Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō jātisūtrīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो जातिसूत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
samprati pāriśēṣyājjātisūtrīya ucyatē| jātiśabdēna janmakāraṇamucyatē, tasya sūtraṁ janmōpāyakathanaṁ, tadadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō jātisūtrīyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
strīpuṁsayōravyāpannaśukraśōṇitagarbhāśayayōḥ śrēyasīṁ prajāmicchatōstadarthābhinirvr̥ttikaraṁ karmōpadēkṣyāmaḥ||3||
स्त्रीपुंसयोरव्यापन्नशुक्रशोणितगर्भाशययोः श्रेयसीं प्रजामिच्छतोस्तदर्थाभिनिर्वृत्तिकरं कर्मोपदेक्ष्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
strīpuṁsayōriti kramanirdēśaṁ kr̥tvā ‘avyāpannaśōṇitagarbhāśayaśukrayōḥ’ iti nirdēśō yathākramānurōdhādyadyapi yujyatē, tathā'pyalpākṣaraṁ pūrvaṁ nipatatīti nyāyamāśritya kramabhēdēna nirdēśaḥ kr̥taḥ| śrēyasīṁ prajāmicchatōrityatra śrēyasī prajā guṇavān putrō guṇavatī ca kanyā'bhiprētā, yatō'tra kanyōtpādavidhānamapi lēśataḥ kariṣyati; tēna nirguṇayōḥ kanyāputrayōstathā napuṁsakasya cāśrēyastvēna vyudāsaḥ; anyē tu putramēva śrēyasīṁ prajāmāhuḥ; yatō'tra sarvaṁ putramēvōddiśya vidhānaṁ prāyaḥ kariṣyati| tadarthābhinirvr̥ttikaramiti śrēyaḥprajārūpaprayōjananiṣpādakam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
athāpyētau strīpuṁsau snēhasvēdābhyāmupapādya, vamanavirēcanābhyāṁ saṁśōdhya, kramēṇa prakr̥timāpādayēt| saṁśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyāmupācarēt; upācarēcca madhurauṣadhasaṁskr̥tābhyāṁ ghr̥takṣīrābhyāṁ puruṣaṁ, striyaṁ tu tailamāṣābhyām||4||
अथाप्येतौ स्त्रीपुंसौ स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य, वमनविरेचनाभ्यां संशोध्य, क्रमेण प्रकृतिमापादयेत्| संशुद्धौ चास्थापनानुवासनाभ्यामुपाचरेत्; उपाचरेच्च मधुरौषधसंस्कृताभ्यां घृतक्षीराभ्यां पुरुषं, स्त्रियं तु तैलमाषाभ्याम्||४||
🔊 Audio coming soon
athāpītyādau athaśabdō'dhikārē, apiśabdō viśēṣārthaḥ| tēnāvyāpannaśukraśōṇitagarbhāśayayōrapi strīpuṁsayōḥ śrēyaḥprajājanakaguṇādhānārthaṁ snēhādikarmakaraṇamiti darśayati| yadyapyētāviti padēnaivādhikr̥tau strīpuṁsau labdhau, tathā'pi punaryataḥ strīpuṁsāviti karōti tēna yugapadēva strīpuṁsau snēhanādivakṣyamāṇakarmaṇā yōjyāviti darśayati| kramēṇēti pēyādikramēṇa| sa ca kramō vamanē virēcanē ca pr̥thak pr̥thak pradēśāntarōktakramanyāyēna bōddhavyaḥ| punaḥ ‘saṁśuddhau ca’ iti vacanāt samyakśuddhayōrēvāsthāpanānuvāsanē kartavyē, nāsamyakśuddhayōriti darśayati| madhurauṣadhaśabdēna sarvamadhurauṣadhagrahaṇaṁ, madhurasya viśēṣēṇa śukravr̥ddhikaratvāt; anyē tu madhurauṣadhaśabdēna jīvanīyagaṇamicchanti||4||
Adhikarana 4 (5-8) · Śloka 8
tataḥ puṣpāt prabhr̥ti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī, pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānā , na ca kāñcinmr̥jāmāpadyēta| tataścaturthē'hanyēnāmutsādya saśiraskaṁ snāpayitvā śuklāni vāsāṁsyācchādayēt puruṣaṁ ca| tataḥ śuklavāsasau sragviṇau sumanasāvanyōnyamabhikāmau saṁvasēyātāṁ snānāt prabhr̥ti yugmēṣvahaḥsu putrakāmau, ayugmēṣu duhitr̥kāmau||5|| na ca nyubjāṁ pārśvagatāṁ vā saṁsēvēta| nyubjāyā vātō balavān sa yōniṁ pīḍayati, pārśvagatāyā dakṣiṇē pārśvē ślēṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṁ, vāmē pārśvē pittaṁ tadasyāḥ pīḍitaṁ vidahati raktaṁ śukraṁ ca, tasmāduttānā bījaṁ gr̥hṇīyāt; tathāhi yathāsthānamavatiṣṭhantē dōṣāḥ| paryāptē caināṁ śītōdakēna pariṣiñcēt| tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śōkārtā kruddhā'nyaṁ ca pumāṁsamicchantī maithunē cātikāmā vā na garbhaṁ dhattē, viguṇāṁ vā prajāṁ janayati| atibālāmativr̥ddhāṁ dīrgharōgiṇīmanyēna vā vikārēṇōpasr̥ṣṭāṁ varjayēt| puruṣē'pyēta ēva dōṣāḥ| ataḥ sarvadōṣavarjitau strīpuruṣau saṁsr̥jyēyātām||6|| sañjātaharṣau maithunē cānukūlāviṣṭagandhaṁ svāstīrṇaṁ sukhaṁ śayanamupakalpya manōjñaṁ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau dakṣiṇapādēna pumānārōhēt vāmapādēna strī||7|| tatra mantraṁ prayuñjīta- “ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhā'si dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava” iti| “brahmā br̥haspatirviṣṇuḥsōmaḥsūryastathā'śvinau| bhagō'tha mitrāvaruṇau vīraṁ dadatu mē sutam” ityuktvā saṁvasēyātām||8||
ततः पुष्पात् प्रभृति त्रिरात्रमासीत ब्रह्मचारिण्यधःशायिनी, पाणिभ्यामन्नमजर्जरपात्राद्भुञ्जाना , न च काञ्चिन्मृजामापद्येत| ततश्चतुर्थेऽहन्येनामुत्साद्य सशिरस्कं स्नापयित्वा शुक्लानि वासांस्याच्छादयेत् पुरुषं च| ततः शुक्लवाससौ स्रग्विणौ सुमनसावन्योन्यमभिकामौ संवसेयातां स्नानात् प्रभृति युग्मेष्वहःसु पुत्रकामौ, अयुग्मेषु दुहितृकामौ||५|| न च न्युब्जां पार्श्वगतां वा संसेवेत| न्युब्जाया वातो बलवान् स योनिं पीडयति, पार्श्वगताया दक्षिणे पार्श्वे श्लेष्मा स च्युतः पिदधाति गर्भाशयं, वामे पार्श्वे पित्तं तदस्याः पीडितं विदहति रक्तं शुक्रं च, तस्मादुत्ताना बीजं गृह्णीयात्; तथाहि यथास्थानमवतिष्ठन्ते दोषाः| पर्याप्ते चैनां शीतोदकेन परिषिञ्चेत्| तत्रात्यशिता क्षुधिता पिपासिता भीता विमनाः शोकार्ता क्रुद्धाऽन्यं च पुमांसमिच्छन्ती मैथुने चातिकामा वा न गर्भं धत्ते, विगुणां वा प्रजां जनयति| अतिबालामतिवृद्धां दीर्घरोगिणीमन्येन वा विकारेणोपसृष्टां वर्जयेत्| पुरुषेऽप्येत एव दोषाः| अतः सर्वदोषवर्जितौ स्त्रीपुरुषौ संसृज्येयाताम्||६|| सञ्जातहर्षौ मैथुने चानुकूलाविष्टगन्धं स्वास्तीर्णं सुखं शयनमुपकल्प्य मनोज्ञं हितमशनमशित्वा नात्यशितौ दक्षिणपादेन पुमानारोहेत् वामपादेन स्त्री||७|| तत्र मन्त्रं प्रयुञ्जीत- “अहिरसि आयुरसि सर्वतः प्रतिष्ठाऽसि धाता त्वा ददतु विधाता त्वा दधातु ब्रह्मवर्चसा भव” इति| “ब्रह्मा बृहस्पतिर्विष्णुःसोमःसूर्यस्तथाऽश्विनौ| भगोऽथ मित्रावरुणौ वीरं ददतु मे सुतम्” इत्युक्त्वा संवसेयाताम्||८||
🔊 Audio coming soon
puṣpāditi ārtavadarśanāt| brahmacāriṇīti adhaḥśāyinīti ca trirātramityanēna sambadhyatē| adhaḥśāyinīti nōccaśayyāśāyinī| pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānēti pāṇyōruparyasphuṭitaṁ pātraṁ dattvā tatrasthamannaṁ bhuñjānā| na ca kāñcinmr̥jāmiti śarīrāvayavēṣu kr̥tsnaśarīrē vā mārjanam| puruṣaṁ ca caturthē'hani utsādyētyādigranthōktakriyayā yōjayēditi yōjanā| snānāt prabhr̥tīti saṁvasēyātāmityanēna sambadhyatē| tēna snānāt prabhr̥ti maithunaṁ vidhīyatē na tu snānadināt prabhr̥ti, putrakāmayōryugmadinavidhānāt| yugmadinaṁ tu prathamartudināt prabhr̥tyēva gaṇanīyam| yaduktaṁ hārītē- “caturthīṣaṣṭhyaṣṭamīdvādaśīṣu guṇavantamāyuṣmantaṁ putraṁ janayati, pañcamīnavamyēkādaśīṣu kanyāṁ guṇavatīṁ, saptamyāṁ durbhagāṁ kanyām” iti| nyubjāmiti adhōmukhīm| paryāptē iti samāptē maithunē| maithunē cātikāmēti nivr̥ttēcchē'pi puruṣē maithunamicchantī| anyēna vā vikārēṇēti kuṣṭhādinā jugupsitēna rōgēṇa| ārōhēt śayanamiti sambandhaḥ| ‘ahirasi’ ityādi ‘dadatu mē sutam’ ityantō mantraḥ||5-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
