidānōktānāmityatrōktagrahaṇādyadēva nidānatvēnōktaṁ tasyaivānupaśayitvaṁ nidarśayati na punaryasyāpātatō nidānatvaṁ pratibhāti; tēna, madātyayādau madyādērnidānatvēna pratīyamānasyāpi upaśayitvamēva||21||

Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24

uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhōjanēbhyō'tisēvitēbhyastathā tīkṣṇātapāgnisantāpaśramakrōdhaviṣamāhārēbhyaśca pittaṁ prakōpamāpadyatē||22|| tadyadā prakupitamāmāśayādūṣmāṇamupasr̥jyādyamāhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānamanvavētya rasasvēdavahāni srōtāṁsi pidhāya dravatvādagnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṁ bahirnirasya prapīḍayat kēvalaṁ śarīramanuprapadyatē, tadā jvaramabhinirvartayati||23|| tasyēmāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadēva kēvalē śarīrē jvarasyābhyāgamanamabhivr̥ddhirvā bhuktasya vidāhakālē madhyandinē'rdharātrē śaradi vā viśēṣēṇa, kaṭukāsyatā, ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ, tr̥ṣṇā, madō, bhramō, mūrcchā, pittacchardanam, atīsāraḥ, annadvēṣaḥ, sadanaṁ, khēdaḥ, pralāpaḥ, raktakōṭhābhinirvr̥ttiḥ śarīrē, haritahāridratvaṁ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthamūṣmaṇastīvrabhāvaḥ, atimātraṁ dāhaḥ, śītābhiprāyatā, nidānōktānupaśayō viparītōpaśayaścēti pittajvaraliṅgāni bhavanti||24||

uṣṇētyādinā pittajvaramāha- tadyathētyādi|- pūrvavadvyākhyēyam| dravatvādagnimupahatyētivacanāduṣṇasyāpi pittasya dravatvēnāgniviparītēna guṇēnāgnihantr̥tāṁ darśayati| vakṣyati hi grahaṇyadhyāyē- “āplāvayaddhantyanalaṁ jalaṁ taptamivānalam” (ci.a.15) iti| bahirnirasya prapīḍayaditivacanēna pittajvarē vātajvara iva na sahasā vahnikṣēpaṇaṁ bhavati, kintu śanaiḥ stōkakramēṇēti darśayati| yugapadēvēti na vaiṣamyēṇa| abhyāgamanamabhivr̥ddhirvēti ca pūrvēṇa yugapadēvētyādinā parēṇa ca viśēṣēṇētyantēna ca granthēna sambadhyatē| kōṭhābhinirvr̥ttiḥ śarīra iti cchēdaḥ||22-24||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmēbhyō'tisēvitēbhyaḥ ślēṣmā prakōpamāpadyatē||25|| sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā sahamiśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānamanvavētya rasasvēdavahāni srōtāṁsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṁ bahirnirasya prapīḍayan kēvalaṁ śarīramanuprapadyatē, tadā jvaramabhinirvartayati||26||

snigdhētyādinā ślēṣmajvaramāha| sa yadētyādi pūrvavat kaphajvarē'pi vyākhyēyam| nanu, ślēṣmaṇa āmāśayaḥ sthānaṁ, tat kiṁ praviśyāmāśayamiti vacanēna? naivaṁ, ślēṣmaṇa urō'pi pradhānaṁ sthānaṁ, tēnēhōraḥsthasyāpi ślēṣmaṇa āmāśayapravēśaṁ darśayati| yatra kēvalāmāśayavr̥tti pittaṁ, tatra ‘āmāśayaṁ praviśya’ iti na kr̥taṁ, kintu ‘āmāśayādūṣmāṇamupasr̥jya’ iti kr̥taṁ; pittaṁ hyāmāśayapraviṣṭamēva bhavati, taccāmāśayaikadēśasthaṁ grahaṇīrūpāmāśayaikadēśaṁ vahnisthānaṁ svasthānādgacchatīti yuktam||25-26||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

tasyēmāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadēva kēvalē śarīrē jvarasyābhyāgamanamabhivr̥ddhirvā bhuktamātrē pūrvāhṇē pūrvarātrē vasantakālē vā viśēṣēṇa, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, ślēṣmaprasēkaḥ, mukhamādhuryaṁ, hr̥llāsaḥ, hr̥dayōpalēpaḥ, stimitatvaṁ, chardiḥ, mr̥dvagnitā, nidrādhikyaṁ, stambhaḥ, tandrā, kāsaḥ, śvāsaḥ, pratiśyāyaḥ, śaityaṁ, śvaityaṁ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthaṁ ca śītapiḍakā bhr̥śamaṅgēbhya uttiṣṭhanti, uṣṇābhiprāyatā, nidānōktānupaśayō viparītōpaśayaśca; iti (ślēṣmajvaraliṅgāni bhavanti)||27||

yugapaditi ēkakālam; ēkadaiva kaphajvarē sarvaśarīravyāptyā āgamanamabhivr̥ddhirvā bhavatīti darśayati| śītapiḍakāstantrāntarē śvētapiḍakā ucyantē| ‘tasyēmāni liṅgāni bhavanti’ ityētāvataiva kaphajvaraliṅgatvē labdhē punaḥ ‘ślēṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti vacanaṁ kimarthaṁ? brūmaḥ- tasyētipadēna svadōṣamātrapratyavamarśō'pi syāt, tēna dōṣaliṅgataiva paraṁ liṅgānāṁ mā syādityētadarthaṁ punarabhidhānam; kiṁvā, pūrvapratijñayā liṅgānāṁ prāgavacchēda uktaḥ, uttarēṇa ślēṣmajvaraliṅgāni bhavantītyanēnāntyāvacchēda ucyatē; ēvamanyatrāpi vātajvarādau pūrvarūpē ca punaruktiḥ parihartavyā||27||

Adhikarana 29 (28) · Śloka 28

viṣamāśanādanaśanādannaparivartādr̥tuvyāpattērasātmyagandhōpaghrāṇādviṣōpahatasya cōdakasyōpayōgādgarēbhyō girīṇāṁ cōpaślēṣāt snēhasvēdavamanavirēcanāsthāpanānuvāsanaśirōvirēcanānāmayathāvatprayōgāt mithyāsaṁsarjanādvā strīṇāṁ ca viṣamaprajananāt prajātānāṁ ca mithyōpacārād yathōktānāṁ ca hētūnāṁ miśrībhāvādyathānidānaṁ dvandvānāmanyatamaḥ sarvē vā trayō dōṣā yugapat prakōpamāpadyantē, tē prakupitāstayaivānupūrvyā jvaramabhinirvartayanti||28||

viṣamāśanādityādinā dvāndvikasānnipātikajvarānāha| anaśanaṁ yadyapi na pittaślēṣmakaraṁ, tathā'pyagnimāndyakaratvāttridōṣakaramapi bhavati; kiṁvā ēṣu viṣamāśanādiṣu yathāyōgyatayā dvandvakāraṇatvaṁ tridōṣakāraṇatvaṁ cōnnēyaṁ, tēnānaśanaṁ vātapittakaraṁ bōddhavyaṁ; yattu pittaharatvamuktamanaśanasya, tattu pittadravāṁśakṣayāt| vacanaṁ hi- “kaphapittē dravē dhātū sahētē laṅghanaṁ mahat” iti| annaparivartāditi sahasaivākramēṇa kr̥tābhyastānnaparivartāt| asātmyagandhō gandhadravyasya nāsikayā'ntaḥpravēśādyathā dōṣakarō bhavati na tathā'sātmyarūpādayaḥ, tē hi nāvaśyaṁ śarīraṁ viśanti, tēna nēhāsātmyarūpādaya uktāḥ| yathānidānamiti yadā dvayōrnidānaṁ sēvyatē tadā dvandvaḥ, yadā trayāṇāṁ nidānaṁ sēvyatē tadā trayō dōṣāḥ; dvandvē'pi yadā vātapittayōrnidānaṁ sēvyatē tadā vātapittarūpaṁ dvandvam; ēvamanyadapi kupyatītyarthaḥ| sarvē trayō dōṣā ityanēnaiva labdhē'pi yugapaditivacanaṁ kramaprakōpapratiṣēdhārthaṁ, yugapadēva prakōpamāpadyantē na kramēṇētyarthaḥ||28||