sā cēdēvamāśāsīta- br̥hantamavadātaṁ haryakṣamōjasvinaṁ śuciṁ sattvasampannaṁ putramicchēyamiti, śuddhasnānāt prabhr̥tyasyai manthamavadātayavānāṁ madhusarpirbhyāṁ saṁsr̥jya śvētāyā gōḥ sarūpavatsāyāḥ payasā''lōḍya rājatē kāṁsyē vā pātrē kālē kālē saptāhaṁ satataṁ prayacchēt pānāya| prātaśca śāliyavānnavikārān dadhimadhusarpirbhiḥ payōbhirvā saṁsr̥jya bhuñjīta, tathā sāyamavadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt| sāyaṁ prātaśca śaśvacchvētaṁ mahāntaṁ vr̥ṣabhamājānēyaṁ vā haricandanāṅgadaṁ paśyēt| saumyābhiścaināṁ kathābhirmanōnukūlābhirupāsīta| saumyākr̥tivacanōpacāracēṣṭāṁśca strīpuruṣānitarānapi cēndriyārthānavadātān paśyēt| sahacaryaścaināṁ priyahitābhyāṁ satatamupacarēyustathā bhartā| na ca miśrībhāvamāpadyēyātāmiti| anēna vidhinā saptarātraṁ sthitvā'ṣṭamē'hanyāplutyādbhiḥ saśiraskaṁ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayēdavadātāni, avadātāśca srajō bhūṣaṇāni ca bibhr̥yāt||9||
सा चेदेवमाशासीत- बृहन्तमवदातं हर्यक्षमोजस्विनं शुचिं सत्त्वसम्पन्नं पुत्रमिच्छेयमिति, शुद्धस्नानात् प्रभृत्यस्यै मन्थमवदातयवानां मधुसर्पिर्भ्यां संसृज्य श्वेताया गोः सरूपवत्सायाः पयसाऽऽलोड्य राजते कांस्ये वा पात्रे काले काले सप्ताहं सततं प्रयच्छेत् पानाय| प्रातश्च शालियवान्नविकारान् दधिमधुसर्पिर्भिः पयोभिर्वा संसृज्य भुञ्जीत, तथा सायमवदातशरणशयनासनपानवसनभूषणा च स्यात्| सायं प्रातश्च शश्वच्छ्वेतं महान्तं वृषभमाजानेयं वा हरिचन्दनाङ्गदं पश्येत्| सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूलाभिरुपासीत| सौम्याकृतिवचनोपचारचेष्टांश्च स्त्रीपुरुषानितरानपि चेन्द्रियार्थानवदातान् पश्येत्| सहचर्यश्चैनां प्रियहिताभ्यां सततमुपचरेयुस्तथा भर्ता| न च मिश्रीभावमापद्येयातामिति| अनेन विधिना सप्तरात्रं स्थित्वाऽष्टमेऽहन्याप्लुत्याद्भिः सशिरस्कं सह भर्त्रा अहतानि वस्त्राण्याच्छादयेदवदातानि, अवदाताश्च स्रजो भूषणानि च बिभृयात्||९||
🔊 Audio coming soon
haryakṣaṁ siṁhavikramaṁ; haryakṣatā sāmudrakaiḥ stutā, tēnōpādēyā| icchēyamityanēkārthatvāddhātūnāṁ labhēyamityarthaḥ; tēna ‘āśāsīta’ ityasya ‘icchēyaṁ’ ityanēna na paunaruktyamiti vyākhyānayanti| kālē kālē iti sāyamprātaḥ| atra ca manthapānasya tathā śāliyavānnabhōjanasya ca vihitatvādubhāvapi kālē kālē mātrayā karaṇīyau| śaraṇaṁ gr̥ham| ājānēyam uttamakulajātamaśvam| haricandanaśabdēna śvētacandanaṁ vivakṣitaṁ, hariśabdasyānēkārthatvāt; hariśabdēna śvētasyaiva grahaṇaṁ, praśastatvāt; aṅgadaḥ aṅgarāgaḥ; kiṁvā aṅgadaḥ bāhubhūṣaṇam| paśyēditi upalabhēta; tēna śrōtramanōbhyāmapi avadātatvagrahaṇaṁ labhyatē||9||
Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14
tata r̥tvik prāguttarasyāṁ diśyagārasya prāgpravaṇamudakpravaṇaṁ vā pradēśamabhisamīkṣya, gōmayōdakābhyāṁ sthaṇḍilamupalipya, prōkṣya cōdakēna, vēdīmasmin sthāpayēt| tāṁ paścimēnāhatavastrasañcayē śvētārṣabhē vā'pyajina upaviśēd brāhmaṇaprayuktaḥ, rājanyaprayuktastu vaiyāghrē carmaṇyānaḍuhē vā, vaiśyaprayuktastu rauravē bāstē vā| tatrōpaviṣṭaḥ pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhūkībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya, kuśaiḥ paristīrya, paridhibhiśca paridhāya, lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanōbhirupakirēt| tatra praṇīyōdapātraṁ pavitrapūtamupasaṁskr̥tya sarpirājyārthaṁ yathōktavarṇānājānēyādīn samantataḥ sthāpayēt||10|| tataḥ putrakāmā paścimatō'gniṁ dakṣiṇatō brāhmaṇamupaviśyānvālabhēta saha bhartrā yathēṣṭaṁ putramāśāsānā| tatastasyā āśāsānāyā r̥tvik prajāpatimabhinirdiśya yōnau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṁ kāmyāmiṣṭiṁ nirvartayēd ‘viṣṇuryōniṁ kalpayatu’ ityanayarcā| tataścaivājyēna sthālīpākamabhighārya trirjuhuyādyathāmnāyam| mantrōpamantritamudapātraṁ tasyai dadyāt sarvōdakārthān kuruṣvēti| tataḥ samāptē karmaṇi pūrvaṁ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnimanuparikrāmēt saha bhartrā| tatō brāhmaṇān svasti vācayitvā''jyaśēṣaṁ prāśnīyāt pūrvaṁ pumān, paścāt strī; na cōcchiṣṭamavaśēṣayēt| tatastau saha saṁvasēyātāmaṣṭarātraṁ, tathāvidhaparicchadāvēva ca syātāṁ , tathēṣṭaputraṁ janayētām||11|| yā tu strī śyāmaṁ lōhitākṣaṁ vyūḍhōraskaṁ mahābāhuṁ ca putramāśāsīta, yā vā kr̥ṣṇaṁ kr̥ṣṇamr̥dudīrghakēśaṁ śuklākṣaṁ śukladantaṁ tējasvinamātmavantam; ēṣa ēvānayōrapi hōmavidhiḥ| kintu paribarhō varṇavarjaṁ syāt| putravarṇānurūpastu yathāśīrēva tayōḥ paribarhō'nyaḥ kāryaḥ syāt||12|| śūdrā tu namaskāramēva kuryāt (dēvāgnidvijagurutapasvisiddhēbhyaḥ )||13|| yā yā ca yathāvidhaṁ putramāśāsīta tasyāstasyāstāṁ tāṁ putrāśiṣamanuniśamya tāṁstāñjanapadānmanasā'nuparikrāmayēt| tatō yā yā yēṣāṁ yēṣāṁ janapadānāṁ manuṣyāṇāmanurūpaṁ putramāśāsīta sā sā tēṣāṁ tēṣāṁ janapadānāṁ manuṣyāṇāmāhāravihārōpacāraparicchadānanuvidhatsvēti vācyā syāt| ityētat sarvaṁ putrāśiṣāṁ samr̥ddhikaraṁ karma vyākhyātaṁ bhavati||14||
तत ऋत्विक् प्रागुत्तरस्यां दिश्यगारस्य प्राग्प्रवणमुदक्प्रवणं वा प्रदेशमभिसमीक्ष्य, गोमयोदकाभ्यां स्थण्डिलमुपलिप्य, प्रोक्ष्य चोदकेन, वेदीमस्मिन् स्थापयेत्| तां पश्चिमेनाहतवस्त्रसञ्चये श्वेतार्षभे वाऽप्यजिन उपविशेद् ब्राह्मणप्रयुक्तः, राजन्यप्रयुक्तस्तु वैयाघ्रे चर्मण्यानडुहे वा, वैश्यप्रयुक्तस्तु रौरवे बास्ते वा| तत्रोपविष्टः पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधूकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय, कुशैः परिस्तीर्य, परिधिभिश्च परिधाय, लाजैः शुक्लाभिश्च गन्धवतीभिः सुमनोभिरुपकिरेत्| तत्र प्रणीयोदपात्रं पवित्रपूतमुपसंस्कृत्य सर्पिराज्यार्थं यथोक्तवर्णानाजानेयादीन् समन्ततः स्थापयेत्||१०|| ततः पुत्रकामा पश्चिमतोऽग्निं दक्षिणतो ब्राह्मणमुपविश्यान्वालभेत सह भर्त्रा यथेष्टं पुत्रमाशासाना| ततस्तस्या आशासानाया ऋत्विक् प्रजापतिमभिनिर्दिश्य योनौ तस्याः कामपरिपूरणार्थं काम्यामिष्टिं निर्वर्तयेद् ‘विष्णुर्योनिं कल्पयतु’ इत्यनयर्चा| ततश्चैवाज्येन स्थालीपाकमभिघार्य त्रिर्जुहुयाद्यथाम्नायम्| मन्त्रोपमन्त्रितमुदपात्रं तस्यै दद्यात् सर्वोदकार्थान् कुरुष्वेति| ततः समाप्ते कर्मणि पूर्वं दक्षिणपादमभिहरन्ती प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत् सह भर्त्रा| ततो ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वाऽऽज्यशेषं प्राश्नीयात् पूर्वं पुमान्, पश्चात् स्त्री; न चोच्छिष्टमवशेषयेत्| ततस्तौ सह संवसेयातामष्टरात्रं, तथाविधपरिच्छदावेव च स्यातां , तथेष्टपुत्रं जनयेताम्||११|| या तु स्त्री श्यामं लोहिताक्षं व्यूढोरस्कं महाबाहुं च पुत्रमाशासीत, या वा कृष्णं कृष्णमृदुदीर्घकेशं शुक्लाक्षं शुक्लदन्तं तेजस्विनमात्मवन्तम्; एष एवानयोरपि होमविधिः| किन्तु परिबर्हो वर्णवर्जं स्यात्| पुत्रवर्णानुरूपस्तु यथाशीरेव तयोः परिबर्होऽन्यः कार्यः स्यात्||१२|| शूद्रा तु नमस्कारमेव कुर्यात् (देवाग्निद्विजगुरुतपस्विसिद्धेभ्यः )||१३|| या या च यथाविधं पुत्रमाशासीत तस्यास्तस्यास्तां तां पुत्राशिषमनुनिशम्य तांस्ताञ्जनपदान्मनसाऽनुपरिक्रामयेत्| ततो या या येषां येषां जनपदानां मनुष्याणामनुरूपं पुत्रमाशासीत सा सा तेषां तेषां जनपदानां मनुष्याणामाहारविहारोपचारपरिच्छदाननुविधत्स्वेति वाच्या स्यात्| इत्येतत् सर्वं पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
sthaṇḍilaṁ pūjanasthānam | vēdīṁ piṇḍikām| tāṁ paścimēnēti vēdikāyāḥ paścimē| śvētārṣabhē vā'pyajinē iti śvētavr̥ṣabhacarmaṇi vētyarthaḥ| brāhmaṇaprayukta iti yadi brāhmaṇēna putrēṣṭyarthaṁ prayuktaḥ syāt tadā sa r̥tvik śvētavastrasañcayē śvētavr̥ṣabhacarmaṇi vā upaviśēt| rājanyaprayuktastu vaiyāghrādicarmaṇi ‘upaviśēt’ iti śēṣaḥ| ruruḥ hariṇaviśēṣaḥ| paridhibhiriti caturbhiḥ palāśabr̥haddaṇḍaiḥ| paridhāyēti vēṣṭayitvā| pavitramēva pūtaṁ mantrēṇa pavitrapūtaṁ, taccōdapātraviśēṣaṇam| upasaṁskr̥tyēti tadudapātramēva saṁskāramantrairupasaṁskr̥tya| sarpirājyārthamiti navanītaṁ ghr̥tārthaṁ; kiṁvā sarpirghr̥tamēva, ājyārthamiti mantrapūtaghr̥takaraṇārtham; ājyaśabdēna mantrābhimantritaṁ ghr̥tamucyatē| paścimatō'gniṁ dakṣiṇatō brāhmaṇamiti yathā pūrvēṇāgnirvāmē ca brāhmaṇō bhavati tathētyarthaḥ| anulabhētēti r̥tvikprayuktā r̥tvigvidhānamanukuryādityarthaḥ| prajāpatimabhinirdiśyēti brahmāṇamabhimantraya| yōnau kāmapūraṇārthamagnāviṣṭiṁ nirvapēt iṣṭiṁ kuryāt| viṣṇuryōnimityādikā iṣṭisādhikā r̥k| pākamiti carum| abhighāryēti miśrīkr̥tya| yathāmnāyamiti yathāvēdam| kintu paribarhō varṇavarjamiti paribarhaḥ śayanāsanapuṣpādiparicchadaḥ; tēna yathāvidhā putrēcchā tathāvarṇaḥ paribarhaḥ kartavya iti vākyārthaḥ| śūdrāvidhānamāha- śūdrā tvityādi| namaskāramēva kuryāditi śūdrāyā mantrē hōmē cānadhikārāt namaskāramātrakaraṇam||10-14||
Adhikarana 7 (15) · Śloka 15
na khalu kēvalamētadēva karma varṇavaiśēṣyakaraṁ bhavati| api tu tējōdhāturapyudakāntarikṣadhātuprāyō'vadātavarṇakarō bhavati, pr̥thivīvāyudhātuprāyaḥ kr̥ṣṇavarṇakaraḥ, samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ||15||
न खलु केवलमेतदेव कर्म वर्णवैशेष्यकरं भवति| अपि तु तेजोधातुरप्युदकान्तरिक्षधातुप्रायोऽवदातवर्णकरो भवति, पृथिवीवायुधातुप्रायः कृष्णवर्णकरः, समसर्वधातुप्रायः श्यामवर्णकरः||१५||
🔊 Audio coming soon
varṇaviśēṣakaraṁ hētvantaramāha- na tu khalvityādi| tējōdhātuḥ kr̥ṣṇavarṇē śyāmavarṇē ca vartatē||15||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
sattvavaiśēṣyakarāṇi punastēṣāṁ tēṣāṁ prāṇināṁ mātāpitr̥sattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṁ svōcitaṁ ca karma sattvaviśēṣābhyāsaścēti||16||
सत्त्ववैशेष्यकराणि पुनस्तेषां तेषां प्राणिनां मातापितृसत्त्वान्यन्तर्वत्न्याः श्रुतयश्चाभीक्ष्णं स्वोचितं च कर्म सत्त्वविशेषाभ्यासश्चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
varṇaviśēṣahētumabhidhāya sattvabhēdahētumāha- sattvētyādi| mātāpitr̥sattvānīti mātāpitranukārēṇa sattvāni prāyaḥ prabhāvādēva bhavanti| antarvatnī garbhiṇī| śrutayaścābhīkṣṇamiti yathā garbhiṇī gītādi śr̥ṇōti, tathāsattvamapatyaṁ janayati| svōcitaṁ ca karmēti garbhēṇōpārjitaṁ karma svaphalānurūpaṁ sattvaṁ janayati| sattvaviśēṣābhyāsaścēti yathāvidhaṁ sattvaṁ puruṣō'bhyasyati janmāntarē tathāsattva ēva jāyatē| vacanaṁ hi- “janma janma yadabhyastaṁ dānamadhyayanaṁ tapaḥ| tēnaivābhyāsayōgēna taccaivābhyasatē naraḥ” iti||16||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
yathōktēna vidhinōpasaṁskr̥taśarīrayōḥ strīpuruṣayōrmiśrībhāvamāpannayōḥ śukraṁ śōṇitēna saha saṁyōgaṁ samētyāvyāpannamavyāpannēna yōnāvanupahatāyāmapraduṣṭē garbhāśayē garbhamabhinirvartayatyēkāntēna| yathā- nirmalē vāsasi suparikalpitē rañjanaṁ samuditaguṇamupanipātādēva rāgamabhinirvartayati, tadvat; yathā vā kṣīraṁ dadhnā'bhiṣutamabhiṣavaṇādvihāya svabhāvamāpadyatē dadhibhāvaṁ, śukraṁ tadvat||17||
यथोक्तेन विधिनोपसंस्कृतशरीरयोः स्त्रीपुरुषयोर्मिश्रीभावमापन्नयोः शुक्रं शोणितेन सह संयोगं समेत्याव्यापन्नमव्यापन्नेन योनावनुपहतायामप्रदुष्टे गर्भाशये गर्भमभिनिर्वर्तयत्येकान्तेन| यथा- निर्मले वाससि सुपरिकल्पिते रञ्जनं समुदितगुणमुपनिपातादेव रागमभिनिर्वर्तयति, तद्वत्; यथा वा क्षीरं दध्नाऽभिषुतमभिषवणाद्विहाय स्वभावमापद्यते दधिभावं, शुक्रं तद्वत्||१७||
🔊 Audio coming soon
samprati garbhōtpattikramamāha- yathōktēnētyādi| yathōktēna vidhinēti pañcakarmōktēna| rañjanaṁ rāgadravyam| dadhyabhiṣutamiti dadhnā stōkamātrēṇa miśritam| āpadyatē dadhibhāvamiti dadhitvamāpadyatē| tadvaditi yathā kṣīraṁ dadhi bhavati, rañjanaṁ rāgō vā bhavati, tathā śukraṁ garbhamabhinirvartayati| śukraṁ yathōktaṁ śōṇitayuktamityarthaḥ||17||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
ēvamabhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatvē hētuḥ pūrvamuktaḥ| yathā hi bījamanupataptamuptaṁ svāṁ svāṁ prakr̥timanuvidhīyatē vrīhirvā vrīhitvaṁ yavō vā yavatvaṁ tathā strīpuruṣāvapi yathōktaṁ hētuvibhāgamanuvidhīyētē||18||
एवमभिनिर्वर्तमानस्य गर्भस्य स्त्रीपुरुषत्वे हेतुः पूर्वमुक्तः| यथा हि बीजमनुपतप्तमुप्तं स्वां स्वां प्रकृतिमनुविधीयते व्रीहिर्वा व्रीहित्वं यवो वा यवत्वं तथा स्त्रीपुरुषावपि यथोक्तं हेतुविभागमनुविधीयेते||१८||
🔊 Audio coming soon
yathōktaṁ hētuvibhāgamanuvidhīyētē iti “raktēna kanyāmadhikēna putraṁ śukrēṇa” (śā.a.2) ityādigranthōktavibhāgaṁ strīpuruṣajanakamanuvidhīyētē||18||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
tayōḥ karmaṇā vēdōktēna vivartanamupadiśyatē prāgvyaktībhāvāt prayuktēna samyak| karmaṇāṁ hi dēśakālasampadupētānāṁ niyatamiṣṭaphalatvaṁ, tathētarēṣāmitaratvam| tasmādāpannagarbhāṁ striyamabhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṁsavanamasyai dadyāt| gōṣṭhē jātasya nyagrōdhasya prāguttarābhyāṁ śākhābhyāṁ śuṅgē anupahatē ādāya dvābhyāṁ dhānyamāṣābhyāṁ sampadupētābhyāṁ gaurasarṣapābhyāṁ vā saha dadhni prakṣipya puṣyēṇa pibēt, tathaivāparāñjīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṁśca yugapadēkaikaśō yathēṣṭaṁ vā'pyupasaṁskr̥tya payasā, kuḍyakīṭakaṁ matsyakaṁ vōdakāñjalau prakṣipya puṣyēṇa pibēt, tathā kanakamayān rājatānāyasāṁśca puruṣakānagnivarṇānaṇupramāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibēdanavaśēṣataḥ puṣyēṇa, puṣyēṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyōṣmāṇamupāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyōdakasaṁsr̥ṣṭasya rasaṁ dēhalyāmupanidhāya dakṣiṇē nāsāpuṭē svayamāsiñcēt picunā| yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṁsavanamiṣṭaṁ taccānuṣṭhēyam| iti puṁsavanāni||19||