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

tatra tathōktānāṁ jvaraliṅgānāṁ miśrībhāvaviśēṣadarśanāddvāndvikamanyatamaṁ jvaraṁ sānnipātikaṁ vā vidyāt||29||

jvaraliṅgānāmityādau miśrībhāvaviśēṣō vātapittaliṅgaṁ vā, vātaślēṣmaliṅgaṁ vā, pittaślēṣmaliṅgaṁ vā| anyatamamiti vātapittajvarādikam||29||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpēbhya āganturhi vyathāpūrvō'ṣṭamō jvarō bhavati| sa kiñcitkālamāgantuḥ kēvalō bhūtvā paścāddōṣairanubadhyatē| tatrābhighātajō vāyunā duṣṭaśōṇitādhiṣṭhānēna, abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām, abhicārābhiśāpajau tu sannipātēnānubadhyētē||30||

āgantujvaramāha- abhighātētyādi| abhighātō laguḍādyabhighātaḥ, abhiṣaṅgaḥ kāmādyabhiṣaṅgaḥ, abhicārō'tharvamantrādirjvarakaraḥ, abhiśāpastu gurusiddhādyabhiśapanam; ētat pradhānatvēna caturvidhaṁ kāraṇamihōktaṁ; tēna, ōṣadhigandhabhūtābhiṣaṅgaduṣṭagrahanirīkṣaṇādayō'pyāgantujvarahētavō bōddhavyāḥ; kiṁvā, abhighātagrahaṇēna śarīrābhihananavācinā'sātmyagandhādayō grāhyāḥ, abhiṣaṅgēṇa tu bhūtābhiṣaṅgādayaḥ| vyathāpūrvamiti āgantau prathamaṁ vyathā bhavati, paścāddōṣānubandhakr̥tāni lakṣaṇānīti darśayati; kiṁvā, vyathāpūrvamitivacanādāgantau jvarē vyathaiva pūrvarūpamiti vadanti| rūpaṁ tu yadēva jvarasya prātyātmikaṁ santāparūpaṁ tadēva vātajvarādilakṣaṇarahitaṁ bōddhavyaṁ prathamataḥ, uttarakālīnadōṣānubandhē tu yathāvakṣyamāṇadōṣaliṅgānyēva bhavanti| aṣṭama itivacanēnābhighātādihētucatuṣṭayayōgaprāptaṁ cāturvidhyaṁ niṣēdhya vyathāpūrvakatvēnaikarūpayōgādēkavidhatvaṁ caturṇāṁ darśayati; cāturvidhyē hyāgantōrnāṣṭamatvaṁ, navamatvādayō'pi syuḥ| kiñcitkālamiti stōkakālaṁ; kēcit tryahaṁ vadanti, anyē saptāhamāhuḥ| āgantau hi saptāhādūrdhvaṁ dōṣaliṅgāni bhavantīti dr̥ṣṭam| tatra yasyāgantōryādr̥śō dōṣānubandhō bhavati tamāha- tatrābhighātētyādi| vātapittābhyāmiti kaścidvātēna, kaścit pittēna, kaścidvātapittābhyām| vacanaṁ hi- “kāmaśōkabhayādvāyuḥ, krōdhāt pittaṁ, trayō malāḥ| bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ” (ci.a.3) iti| bhūtābhiṣaṅgē tu yadyapi tridōṣaprakōpa uktaḥ, tathā'pi tatra vātapittayōrēvaitadvacanabalāt prādhānyam||30||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

sa saptavidhājjvarādviśiṣṭaliṅgōpakramasamutthānatvādviśiṣṭō vēditavyaḥ, karmaṇā sādhāraṇēna cōpacaryatē | ityaṣṭavidhā jvaraprakr̥tiruktā||31||

āgantōrnijādbhēdamāha- sa ityādi| viśēṣaliṅgatā āgatōrvyathāpūrvakavyākhyānē vyākr̥tā, samutthānaviśēṣō'pyabhighātādiruktaḥ, upakramaviśēṣō'pi ‘sādhāraṇēna karmaṇā cōpacaryatē’ iti vacanēnaivātra kathyatē| sādhāraṇēnēti daivayuktivyapāśrayēṇa; daivavyapāśrayaṁ hi balimaṅgalahōmādi, yuktivyapāśrayaṁ hi laghvaśanāpatarpaṇayavāgūkaṣāyapānādi| prakr̥tiruktēti svabhāvō'pi vātādijvarāṇāṁ nidānādyupahita ukta ityarthaḥ||31||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

jvarastvēka ēva santāpalakṣaṇaḥ| tamēvābhiprāyaviśēṣāddvividhamācakṣatē, nijāgantuviśēṣācca| tatra nijaṁ dvividhaṁ trividhaṁ caturvidhaṁ saptavidhaṁ cāhurbhiṣajō vātādivikalpāt||32||

nijāgantuviśēṣācca dvividhamiti sambandhaḥ| nijaṁ dvividhamityādau dvaividhyaṁ (saṁsr̥ṣṭāsaṁsr̥ṣṭajanyatvēna ) śītōṣṇābhiprāyabhēdāt, trividhaṁ tridōṣabhēdāt, caturvidhaṁ pratyēkaṁ vātādidōṣajanyabhēdāt| tatra cāturvidhyē dvandvajvarāḥ pratikṣipyantē, tēṣāṁ pratyēkaṁ vātādijvarasadr̥śatvāt; tridōṣajvarastu asādhyatāyōgāt kr̥cchrasādhyatāyōgādvā pr̥thagucyatē||32||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

tasyēmāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- mukhavairasyaṁ, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, cakṣuṣōrākulatvam, aśrvāgamanaṁ, nidrādhikyam, aratiḥ, jr̥mbhā, vināmaḥ, vēpathuḥ, śramabhramapralāpajāgaraṇarōmaharṣadantaharṣāḥ, śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam, arōcakāvipākau, daurbalyam, aṅgamardaḥ, sadanam, alpaprāṇatā, dīrghasūtratā, ālasyam, ucitasya karmaṇō hāniḥ, pratīpatā svakāryēṣu, gurūṇāṁ vākyēṣvabhyasūyā, bālēbhyaḥ pradvēṣaḥ, svadharmēṣvacintā, mālyānulēpanabhōjanapariklēśanaṁ, madhurēbhyaśca bhakṣēbhyaḥ pradvēṣaḥ, amlalavaṇakaṭukapriyatā ca, iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāt; api cainaṁ santāpārtamanubadhnanti||33||

tasyēmānītyādinā sarvajvarasādhāraṇaṁ pūrvarūpamāha| ētāni ca pūrvarūpāṇyāgantōrapītyēkē vadanti; anyē tu nijānāmēvaitānīti vadanti, āgantōstu vyathaiva pūrvarūpam| atrāpyanannābhilāṣārōcakayōḥ pūrvavadbhēdaḥ| daurbalyaṁ śarīrabalahāniḥ, alpaprāṇatā ca mānasabalahānirbōddhavyā; kiṁvā daurbalyaṁ māṁsāpacayaḥ| dīrghasūtratā cirēṇa kāryakartr̥tvam| jvarapūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāditi cchēdaḥ, jvararūpasantāpāt prāgētāni pūrvarūpāṇi bhavantītyarthaḥ| apica santāpārtamanubadhnantītyanēna pravyaktē'pi jvarē kānicitpūrvarūpāṇi mukhavairasyārucyādīni bhavantīti darśayati| na caivaṁ pūrvarūpānuvr̥ttau riṣṭatvaṁ vācyaṁ; yataḥ sarvapūrvarūpāṇāmatimātrānuvartanaṁ riṣṭamuktam| vacanaṁ hi- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarōktānyatimātrayā| yaṁ viśanti viśatyēnaṁ mr̥tyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti; kiṁvā, asya ślōkasyānya ēvārthaḥ, tamindriyē vakṣyāmaḥ| na cārucyādīnāṁ vyaktajvarabhāvitvēna pūrvarūpatvaṁ hanyatē, yatō liṅgāntarayuktānyarucyādīni liṅgāni bhavanti, liṅgāntaravirahitāni tu pūrvarūpāṇi||33||

Adhikarana 35 (34) · Śloka 34

ityētānyēkaikaśō jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām||34||

ēkaikaśō jvaraliṅgānītyatra liṅgaśabdēna nidānapūrvarūpādīnyucyantē| vistarasamāsābhyāmiti vistarēṇa vātādijvarōktāḥ, samāsēna saṁsargasannipātajāḥ; yastvatra samāsēnōktaḥ sa cikitsitē prapañcanīya iti bhāvaḥ||34||