तयोः कर्मणा वेदोक्तेन विवर्तनमुपदिश्यते प्राग्व्यक्तीभावात् प्रयुक्तेन सम्यक्| कर्मणां हि देशकालसम्पदुपेतानां नियतमिष्टफलत्वं, तथेतरेषामितरत्वम्| तस्मादापन्नगर्भां स्त्रियमभिसमीक्ष्य प्राग्व्यक्तीभावाद्गर्भस्य पुंसवनमस्यै दद्यात्| गोष्ठे जातस्य न्यग्रोधस्य प्रागुत्तराभ्यां शाखाभ्यां शुङ्गे अनुपहते आदाय द्वाभ्यां धान्यमाषाभ्यां सम्पदुपेताभ्यां गौरसर्षपाभ्यां वा सह दध्नि प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्, तथैवापराञ्जीवकर्षभकापामार्गसहचरकल्कांश्च युगपदेकैकशो यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य पयसा, कुड्यकीटकं मत्स्यकं वोदकाञ्जलौ प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्, तथा कनकमयान् राजतानायसांश्च पुरुषकानग्निवर्णानणुप्रमाणान् दध्नि पयस्युदकाञ्जलौ वा प्रक्षिप्य पिबेदनवशेषतः पुष्येण, पुष्येणैव च शालिपिष्टस्य पच्यमानस्योष्माणमुपाघ्राय तस्यैव च पिष्टस्योदकसंसृष्टस्य रसं देहल्यामुपनिधाय दक्षिणे नासापुटे स्वयमासिञ्चेत् पिचुना| यच्चान्यदपि ब्राह्मणा ब्रूयुराप्ता वा स्त्रियः पुंसवनमिष्टं तच्चानुष्ठेयम्| इति पुंसवनानि||१९||
🔊 Audio coming soon
samprati strītvē puruṣatvē ca raktādhikatvaṁ tathā śukrādhikatvaṁ ca pūrvōktaṁ hētumanūdya vaidikaṁ putrajanakaṁ vidhānāntaramāha- tayōrityādi| vēdōktēnēti āyurvēdōktēna| prāgvyaktībhāvāditi yāvanna strītvaṁ puṁstvaṁ vā garbhasya vyaktaṁ bhavati tāvadēva tadvakṣyamāṇaṁ karma liṅgaparivr̥ttikaraṁ bhavati| vyaktistu dvitīyē māsē bhavati; yaduktaṁ- “dvitīyē māsē ghanaḥ sampadyatē” (śā. 4) ityādi; kiṁvā tr̥tīyē māsē aṅgapratyaṅgābhivyaktērvyaktībhāvō jñēyaḥ, dvitīyē tu māsē granthyādirūpē garbhē pratyaṅgavyaktībhāvō na vyaktaḥ; tēna vakṣyamāṇaṁ karma māsadvayaṁ yāvat kartavyam| prayuktēnēti pūrvēṇa sambadhyatē| niyataṁ niścitam| tathētarēṣāmitaratvamiti karmaṇāṁ dēśakālaviguṇānāmaniṣṭaphalaṁ niścitamityarthaḥ| puṁsavanamiti puṁstvakārakaṁ karma| gōṣṭhaḥ gavāṁ viśrāmasthānam| atra ca sthānādiviśēṣaparigraha ēva phaladō bhavatīti vacanādunnīyatē, nātrāsmādr̥śāṁ yuktayaḥ prabhavanti| dhānyamāṣaśabdēna vrīhimāṣaṁ grāhayanti, suvarṇamāṣaṁ ca vyāvartayanti| gaurasarṣapaḥ śvētasarṣapaḥ| puṣyēṇēti puṣyanakṣatrēṇa| yathēṣṭamityanēna dviśastriśō vā pibēdityapi darśayati| kuḍyakīṭaḥ ‘kavaḍigaṇā ’ iti khyātaḥ; kiṁvā jyēṣṭhī kuḍyakīṭaḥ| jatūkarṇē'pyatra prayōgē ‘bhittimatsyaḥ’ iti paṭhyatē, bhittimatsyaśabdēna ca pāścātyē ‘jyēṣṭhī’ ucyatē| matsyakaḥ hrasvamatsyaḥ| dēhalī gr̥hadvārādhaḥkāṣṭhaṁ, tatrōpanidhāya ‘śira’ iti śēṣaḥ; kiṁvā ātmānamēva dēhalyāmupanidhāyēti mantavyam| yaduktaṁ jatūkarṇē- “dēhalyāmāsīnā” iti||19||
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
ata ūrdhvaṁ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ- aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryā'mōghā'vyathā śivā'riṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksēnakāntā cētyāsāmōṣadhīnāṁ śirasā dakṣiṇēna vā pāṇinā dhāraṇaṁ, ētābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣō vā pānam, ētābhiścaiva puṣyē puṣyē snānaṁ, sadā ca tāḥ samālabhēta| tathā sarvāsāṁ jīvanīyōktānāmōṣadhīnāṁ sadōpayōgastaistairupayōgavidhibhiḥ| iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti||20||
अत ऊर्ध्वं गर्भस्थापनानि व्याख्यास्यामः- ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथा शिवाऽरिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ता चेत्यासामोषधीनां शिरसा दक्षिणेन वा पाणिना धारणं, एताभिश्चैव सिद्धस्य पयसः सर्पिषो वा पानम्, एताभिश्चैव पुष्ये पुष्ये स्नानं, सदा च ताः समालभेत| तथा सर्वासां जीवनीयोक्तानामोषधीनां सदोपयोगस्तैस्तैरुपयोगविधिभिः| इति गर्भस्थापनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२०||
🔊 Audio coming soon
samprati sthitasya garbhasya garbhōpaghātakabhāvaprabhāvakhaṇḍakatvēna yat punaḥ sthitikārakaṁ tadgarbhasthāpanamucyatē- ata ūrdhvamityādinā| aindrī gōrakṣakarkaṭī| śatavīryāsahasravīryē dūrvādvayam| amōghā pāṭalā| avyathā guḍūcī| ariṣṭā kaṭurōhiṇī| vāṭyapuṣpī pītabalā| viṣvaksēnakāntā priyaṅguḥ||20||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
garbhōpaghātakarāstvimē bhāvā bhavanti; tadyathā- utkaṭaviṣamakaṭhināsanasēvinyā vātamūtrapurīṣavēgānuparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasēvinyāstīkṣṇōṣṇātimātrasēvinyāḥ pramitāśanasēvinyā garbhō mriyatē'ntaḥ kukṣēḥ, akālē vā sraṁsatē, śōṣī vā bhavati; tathā'bhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadēśāvalōkanairvā'bhīkṣṇaṁ mātuḥ prapatatyakālēgarbhaḥ, tathā'timātrasaṅkṣōbhibhiryānairyānēna, apriyātimātraśravaṇairvā| pratatōttānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuvēṣṭayati, vivr̥taśāyinī naktañcāriṇī cōnmattaṁ janayati, apasmāriṇaṁ punaḥ kalikalahaśīlā, vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṁ straiṇaṁ vā, śōkanityā bhītamapacitamalpāyuṣaṁ vā, abhidhyātrī parōpatāpinamīrṣyuṁ straiṇaṁ vā, stēnā tvāyāsabahulamatidrōhiṇamakarmaśīlaṁ vā, amarṣiṇī caṇḍamaupadhikamasūyakaṁ vā svapnanityā tandrālumabudhamalpāgniṁ vā, madyanityā pipāsālumalpasmr̥timanavasthitacittaṁ vā, gōdhāmāṁsaprāyā śārkariṇamaśmariṇaṁ śanairmēhiṇaṁ vā, varāhamāṁsaprāyā raktākṣaṁ krathanamatiparuṣarōmāṇaṁ vā, matsyamāṁsanityā ciranimēṣaṁ stabdhākṣaṁ vā, madhuranityā pramēhiṇaṁ mūkamatisthūlaṁ vā, amlanityā raktapittinaṁ tvagakṣirōgiṇaṁ vā, lavaṇanityā śīghravalīpalitaṁ khālityarōgiṇaṁ vā, kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṁ vā, tiktanityā śōṣiṇamabalamanupacitaṁ vā, kaṣāyanityā śyāvamānāhinamudāvartinaṁ vā, yadyacca yasya yasya vyādhērnidānamuktaṁ tattadāsēvamānā'ntarvatnī tannimittavikārabahulamapatyaṁ janayati| pitr̥jāstu śukradōṣā mātr̥jairapacārairvyākhyātāḥ| iti garbhōpaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ | tasmādahitānāhāravihārān prajāsampadamicchantī strī viśēṣēṇa varjayēt| sādhvācārā cātmānamupacarēddhitābhyāmāhāravihārābhyāmiti||21||
गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- उत्कटविषमकठिनासनसेविन्या वातमूत्रपुरीषवेगानुपरुन्धत्या दारुणानुचितव्यायामसेविन्यास्तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेविन्याः प्रमिताशनसेविन्या गर्भो म्रियतेऽन्तः कुक्षेः, अकाले वा स्रंसते, शोषी वा भवति; तथाऽभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातदेशावलोकनैर्वाऽभीक्ष्णं मातुः प्रपतत्यकालेगर्भः, तथाऽतिमात्रसङ्क्षोभिभिर्यानैर्यानेन, अप्रियातिमात्रश्रवणैर्वा| प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टयति, विवृतशायिनी नक्तञ्चारिणी चोन्मत्तं जनयति, अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला, व्यवायशीला दुर्वपुषमह्रीकं स्त्रैणं वा, शोकनित्या भीतमपचितमल्पायुषं वा, अभिध्यात्री परोपतापिनमीर्ष्युं स्त्रैणं वा, स्तेना त्वायासबहुलमतिद्रोहिणमकर्मशीलं वा, अमर्षिणी चण्डमौपधिकमसूयकं वा स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुधमल्पाग्निं वा, मद्यनित्या पिपासालुमल्पस्मृतिमनवस्थितचित्तं वा, गोधामांसप्राया शार्करिणमश्मरिणं शनैर्मेहिणं वा, वराहमांसप्राया रक्ताक्षं क्रथनमतिपरुषरोमाणं वा, मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा, मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा, अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा, लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा, कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा, तिक्तनित्या शोषिणमबलमनुपचितं वा, कषायनित्या श्यावमानाहिनमुदावर्तिनं वा, यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर्निदानमुक्तं तत्तदासेवमानाऽन्तर्वत्नी तन्निमित्तविकारबहुलमपत्यं जनयति| पितृजास्तु शुक्रदोषा मातृजैरपचारैर्व्याख्याताः| इति गर्भोपघातकरा भावा भवन्त्युक्ताः | तस्मादहितानाहारविहारान् प्रजासम्पदमिच्छन्ती स्त्री विशेषेण वर्जयेत्| साध्वाचारा चात्मानमुपचरेद्धिताभ्यामाहारविहाराभ्यामिति||२१||
🔊 Audio coming soon
bālasyācirajātasyāpi garbhavyapadēśō bhavati, tēna kukṣērbahirapi maraṇasadbhāvē antaḥkukṣēriti viśēṣaṇamupapannam| pratatōttānaśāyinī uttānaśayanaśīlā| vivr̥tē anāvr̥tē dēśē śayanaśīlā vivr̥taśāyinī| vivr̥taśāyinī tathā naktañcāriṇī ca rakṣaḥprabhr̥tibhūtābhigamanīyā bhavati; tataśca bhūtairabhibhūtō garbha unmattō bhavatīti yuktam| kaliḥ vācikaḥ, kalahastu śārīrakaḥ | straiṇaṁ strīvaśam| abhidhyātrī manasā drōhaṇaśīlā| aupadhikaṁ śāṭhyapracāriṇam| krathanam akasmāducchvāsāvarōdhaḥ, tadvānapi ‘krathana’ ityucyatē| madhuranityēha garbhiṇīvihitaṁ kṣīraṁ vihāyānyamadhurānusēvinī bōddhavyā; kṣīrasya tu vihitatvēna prāśastyam| tatra ṣaṇṇāmapi rasānāmatyarthōpayōgē dōṣamabhidhāya yat punarmadyādīnāmatyarthasēvanē pr̥thagdōṣaṁ brūtē, taddravyaprabhāvasya dōṣaviśēṣābhidhānārthamiti jñēyam| yadvastusēvayā yē vikārā iha garbhasyōcitanidānā dr̥śyantē tē tāvaducitōtpādā ēva| yathā- nidrātisēvayā tandrāluḥ, madhurasēvayā mēhī, amlēna raktapittādiyukta ityādi| yē tu hētvasadr̥śā vikārā garbhasya dr̥śyantē, yathā- gōdhāmāṁsēna śarkarāśmarītyādi, tē'pi dravyaprabhāvādēva jñēyāḥ| yadyapi garbhagrahaṇāt prāgapi striyā apathyasēvā''rtavaduṣṭidvārā garbhē vikāraṁ janayati, tathā puruṣasyāpathyasēvā śukraduṣṭidvārā garbhē duṣṭiṁ janayatīti ihaiva ‘pitr̥jāstu’ ityādinā granthēna vaktavyaṁ, tathā'pi gr̥hītagarbhāyāḥ striyā apacāraviśēṣēṇāvyavadhānādgarbhaduṣṭikarā bhavantīti kr̥tvā ‘tattadāsēvamānā'ntarvatnī’ ityuktam| mātr̥jairapacārairvyākhyātā iti yathā māturapacārānurūpā garbhavyādhayō bhavanti; ēvaṁ piturapi vyavāyāt prāgapacārēṇa śukraduṣṭyā'pacārānurūpā vyādhayō bhavantītyarthaḥ| strī viśēṣēṇētyanēna puruṣō'pi varjayēditi darśayati| sādhvācārēti maṅgalācāraśīlā||21||
Adhikarana 14 (22-24) · Śloka 24
vyādhīṁścāsyā mr̥dumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyairauṣadhāhārōpacārairupacarēt, na cāsyā vamanavirēcanaśirōvirēcanāni prayōjayēt, na raktamavasēcayēt, sarvakālaṁ ca nāsthāpanamanuvāsanaṁ vā kuryādanyatrātyayikādvyādhēḥ| aṣṭamaṁ māsamupādāya vamanādisādhyēṣu punarvikārēṣvātyayikēṣu mr̥dubhirvamanādibhistadarthakāribhirvōpacāraḥ syāt| pūrṇamiva tailapātramasaṅkṣōbhayatā'ntarvatnī bhavatyupacaryā||22|| sā cēdapacārād dvayōstriṣu vā māsēṣu puṣpaṁ paśyēnnāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt; ajātasārō hi tasmin kālē bhavati garbhaḥ||23|| sā cēccatuṣprabhr̥tiṣu māsēṣu krōdhaśōkāsūyērṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṅkṣōbhasandhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyōgāt kadāhārādvā puṣpaṁ paśyēt, tasyā garbhasthāpanavidhimupadēkṣyāmaḥ| puṣpadarśanādēvaināṁ brūyāt- śayanaṁ tāvanmr̥dusukhaśiśirāstaraṇasaṁstīrṇamīṣadavanataśiraskaṁ pratipadyasvēti| tatō yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṁ paramaśiśiravāriṇī saṁsthitābhyāṁ picumāplāvyōpasthasamīpē sthāpayēttasyāḥ, tathā śatadhautasahasradhautābhyāṁ sarpirbhyāmadhōnābhēḥ sarvataḥ pradihyāt, sarvataśca gavyēna caināṁ payasā suśītēna madhukāmbunā vā nyagrōdhādikaṣāyēṇa vā pariṣēcayēdadhō nābhēḥ, udakaṁ vā suśītamavagāhayēt, kṣīriṇāṁ kaṣāyadrumāṇāṁ ca svarasaparipītāni cēlāni grāhayēt, nyagrōdhādiśuṅgāsiddhayōrvākṣīrasarpiṣōḥ picuṁ grāhayēt, ataścaivākṣamātraṁ prāśayēt, prāśayēdvā kēvalaṁ kṣīrasarpiḥ, padmōtpalakumudakiñjalkāṁścāsyai samadhuśarkarān lēhārthaṁ dadyāt, śr̥ṅgāṭakapuṣkarabījakaśērukān bhakṣṇārthaṁ, gandhapriyaṅgvasitōtpalaśālūkōdumbaraśalāṭunyagrōdhaśuṅgāni vā pāyayēdēnāmājēna payasā, payasā caināṁ balātibalāśāliṣaṣṭikēkṣumūlakākōlīśr̥tēna samadhuśarkaraṁ raktaśālīnāmōdanaṁ mr̥dusurabhiśītalaṁ bhōjayēt, lāvakapiñjalakuraṅgaśambaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasēna vā ghr̥tasusaṁskr̥tēna sukhaśiśirōpavātadēśasthāṁ bhōjayēt, krōdhaśōkāyāsavyavāyavyāyāmēbhyaścābhirakṣēt, saumyābhiścaināṁ kathābhirmanōnukūlābhirupāsīta; tathā'syā garbhastiṣṭhati||24||