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

jvarastu khalu mahēśvarakōpaprabhavaḥ, sarvaprāṇabhr̥tāṁ prāṇaharō, dēhēndriyamanastāpakaraḥ, prajñābalavarṇaharṣōtsāhahrāsakaraḥ , śramaklamamōhāhārōparōdhasañjananaḥ; jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ, nānyē vyādhayastathā dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathā'yam| sa sarvarōgādhipatiḥ, nānātiryagyōniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyatē| sarvē prāṇabhr̥taḥ sajvarā ēva jāyantē sajvarā ēva mriyantē ca; sa mahāmōhaḥ, tēnābhibhūtāḥ prāgdaihikaṁ dēhinaḥ karma kiñcidapi na smaranti, sarvaprāṇabhr̥tāṁ ca jvara ēvāntē prāṇānādattē||35||

samprati jvarasya mahāprabhāvatāṁ darśayituṁ pūrvōtpattiprakāramāha- jvarastvityādi| mahēśvarakōpaprabhava ityanēna jvaracikitsitē “dvitīyē hi yugē śarvamakrōdhavratamāsthitam” (ci.a.3) ityādigranthē vakṣyamāṇāṁ jvarōtpattimāha| krōdhabhavatvēna ca ślēṣmajanyasyāpyāgnēyatvaṁ darśayati; krōdhō hyagnirūpaḥ, tēna tanmayō'pi jvarastathaiva; ata ēvōktam- “ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajēt pittādhikē'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| na ca rudrakōpabhavatvēna lōbhābhidrōhaprabhavatvaṁ jvarasya virudhyatē; yatō rudrakōpōdbhūta ēva jvarō lōbhābhidrōhasvarūpapāpācāraprāptyā purā manuṣyēṣu bhūtaḥ| sarvaprāṇināṁ jvara ēva prāṇahara iti maraṇakālē sarvaprāṇināṁ jvara ēva prāṇahara iti darśayati| dēhēndriyamanastāpakara ityatra pratyēkaṁ tāpalakṣaṇaṁ jvaracikitsitē bōddhavyaṁ “vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam” (ci.a.3) ityādinā| jvarayati santāpayati| itiśabdō hētau; tēna, yasmāduktamahēśvarakrōdhaprabhavatvādiyuktaḥ, tasmāt| sarvarōgāṇāmadhipatirivēti sarvarōgādhipatiḥ| nānāvidhaiḥ śabdairiti hastiṣu pākalō, gōṣu khērikō , matsyānāmindrajālō, vihaṅgānāṁ bhrāmaraka ityādiśabdaiḥ| sarvaprāṇabhr̥taḥ sajvarā ēva jāyantē sajvarā ēva mriyantē ca tat kimiti tēṣāṁ janmani maraṇē vā santāpātmā jvarō na lakṣyata ityāha- sa mahāmōha iti; janmamaraṇayōrmahāmōharūpō jvarō bhavati, na santāpātmētyarthaḥ| ata ēvōktaṁ- “jvaraprabhāvō janmādau nidhanē ca mahattamaḥ” (ci.a.3) iti| janmani mahāmōharūpatāmāha- tēnētyādi| prāgdaihikaṁ janmāntarakr̥tam| nanu, śuddhasattvānugamāt prāgdaihikaṁ smaraṇaṁ yuktaṁ; vacanaṁ hi- “yadā tēnaiva śuddhēna manasā yujyatē, tadā jātimatikrāntāmapi smarati” (śā.a.3) iti| na, tasya śuddhamanaḥsattvānuvr̥ttērapavādatvādētatparityajyānyatra jvarasya prāgdaihikavismārakatvaṁ jñēyam| maraṇē mahāmōhatāmāha- sarvaprāṇabhr̥tāmityādi| jvara ēva mahāmōharūpa ēvēti bhāvaḥ; tēna mriyamāṇāḥ sarvē mahāmōhaṁ praviśantītyarthaḥ||35||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

tatra pūrvarūpadarśanē jvarādau vā hitaṁ laghvaśanamapatarpaṇaṁ vā, jvarasyāmāśayasamutthatvāt; tataḥ kaṣāyapānābhyaṅgasnēhasvēdapradēhapariṣēkānulēpanavamanavirēcanāsthāpanānuvāsanōpaśamana- nastaḥkarmadhūpadhūmapānāñjanakṣīrabhōjanavidhānaṁ ca yathāsvaṁ yuktyā prayōjyam||36||