व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखसुकुमारप्रायैरौषधाहारोपचारैरुपचरेत्, न चास्या वमनविरेचनशिरोविरेचनानि प्रयोजयेत्, न रक्तमवसेचयेत्, सर्वकालं च नास्थापनमनुवासनं वा कुर्यादन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः| अष्टमं मासमुपादाय वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेष्वात्ययिकेषु मृदुभिर्वमनादिभिस्तदर्थकारिभिर्वोपचारः स्यात्| पूर्णमिव तैलपात्रमसङ्क्षोभयताऽन्तर्वत्नी भवत्युपचर्या||२२|| सा चेदपचाराद् द्वयोस्त्रिषु वा मासेषु पुष्पं पश्येन्नास्या गर्भः स्थास्यतीति विद्यात्; अजातसारो हि तस्मिन् काले भवति गर्भः||२३|| सा चेच्चतुष्प्रभृतिषु मासेषु क्रोधशोकासूयेर्ष्याभयत्रासव्यवायव्यायामसङ्क्षोभसन्धारणविषमाशनशयनस्थानक्षुत्पिपासातियोगात् कदाहाराद्वा पुष्पं पश्येत्, तस्या गर्भस्थापनविधिमुपदेक्ष्यामः| पुष्पदर्शनादेवैनां ब्रूयात्- शयनं तावन्मृदुसुखशिशिरास्तरणसंस्तीर्णमीषदवनतशिरस्कं प्रतिपद्यस्वेति| ततो यष्टीमधुकसर्पिर्भ्यां परमशिशिरवारिणी संस्थिताभ्यां पिचुमाप्लाव्योपस्थसमीपे स्थापयेत्तस्याः, तथा शतधौतसहस्रधौताभ्यां सर्पिर्भ्यामधोनाभेः सर्वतः प्रदिह्यात्, सर्वतश्च गव्येन चैनां पयसा सुशीतेन मधुकाम्बुना वा न्यग्रोधादिकषायेण वा परिषेचयेदधो नाभेः, उदकं वा सुशीतमवगाहयेत्, क्षीरिणां कषायद्रुमाणां च स्वरसपरिपीतानि चेलानि ग्राहयेत्, न्यग्रोधादिशुङ्गासिद्धयोर्वाक्षीरसर्पिषोः पिचुं ग्राहयेत्, अतश्चैवाक्षमात्रं प्राशयेत्, प्राशयेद्वा केवलं क्षीरसर्पिः, पद्मोत्पलकुमुदकिञ्जल्कांश्चास्यै समधुशर्करान् लेहार्थं दद्यात्, शृङ्गाटकपुष्करबीजकशेरुकान् भक्ष्णार्थं, गन्धप्रियङ्ग्वसितोत्पलशालूकोदुम्बरशलाटुन्यग्रोधशुङ्गानि वा पाययेदेनामाजेन पयसा, पयसा चैनां बलातिबलाशालिषष्टिकेक्षुमूलकाकोलीशृतेन समधुशर्करं रक्तशालीनामोदनं मृदुसुरभिशीतलं भोजयेत्, लावकपिञ्जलकुरङ्गशम्बरशशहरिणैणकालपुच्छकरसेन वा घृतसुसंस्कृतेन सुखशिशिरोपवातदेशस्थां भोजयेत्, क्रोधशोकायासव्यवायव्यायामेभ्यश्चाभिरक्षेत्, सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूलाभिरुपासीत; तथाऽस्या गर्भस्तिष्ठति||२४||
🔊 Audio coming soon
mr̥dubhirvamanādibhiriti mr̥dudravyakr̥tairalpamātraiśca vamanādibhirityarthaḥ| tadarthakāribhirvēti yathā vamanārthakāri niṣṭhīvanaṁ, virēcanārthakāriṇī phalavartiḥ, ityādibhirupacāraḥ kartavyaḥ| sandhāraṇaṁ vēgasandhāraṇam| kadāhāraḥ kutsitāhāraḥ| śiśiraṁ śītam| yaṣṭīmadhukasiddhaṁ sarpiḥ yaṣṭīmadhukasarpiḥ| cēlāni grāhayēdityatra ‘yōniṁ’ iti śēṣaḥ| ataścaivēti nyagrōdhādiśuṅgāt| kiṁvā ‘kṣīrasarpiṣaḥ’ ityasmin pāṭhē kṣīrōtthitaṁ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ||22-24||
Adhikarana 15 (25-26) · Śloka 26
yasyāḥ punarāmānvayāt puṣpadarśanaṁ syāt, prāyastasyāstadgarbhōpaghātakaraṁ bhavati, viruddhōpakramatvāttayōḥ||25|| yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇōpayōgādgarbhiṇyā mahati sañjātasārē garbhē puṣpadarśanaṁ syādanyō vā yōnisrāvastasyā garbhō vr̥ddhiṁ na prāpnōti niḥsrutatvāt; sa kālamavatiṣṭhatē'timātraṁ, tamupaviṣṭakamityācakṣatē kēcit| upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snēhadvēṣiṇyā vātaprakōpaṇōktānyāsēvamānāyā garbhō vr̥ddhiṁ na prāpnōti pariśuṣkatvāt; sa cāpi kālamavatiṣṭhatē'timātram , aspandanaśca bhavati, taṁ tu nāgōdaramityācakṣatē||26||
यस्याः पुनरामान्वयात् पुष्पदर्शनं स्यात्, प्रायस्तस्यास्तद्गर्भोपघातकरं भवति, विरुद्धोपक्रमत्वात्तयोः||२५|| यस्याः पुनरुष्णतीक्ष्णोपयोगाद्गर्भिण्या महति सञ्जातसारे गर्भे पुष्पदर्शनं स्यादन्यो वा योनिस्रावस्तस्या गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति निःस्रुतत्वात्; स कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रं, तमुपविष्टकमित्याचक्षते केचित्| उपवासव्रतकर्मपरायाः पुनः कदाहारायाः स्नेहद्वेषिण्या वातप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति परिशुष्कत्वात्; स चापि कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रम् , अस्पन्दनश्च भवति, तं तु नागोदरमित्याचक्षते||२६||
🔊 Audio coming soon
āmānvayāditi āmajanakahētōḥ sakāśādityarthaḥ| viruddhōpakramatvāditi garbhasrāvē hi stambhanaṁ kartavyaṁ, tacca śītaṁ mr̥du madhuraṁ ca; taccāmaviruddham, āmajanakatvāt; iti viruddhōpakramatā| anyō vēti ārtavalakṣaṇavyatiriktaḥ| yadyapi kēcidityuktaṁ, tathā'pyapratiṣēdhādācāryasyāpyētat sammatam||25-26||
Adhikarana 16 (27-29) · Śloka 29
nāryōstayōrubhayōrapi cikitsitaviśēṣamupadēkṣyāmaḥ- bhautikajīvanīyabr̥ṁhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṁ sarpiṣāṁ payasāmāmagarbhāṇāṁ cōpayōgō garbhavr̥ddhikaraḥ; tathā sambhōjanamētairēva siddhaiśca ghr̥tādibhiḥ subhikṣāyāḥ , abhīkṣṇaṁ yānavāhanāpamārjanāvajr̥mbhaṇairupapādanamiti||27|| yasyāḥ punargarbhaḥ prasuptō na spandatē tāṁ śyēnamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasēna māṣayūṣēṇa vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣēṇa vā raktaśālīnāmōdanaṁ mr̥dumadhuraśītalaṁ bhōjayēt| tailābhyaṅgēna cāsyā abhīkṣṇamudarabastivaṅkṣaṇōrukaṭīpārśvapr̥ṣṭhapradēśānīṣaduṣṇēnōpacarēt||28|| yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭamē māsē na cānuvāsanasādhyaṁ manyēta tatastasyāstadvikārapraśamanamupakalpayēnnirūham| udāvartō hyupēkṣitaḥ sahasā sagarbhāṁ garbhiṇīṁ garbhamathavā'tipātayēt| tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśēkṣuvālikāvētasaparivyādhamūlānāṁ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamr̥dvīkānāṁ ca payasā'rdhōdakēnōdgamayya rasaṁ priyālabibhītakamajjatilakalkasamprayuktamīṣallavaṇamanatyuṣṇaṁ ca nirūhaṁ dadyāt| vyapagatavibandhāṁ caināṁ sukhasalilapariṣiktāṅgīṁ sthairyakaramavidāhinamāhāraṁ bhuktavatīṁ sāyaṁ madhurakasiddhēna tailēnānuvāsayēt| nyubjāṁ tvēnāmāsthāpanānuvāsanābhyāmupacarēt||29||
नार्योस्तयोरुभयोरपि चिकित्सितविशेषमुपदेक्ष्यामः- भौतिकजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसिद्धानां सर्पिषां पयसामामगर्भाणां चोपयोगो गर्भवृद्धिकरः; तथा सम्भोजनमेतैरेव सिद्धैश्च घृतादिभिः सुभिक्षायाः , अभीक्ष्णं यानवाहनापमार्जनावजृम्भणैरुपपादनमिति||२७|| यस्याः पुनर्गर्भः प्रसुप्तो न स्पन्दते तां श्येनमत्स्यगवयशिखिताम्रचूडतित्तिरीणामन्यतमस्य सर्पिष्मता रसेन माषयूषेण वा प्रभूतसर्पिषा मूलकयूषेण वा रक्तशालीनामोदनं मृदुमधुरशीतलं भोजयेत्| तैलाभ्यङ्गेन चास्या अभीक्ष्णमुदरबस्तिवङ्क्षणोरुकटीपार्श्वपृष्ठप्रदेशानीषदुष्णेनोपचरेत्||२८|| यस्याः पुनरुदावर्तविबन्धः स्यादष्टमे मासे न चानुवासनसाध्यं मन्येत ततस्तस्यास्तद्विकारप्रशमनमुपकल्पयेन्निरूहम्| उदावर्तो ह्युपेक्षितः सहसा सगर्भां गर्भिणीं गर्भमथवाऽतिपातयेत्| तत्र वीरणशालिषष्टिककुशकाशेक्षुवालिकावेतसपरिव्याधमूलानां भूतीकानन्ताकाश्मर्यपरूषकमधुकमृद्वीकानां च पयसाऽर्धोदकेनोद्गमय्य रसं प्रियालबिभीतकमज्जतिलकल्कसम्प्रयुक्तमीषल्लवणमनत्युष्णं च निरूहं दद्यात्| व्यपगतविबन्धां चैनां सुखसलिलपरिषिक्ताङ्गीं स्थैर्यकरमविदाहिनमाहारं भुक्तवतीं सायं मधुरकसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्| न्युब्जां त्वेनामास्थापनानुवासनाभ्यामुपचरेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
cikitsitaviśēṣamityatra viśēṣaśabdēna garbhavyādhyantarāpēkṣayā cikitsitaviśēṣō jñēyaḥ; upaviṣṭakanāgōdarayōstu viśiṣṭaivēha cikitsā vaktavyā; kiṁvā ‘yasyāḥ punargarbhaḥ prasuptō na spandatē’ ityādinā yō'vasthāyāṁ viśēṣō vaktavyastamapēkṣyōktaṁ- cikitsitaviśēṣamiti| bhautikaṁ bhūtōpaghātahitaṁ vacāguggulvādi; kiṁvā mahāpaiśācikaṁ ghr̥taṁ vakṣyamāṇaṁ draṣṭavyam| subhikṣāyā iti sububhukṣāyāḥ| na cānuvāsanasādhyaṁ manyētēti sāmatvādudāvartasya nānuvāsanasādhyatā bhavatīti jñēyam| tadvikārapraśamanamiti udāvartapraśamanamityarthaḥ| tadudāvartapraśamanaṁ nirūhamāha- tatrētyādi| parivyādhō vētasabhēdaḥ| udgamayya rasamiti kvāthaṁ niṣpādya| kvāthādiparimāṇaṁ ca nirūhaparimāṇaparibhāṣayaiva kartavyam| nyubjāmiti adhōmukhīm||27-29||
Adhikarana 17 (30) · Śloka 30
yasyāḥ punaratimātradōṣōpacayādvā tīkṣṇōṣṇātimātrasēvanādvā vātamūtrapurīṣavēgavidhāraṇairvā viṣamāśa(sa)naśayanasthānasampīḍanābhighātairvā krōdhaśōkērṣyābhayatrāsādibhirvā sāhasairvā'paraiḥ karmabhirantaḥkukṣērgarbhō mriyatē, tasyāḥ stimitaṁ stabdhamudaramātataṁ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandanō garbhaḥ, śūlamadhikamupajāyatē, na cāvyaḥ prādurbhavanti, yōnirna prasravati, akṣiṇī cāsyāḥ srastē bhavataḥ, tāmyati, vyathatē, bhramatē, śvasiti, aratibahulā ca bhavati, na cāsyā vēgaprādurbhāvō yathāvadupalabhyatē; ityēvaṁlakṣaṇāṁ striyaṁ mr̥tagarbhēyamiti vidyāt||30||
यस्याः पुनरतिमात्रदोषोपचयाद्वा तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेवनाद्वा वातमूत्रपुरीषवेगविधारणैर्वा विषमाश(स)नशयनस्थानसम्पीडनाभिघातैर्वा क्रोधशोकेर्ष्याभयत्रासादिभिर्वा साहसैर्वाऽपरैः कर्मभिरन्तःकुक्षेर्गर्भो म्रियते, तस्याः स्तिमितं स्तब्धमुदरमाततं शीतमश्मान्तर्गतमिव भवत्यस्पन्दनो गर्भः, शूलमधिकमुपजायते, न चाव्यः प्रादुर्भवन्ति, योनिर्न प्रस्रवति, अक्षिणी चास्याः स्रस्ते भवतः, ताम्यति, व्यथते, भ्रमते, श्वसिति, अरतिबहुला च भवति, न चास्या वेगप्रादुर्भावो यथावदुपलभ्यते; इत्येवंलक्षणां स्त्रियं मृतगर्भेयमिति विद्यात्||३०||
🔊 Audio coming soon
aśmāntargatamivēti antargataprastaramivētyarthaḥ| āvī prasavakālaśūlam||30||
Adhikarana 18 (31) · Śloka 31
tasya garbhaśalyasya jarāyuprapātanaṁ karma saṁśamanamityāhurēkē, mantrādikamatharvavēdavihitamityēkē, paridr̥ṣṭakarmaṇā śalyahartrā haraṇamityēkē| vyapagatagarbhaśalyāṁ tu striyamāmagarbhāṁ surāsīdhvariṣṭamadhumadirāsavānāmanyatamamagrē sāmarthyataḥ pāyayēdgarbhakōṣṭhaśuddhyarthamartivismaraṇārthaṁ praharṣaṇārthaṁ ca, ataḥ paraṁ samprīṇanairbalānurakṣibhirasnēhasamprayuktairyavāgvādibhirvā tatkālayōgibhirāhārairupacarēddōṣadhātuklēdaviśōṣaṇamātraṁ kālam| ataḥ paraṁ snēhapānairbastibhirāhāravidhibhiśca dīpanīyajīvanīyabr̥ṁhaṇīyamadhuravātaharasamākhyātairupacarēt| paripakvagarbhaśalyāyāḥ punarvimuktagarbhaśalyāyāstadaharēva snēhōpacāraḥ syāt||31||
तस्य गर्भशल्यस्य जरायुप्रपातनं कर्म संशमनमित्याहुरेके, मन्त्रादिकमथर्ववेदविहितमित्येके, परिदृष्टकर्मणा शल्यहर्त्रा हरणमित्येके| व्यपगतगर्भशल्यां तु स्त्रियमामगर्भां सुरासीध्वरिष्टमधुमदिरासवानामन्यतममग्रे सामर्थ्यतः पाययेद्गर्भकोष्ठशुद्ध्यर्थमर्तिविस्मरणार्थं प्रहर्षणार्थं च, अतः परं सम्प्रीणनैर्बलानुरक्षिभिरस्नेहसम्प्रयुक्तैर्यवाग्वादिभिर्वा तत्कालयोगिभिराहारैरुपचरेद्दोषधातुक्लेदविशोषणमात्रं कालम्| अतः परं स्नेहपानैर्बस्तिभिराहारविधिभिश्च दीपनीयजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसमाख्यातैरुपचरेत्| परिपक्वगर्भशल्यायाः पुनर्विमुक्तगर्भशल्यायास्तदहरेव स्नेहोपचारः स्यात्||३१||
🔊 Audio coming soon
‘ēkē’ iti vacanēna apratiṣēdhēna ca jarāyupātanakarmādīnāṁ trayāṇāmapi mr̥tagarbhāpaharaṇaṁ prati samyaksādhanatā nāstīti darśayati| dōṣadhātuklēdaviśōṣaṇamātraṁ kālamityanēna dōṣadhātuklēdaviśōṣaṇāvadhitāṁ yathōktakramasya darśayati||31||
Adhikarana 19 (32) · Śloka 32
paramatō nirvikāramāpyāyyamānasya garbhasya māsē māsē karmōpadēkṣyāmaḥ| prathamē māsē śaṅkitā cēdgarbhamāpannā kṣīramanupaskr̥taṁ mātrāvacchītaṁ kālē kālē pibēt, sātmyamēva ca bhōjanaṁ sāyaṁ prātaśca bhuñjīta; dvitīyē māsē kṣīramēva ca madhurauṣadhasiddhaṁ; tr̥tīyē māsē kṣīraṁ madhusarpirbhyāmupasaṁsr̥jya; caturthē māsē kṣīranavanītamakṣamātramaśnīyāt; pañcamē māsē kṣīrasarpiḥ; ṣaṣṭhē māsē kṣīrasarpirmadhurauṣadhasiddhaṁ; tadēva saptamē māsē| tatra garbhasya kēśā jāyamānā māturvidāhaṁ janayantīti striyō bhāṣantē; tannēti bhagavānātrēyaḥ, kintu garbhōtpīḍanādvātapittaślēṣmāṇa uraḥ prāpya vidāhaṁ janayanti, tataḥ kaṇḍūrupajāyatē, kaṇḍūmūlā ca kikkisāvāptirbhavati| tatra kōlōdakēna navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātraṁ kālē kālē'syai pānārthaṁ dadyāt, candanamr̥ṇālakalkaiścāsyāḥ stanōdaraṁ vimr̥dgīyāt, śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā, kuṭajārjakabījamustaharidrākalkairvā, nimbakōlasurasamañjiṣṭhākalkairvā, pr̥ṣatahariṇaśaśarudhirayutayā triphalayā vā; karavīrapatrasiddhēna tailēnābhyaṅgaḥ; pariṣēkaḥ punarmālatīmadhukasiddhēnāmbhasā; jātakaṇḍūśca kaṇḍūyanaṁ varjayēttvagbhēdavairūpyaparihārārtham, asahyāyāṁ tu kaṇḍvāmunmardanōddharṣaṇābhyāṁ parihāraḥ syāt; madhuramāhārajātaṁ vātaharamalpamasnēhalavaṇamalpōdakānupānaṁ ca bhuñjīta| aṣṭamē tu māsē kṣīrayavāgūṁ sarpiṣmatīṁ kālē kālē pibēt; tannēti bhadrakāpyaḥ, paiṅgalyābādhō hyasyā garbhamāgacchēditi; astvatra paiṅgalyābādha ityāha bhagavān punarvasurātrēyaḥ, na tvēvaitanna kāryam; ēvaṁ kurvatī hyarōgā''rōgyabalavarṇasvarasaṁhananasampadupētaṁ jñātīnāmapi śrēṣṭhamapatyaṁ janayati| navamē tu khalvēnāṁ māsē madhurauṣadhasiddhēna tailēnānuvāsayēt| ataścaivāsyāstailāt picuṁ yōnau praṇayēdgarbhasthānamārgasnēhanārtham| yadidaṁ karma prathamaṁ māsaṁ samupādāyōpadiṣṭamānavamānmāsāttēna garbhiṇyā garbhasamayē garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapr̥ṣṭhaṁ mr̥dūbhavati, vātaścānulōmaḥ sampadyatē, mūtrapurīṣē ca prakr̥tibhūtē sukhēna mārgamanupadyētē, carmanakhāni ca mārdavamupayānti, balavarṇau cōpacīyētē; putraṁ cēṣṭaṁ sampadupētaṁ sukhinaṁ sukhēnaiṣā kālē prajāyata iti||32||
परमतो निर्विकारमाप्याय्यमानस्य गर्भस्य मासे मासे कर्मोपदेक्ष्यामः| प्रथमे मासे शङ्किता चेद्गर्भमापन्ना क्षीरमनुपस्कृतं मात्रावच्छीतं काले काले पिबेत्, सात्म्यमेव च भोजनं सायं प्रातश्च भुञ्जीत; द्वितीये मासे क्षीरमेव च मधुरौषधसिद्धं; तृतीये मासे क्षीरं मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य; चतुर्थे मासे क्षीरनवनीतमक्षमात्रमश्नीयात्; पञ्चमे मासे क्षीरसर्पिः; षष्ठे मासे क्षीरसर्पिर्मधुरौषधसिद्धं; तदेव सप्तमे मासे| तत्र गर्भस्य केशा जायमाना मातुर्विदाहं जनयन्तीति स्त्रियो भाषन्ते; तन्नेति भगवानात्रेयः, किन्तु गर्भोत्पीडनाद्वातपित्तश्लेष्माण उरः प्राप्य विदाहं जनयन्ति, ततः कण्डूरुपजायते, कण्डूमूला च किक्किसावाप्तिर्भवति| तत्र कोलोदकेन नवनीतस्य मधुरौषधसिद्धस्य पाणितलमात्रं काले कालेऽस्यै पानार्थं दद्यात्, चन्दनमृणालकल्कैश्चास्याः स्तनोदरं विमृद्गीयात्, शिरीषधातकीसर्षपमधुकचूर्णैर्वा, कुटजार्जकबीजमुस्तहरिद्राकल्कैर्वा, निम्बकोलसुरसमञ्जिष्ठाकल्कैर्वा, पृषतहरिणशशरुधिरयुतया त्रिफलया वा; करवीरपत्रसिद्धेन तैलेनाभ्यङ्गः; परिषेकः पुनर्मालतीमधुकसिद्धेनाम्भसा; जातकण्डूश्च कण्डूयनं वर्जयेत्त्वग्भेदवैरूप्यपरिहारार्थम्, असह्यायां तु कण्ड्वामुन्मर्दनोद्धर्षणाभ्यां परिहारः स्यात्; मधुरमाहारजातं वातहरमल्पमस्नेहलवणमल्पोदकानुपानं च भुञ्जीत| अष्टमे तु मासे क्षीरयवागूं सर्पिष्मतीं काले काले पिबेत्; तन्नेति भद्रकाप्यः, पैङ्गल्याबाधो ह्यस्या गर्भमागच्छेदिति; अस्त्वत्र पैङ्गल्याबाध इत्याह भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः, न त्वेवैतन्न कार्यम्; एवं कुर्वती ह्यरोगाऽऽरोग्यबलवर्णस्वरसंहननसम्पदुपेतं ज्ञातीनामपि श्रेष्ठमपत्यं जनयति| नवमे तु खल्वेनां मासे मधुरौषधसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्| अतश्चैवास्यास्तैलात् पिचुं योनौ प्रणयेद्गर्भस्थानमार्गस्नेहनार्थम्| यदिदं कर्म प्रथमं मासं समुपादायोपदिष्टमानवमान्मासात्तेन गर्भिण्या गर्भसमये गर्भधारिणीकुक्षिकटीपार्श्वपृष्ठं मृदूभवति, वातश्चानुलोमः सम्पद्यते, मूत्रपुरीषे च प्रकृतिभूते सुखेन मार्गमनुपद्येते, चर्मनखानि च मार्दवमुपयान्ति, बलवर्णौ चोपचीयेते; पुत्रं चेष्टं सम्पदुपेतं सुखिनं सुखेनैषा काले प्रजायत इति||३२||