samprati sūtritaṁ cikitsāsūtramāha- tatrētyādi| yadyapi cikitsitē jvarādau laṅghanaṁ vakṣyati, tathā'pīha pākṣikalaghvaśanavidhānaṁ na virōdhi, laghvaśanasyāpi lāghavakartr̥tvēnaiva laṅghanatvāt; kiṁvā, yatra vātādijvarē laṅghanaṁ na kartavyaṁ tatra laghvaśanaṁ bōddhavyam, apatarpaṇaṁ ca laṅghanamēva| atha kimiti vātikē'pi jvarē vātakārakaṁ laghvaśanamapatarpaṇaṁ vā kāryamityāha- āmāśayasamutthatvādityādi| āmāśayasambandhēna vātō'pi manāglaṅghanīyaḥ sthānāpēkṣayā bhavatīti bhāvaḥ| vacanaṁ hi- “sthānaṁ jayēddhi pūrvaṁ sthānasyāvirōdhēna” iti||36||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40

jīrṇajvarēṣu tu sarvēṣvēva sarpiṣaḥ pānaṁ praśasyatē yathāsvauṣadhasiddhasya; sarpirhi snēhādvātaṁ śamayati, saṁskārāt kaphaṁ, śaityāt pittamūṣmāṇaṁ ca; tasmājjīrṇajvarēṣu sarvēṣvēva sarpirhitamudakamivāgnipluṣṭēṣu dravyēṣviti||37|| bhavanti cātra- yathā prajvalitaṁ vēśma pariṣiñcanti vāriṇā| narāḥ śāntimabhiprētya tathā jīrṇajvarē ghr̥tam||38|| snēhādvātaṁ śamayati, śaityāt pittaṁ niyacchati| ghr̥taṁ tulyaguṇaṁ dōṣaṁ saṁskārāttu jayēt kapham||39|| nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnēhōttamaṁ matam||40||

yathāsvauṣadhasiddhasyēti vātādijvarē vātajvarādiharadravyasiddhasya| kathaṁ sarpiḥ sarvatra kāryamityāha- sarpirhi snēhādityādi| saṁskārāt kaphamiti kaṭutiktādikaphaharasaṁskārāt| yadyapi ca ‘yathāsvauṣadhasiddhasya’ iti vacanādvātē'pi vātaharasaṁskr̥tamēva sarpirvihitaṁ , tathā'pi vātē rūkṣaviparītēna snēhēnāpi sarpirvātaharamēva, pittē'pyuṣṇaviparītaśaityānvitaṁ, kaphē tu sarpiṣaḥ snēhaśaityādinā samānēna kaścinna svābhāvikō virōdhiguṇō'sti kintu saṁskārāddhitamēvēti darśayati| ūṣmāṇaṁ cēti jvaraprabhāvabhūtamūṣmāṇaṁ; na pittōṣmāṇaṁ, tasya pittagrahaṇēnaiva grahaṇāt| anēna jvarasyōṣmaharaṇēna sarpiṣō jvaravyādhipratyanīkatvaṁ darśitaṁ bhavati| atra vātaśamanaṁ sarpiṣō'bhidhāya pittaśamanē'bhidhātavyē kaphaśamanamucyatē, śēṣatō vaktavyōṣmarūpavyādhipratyanīkatayā'pi pittaśamanahētōḥ śaityasya samānaguṇatvāt; yadi tviha madhyē pittapraśamanamucyatē, tadā punaḥ saṁskārāt kaphamityuktvā śaityādūṣmāṇamiti vaktavyaṁ syāt| yatra tu ślōkapāṭhē vyādhipratyanīkatvaṁ ghr̥tasya pr̥thaṅnōktaṁ; tatra, ‘snēhādvātaṁ śamayati’ ityādau vātamanu pittamēva kr̥tamiti sādhu kr̥tam| tasmāditi dōṣavyādhipratyanīkatvāt| jīrṇajvarēṣviti vacanēnāmajvarē niṣēdhayati, sāmē hi samānaguṇatvāt sarpirahitam| śāntimiti santāpaśāntim| abhiprētyēti buddhyā svīkr̥tya, tathā jīrṇajvarē ghr̥taṁ ‘dadāti’ iti śēṣaḥ| nanvatra, ślōkē sarpirguṇakathanē kimiti vyādhirūpōṣmaśamanaṁ nōcyatē? brūmaḥ- pittōṣmāvyatiriktatvēna jvarōṣmaṇaḥ pittaśamanēnaiva labdhatvāt| nanu yadyēvaṁ gadyapāṭhē pr̥thaṅna tarhi paṭhanīya ūṣmā? brūmaḥ- yāvānūṣmā śārīraḥ sa paitta ēva, yatō brūtē- “ūṣmā pittādr̥tē nāsti” (vā.ci.a.1) ityādi, tathā “pittādūṣmōṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyatē” (sū.a.17) iti; kintu, nāsāvūṣmā kadācit pittēna sāmyē'pyēkō bhavati, yathā- kaphajvarē; kadācittvadhikē pittē vahnirūpa ūṣmā mandō bhavati, yathā- pittāgnimāndyē; tadēvamūṣmā pittādbhinnō'bhinnaśca bhavati; tatra bhēdaṁ gr̥hītvā gadyapāṭhē pr̥thag jvarōṣmā paṭhitaḥ, ślōkapāṭhē tvabhēdavivakṣayā na pr̥thak paṭhitaḥ| jvarē tu pittōṣmā jvaraprabhāvēṇa vardhatē, sa ca prabhāvō jvarasya dōṣadūṣyaviśēṣātmakasya, tathā “jvarastripādastriśiraḥ” ityādyuktaprāṇiviśēṣasya jñēyaḥ| nanu sarpiḥ kathaṁ pittaṁ hanti? yataḥ, yathā pittaviparītaśaityaṁ sarpiṣi, tathā pittasamānaḥ snēhō'pyasti| naivaṁ, pittē “sasnēhaṁ” (sū.a.1) itīṣadarthēna saśabdēnālpasya snēhasyābhidhānāt, uṣṇatvaṁ tu pittē pradhānam| yadyapi pittaṁ jalēnāpyārabdhaṁ, tathā'pi tatra śaityamabhibhūyāgnikr̥tamauṣṇyamēvādhikaṁ bhavati, tathā tējasō raukṣyēṇa jalakr̥tasnēhō'pi pittē'bhibhūyatē, dravatvaṁ tu jalakr̥taṁ tējasā nābhibhūyatē, dr̥śyatē hyagnisampr̥ktē jalē dravatvamalpasnēhatā uṣṇatā cēti| kiṁvā, kimanēna taptajaladr̥ṣṭāntēna, adr̥ṣṭakr̥ta ēvāyaṁ bhūtānāmutpādaḥ; tēna, kaścitēva guṇaḥ pāñcabhautikatvē'pi dravyāṇāmāvirbhūtō bhavati, natu sarvē; yathā- śāliṣu tōyakr̥taṁ madhuratvaṁ, na tu gauravamityuktaṁ sūtrasthānē| utsargataḥ sasnēhasyāpi pittasya kadācittējōbhūyastvēna rūkṣatvamapi bhavati jīrṇajvarē, tēna snigdhaśītaṁ sarpirhitaṁ tatra bhavatīti na dōṣaḥ| ata ēvōktaṁ cikitsitē- “rūkṣaṁ tējō jvarakaraṁ” (ci.a.3) ityādi| na ca vācyaṁ- yat- sāṁsiddhikamapi cēt pittasya snigdhatvamapaiti tadā vātasyāpi raukṣyaṁ kimiti nāpaitīti; yatō vicitrā ēva hi guṇā apratikṣēpaṇīyāḥ pratikṣēpaṇīyāśca; tatra yē na sarvadā dr̥śyantē vātaśaitya-pittasnēhādayaḥ, ta ēva pratikṣēpaṇīyāḥ; nānyē, tathaiva dr̥ṣṭatvāt| tulyaguṇamiti sarvathā tulyaguṇam| nanu saṁskārāt kaphahantr̥tvē saṁskārēṇaiva kaphō hanyatē , kastatra sarpiṣō vyāpāra ityāha- nānya ityādi| nānya iti tailādiḥ| saṁskāramanuvartata iti saṁskārakadravyakāryaṁ karōti| ētēnaitaddarśayati- yat- tēnaiva dravyēṇa yādr̥ṅmānēna ghr̥taṁ saṁskriyatē, anyatra tailādisnēhastathaiva yadi saṁskriyatē tadā ghr̥tamēvānyasnēhēbhyō viśēṣēṇa saṁskārakadravyakāryaṁ karōti; ayaṁ ghr̥taprabhāvō'dhikaḥ, tēna saṁskārāt kaphavijayē ghr̥tamēva kartavyamityarthaḥ| prapañcitaścāyamarthaḥ snēhādhyāyē||37-40||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

gadyōktō yaḥ punaḥ ślōkairarthaḥ samanugīyatē| tadvyaktivyavasāyārthaṁ dviruktaṁ tanna garhyatē||41||

nanu snēhādvātaṁ śamayatītyādigranthō gadyēnaivōktaḥ, tat kimarthaṁ ślōkēnōcyata ityāha- gadyōktō ya ityādi| tadvyaktivyavasāyārthamityatra tadvyaktirgadyōktārthasya vyaktiḥ prasannatēti yāvat, vyavasāyaḥ adhyavasāyō grahaṇamityarthaḥ; yasmāt pūrvōktārthaspaṣṭīkaraṇārthaṁ punaḥ ślōkēnābhidhānaṁ, tasmāt prayōjanāntarayuktatvānna punaruktidōṣa iti bhāvaḥ| gadyōktāpēkṣayā ślōkābhidhānaṁ sukhagrahaṇaṁ bhavatīti lōkasiddhamēva| atra ca gadyōkta ityupalakṣaṇaṁ, tēna ślōkōktō'pi ślōkēnōcyata iti bōddhavyaṁ; yathā- āragvadhīyē| ēvaṁ gadyōktō'pi gadyēnēti bōddhavyaṁ; yathā- prapañcēna kāraṇādyabhidhāyōktam- “ēvamasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” (sū.a.11) ityādi| tathā ślōkēnōktō'pi gadyēnōcyatē, yathā- “brahmaṇā hi yathā prōktaṁ” (sū.a.1) ityādi ślōkēnābhidhāya ādyē'dhyāyē punaranyatrōktaṁ- “yamāyurvēdamaśvinau mahyaṁ prāyacchētām” (ci.a.1.pā.4) ityādi| atra ślōkābhidhānamēva sukhagrahaṇārthamiti jñēyam| kiṁvā, tadvyaktivyavasāyārthamiti yathāyōgyatayā bōddhavyam| tēna, prapañcābhidhānamarthavyaktyarthaṁ bōddhavyaṁ, saṅkṣēpābhidhānaṁ tu vyavasāyārthaṁ; tēna gadyaślōkābhidhānābhyāṁ vyaktivyavasāyau kriyētē| tatra prapañcābhidhānē'rthasya vyaktiḥ sphuṭaivēti, saṅkṣēpābhidhānaṁ tu prapañcāpēkṣayā sukhagrahaṇaṁ bhavati||41||

Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44

tatra ślōkāḥ- trividhaṁ nāmaparyāyairhētuṁ pañcavidhaṁ gadam| gadalakṣaṇaparyāyān vyādhēḥ pañcavidhaṁ graham||42|| jvaramaṣṭavidhaṁ tasya prakr̥ṣṭāsannakāraṇam| pūrvarūpaṁ ca rūpaṁ ca bhēṣajaṁ saṅgrahēṇa ca||43|| vyājahāra jvarasyāgrē nidānē vigatajvaraḥ| bhagavānagnivēśāya praṇatāya punarvasuḥ||44||

saṅgrahē yadyapi hētuparyāyāḥ pūrvamuktāstadanu hētutraividhyaṁ, tathā'pi chandō'nurōdhēna tadviparyayakathanam| nāmarūpā yōgarūḍhāḥ paryāyā nāmaparyāyāḥ| pañcavidhaṁ gadamiti āgnēyādibhēdēna| ‘gadaparyāyanāmāni’ iti pāṭhē yalliṅgaparyāyābhidhānaṁ tasya vyādhipañcavidhagrahaśabdēnaiva ‘tasyōpalabdhiḥ’ ityādigranthāntarniviṣṭasakalārthasya gr̥hītatvādgrahaṇam; ‘gadalakṣaṇaparyāyān’ iti pāṭhē tu pūrvapakṣō nāstyēva, pāṭhastu nāyamatiprasiddhaḥ| prakr̥ṣṭāsannakāraṇaṁ jvarasya rūkṣādi prakr̥ṣṭam, āsannaṁ vātādi; tathā prakr̥ṣṭaṁ rudrakōpaḥ, āsannaṁ tu rūkṣādi| yadyapi rūpāt paścāt pūrvarūpamuktaṁ, tathā'pi chandōnurōdhāt pūrvarūpamagrē kr̥taṁ; kiṁvā, vātādijaviśiṣṭajvaralakṣaṇānāmavyaktānāṁ viśiṣṭajvarapūrvarūpatāṁ sūcayatā pūrvarūpaṁ pūrvaṅkr̥taṁ; vātādijvaralakṣaṇāni hyavyaktāni pūrvarūpāṇi bhavanti||42-44||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē nidānasthānē jvaranidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ nidānasthānē jvaranidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||