🔊 Audio coming soon
garbhasya pratimāsikaṁ karmāha- paramata ityādi| tannēti bhagavānātrēya iti yugapadēva tr̥tīyē māsē'ṅgapratyaṅganiṣpattēḥ kēśā api tadaiva jātāḥ kramēṇa vardhantē na saptamē māsē iti bhāvaḥ atha kathaṁ tarhi saptamē māsi viśēṣēṇa kaṇḍūrbhavatītyāha- garbhōtpīḍanādityādi| kikkisaḥ carmavidaraṇam| stanāvudaraṁ ca stanōdaram| kōlaṁ badarī| parihāraḥ ‘kaṇḍvāḥ’ iti śēṣaḥ| paiṅgalyaṁ piṅgalanētratā| sā ca yadyapi pittakr̥tā, yaduktaṁ śālākyē- “pittē'tyarthapraduṣṭē tu nētrayōḥ piṅgalākṣitā” iti; tathā'pīhāṣṭamamāsīyagarbhē kṣīrayavāgvāhārasambandhaprabhāvādēva paiṅgalyaṁ bhavatīti jñēyam| na tvēvaitanna kāryamiti paiṅgalyasyālpadōṣatvāduttarakālaṁ sukarapratikriyatvācca kṣīrayavāgvavacāraṇē bahuguṇalābhāt kartavyamēva kṣīrayavāgūsēvanamiti bhāvaḥ| ataścaivēti madhurauṣadhasiddhatailāt| garbhadhāriṇī aparā| atra putramiti praśastatvē nōktaṁ, tēna kanyāṁ cēti bōddhavyam; atō na pratimāsīyēna karmaṇā putrajanmaiva paraṁ bhavatīti vyākr̥tam||32||
Adhikarana 20 (33) · Śloka 33
prāk caivāsyā navamānmāsāt sūtikāgāraṁ kārayēdapahr̥tāsthiśarkarākapālē dēśē praśastarūparasagandhāyāṁ bhūmau prāgdvāramudagdvāraṁ vā bailvānāṁ kāṣṭhānāṁ taindukaiṅgudakānāṁ bhāllātakānāṁ vāra(ru)ṇānāṁ khādirāṇāṁ vā; yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ śaṁsēyuratharvavēdavidastēṣāṁ; vasanālēpanācchādanāpidhānasampadupētaṁ vāstuvidyāhr̥dayayōgāgnisalilōdūkhalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamr̥tusukhaṁ ca||33||
प्राक् चैवास्या नवमान्मासात् सूतिकागारं कारयेदपहृतास्थिशर्कराकपाले देशे प्रशस्तरूपरसगन्धायां भूमौ प्राग्द्वारमुदग्द्वारं वा बैल्वानां काष्ठानां तैन्दुकैङ्गुदकानां भाल्लातकानां वार(रु)णानां खादिराणां वा; यानि चान्यान्यपि ब्राह्मणाः शंसेयुरथर्ववेदविदस्तेषां; वसनालेपनाच्छादनापिधानसम्पदुपेतं वास्तुविद्याहृदययोगाग्निसलिलोदूखलवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसमृतुसुखं च||३३||
🔊 Audio coming soon
yatra garbhiṇī prasūtā yatra ca tiṣṭhati tat sūtikāgāramucyatē| bilvādīnāṁ kāṣṭhānāmagāraṁ kārayēditi sambandhaḥ| vāraṇaḥ punnāgaḥ, varuṇō vā| vasanaṁ vastram, ācchādanam āstaraṇam, apidhānaṁ kapāṭam| vāstuvidyāhr̥dayaṁ vāstuvidyātattvaṁ, tadyōgādagnyādīnāṁ sthānaṁ yatra gr̥hē tattathā; vāstuvinmatēna vibhaktāgnyādisthānaṁ tadgr̥haṁ kartavyamityarthaḥ| vartamānartumapēkṣya sukhamr̥tusukham||33||
Adhikarana 21 (34) · Śloka 34
tatra sarpistailamadhusaindhavasauvarcalakālaviḍlavaṇaviḍaṅgakuṣṭhakilimanāgara- pippalīpippalīmūlahastipippalīmaṇḍūkaparṇyēlālāṅgalīvacācavyacitrakacirabilva- hiṅgusarṣapalaśunakatakakaṇakaṇikānīpātasībalvajabhūrjakulatthamairēyasurāsavāḥ sannihitāḥ syuḥ; tathā'śmānau dvau, dvē ku(ca)ṇḍamusalē, dvē udūkhalē, kharavr̥ṣabhaśca , dvau ca tīkṣṇau sūcīpippalakau sauvarṇarājatau, śastrāṇi ca tīkṣṇāyasāni, dvau ca bilvamayau paryaṅkau, taindukaiṅgudāni ca kāṣṭhānyagnisandhukṣaṇāni, striyaśca bahvyō bahuśaḥ prajātāḥ sauhārdayuktāḥ satatamanuraktāḥ pradakṣiṇācārāḥ pratipattikuśalāḥ prakr̥tivatsalāstyaktaviṣādāḥ klēśasahinyō'bhimatāḥ, brāhmaṇāścātharvavēdavidaḥ; yaccānyadapi tatra samarthaṁ manyēta, yaccānyacca brāhmaṇā brūyuḥ striyaśca vr̥ddhāstat kāryam||34||
तत्र सर्पिस्तैलमधुसैन्धवसौवर्चलकालविड्लवणविडङ्गकुष्ठकिलिमनागर- पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीमण्डूकपर्ण्येलालाङ्गलीवचाचव्यचित्रकचिरबिल्व- हिङ्गुसर्षपलशुनकतककणकणिकानीपातसीबल्वजभूर्जकुलत्थमैरेयसुरासवाः सन्निहिताः स्युः; तथाऽश्मानौ द्वौ, द्वे कु(च)ण्डमुसले, द्वे उदूखले, खरवृषभश्च , द्वौ च तीक्ष्णौ सूचीपिप्पलकौ सौवर्णराजतौ, शस्त्राणि च तीक्ष्णायसानि, द्वौ च बिल्वमयौ पर्यङ्कौ, तैन्दुकैङ्गुदानि च काष्ठान्यग्निसन्धुक्षणानि, स्त्रियश्च बह्व्यो बहुशः प्रजाताः सौहार्दयुक्ताः सततमनुरक्ताः प्रदक्षिणाचाराः प्रतिपत्तिकुशलाः प्रकृतिवत्सलास्त्यक्तविषादाः क्लेशसहिन्योऽभिमताः, ब्राह्मणाश्चाथर्ववेदविदः; यच्चान्यदपि तत्र समर्थं मन्येत, यच्चान्यच्च ब्राह्मणा ब्रूयुः स्त्रियश्च वृद्धास्तत् कार्यम्||३४||
🔊 Audio coming soon
sarpistailādīnāṁ cātra gr̥hē sthāpanīyānāṁ vaktavya ēva tāvadupayōgaḥ; bahutvēna yēṣāṁ tu na vaktavyastēṣāmapyayamupayōga unnēyaḥ| kilimaṁ dēvadāru| kaṇaḥ ‘kuṇḍaka’ iti khyātaḥ; kaṇikā tu kuṇḍakāt sthūlāstaṇḍulāvayavā ucyantē| taṇḍulā yēna kuḍyantē tanmusalam| kuṇḍamusalē iti hrasvamusalē, kiṁvā ‘caṇḍamusalē’ iti pāṭhaḥ; tadā gurutaramusalē ityarthaḥ| yadyapi musalagrahaṇaṁ niṣiddhaṁ, tathā'pyuttarakālaṁ dvārē musalasthāpanaṁ vaktavyamiti sādhu musalōpādānam| sūcyākārē śastrē sūcīpippalakau; kiṁvā sūcī yatra sthāpyatē sa sūcīpippalakaḥ| paryaṅkaḥ khaṭvā| samarthaṁ manyētēti upayuktaṁ manyēta||34||
Adhikarana 22 (35) · Śloka 35
tataḥ pravr̥ttē navamē māsē puṇyē'hani praśastanakṣatrayōgamupagatē praśastē bhagavati śaśini kalyāṇē kalyāṇē ca karaṇē maitrē muhūrtē śāntiṁ hutvā gōbrāhmaṇamagnimudakaṁ cādau pravēśya gōbhyastr̥ṇōdakaṁ madhulājāṁśca pradāya brāhmaṇēbhyō'kṣatān sumanasō nāndīmukhāni ca phalānīṣṭāni dattvōdakapūrvamāsanasthēbhyō'bhivādya punarācamya svasti vācayēt| tataḥ puṇyāhaśabdēna gōbrāhmaṇaṁ samanuvartamānā pradakṣiṇaṁ praviśēt sūtikāgāram| tatrasthā ca prasavakālaṁ pratīkṣēta||35||
ततः प्रवृत्ते नवमे मासे पुण्येऽहनि प्रशस्तनक्षत्रयोगमुपगते प्रशस्ते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते शान्तिं हुत्वा गोब्राह्मणमग्निमुदकं चादौ प्रवेश्य गोभ्यस्तृणोदकं मधुलाजांश्च प्रदाय ब्राह्मणेभ्योऽक्षतान् सुमनसो नान्दीमुखानि च फलानीष्टानि दत्त्वोदकपूर्वमासनस्थेभ्योऽभिवाद्य पुनराचम्य स्वस्ति वाचयेत्| ततः पुण्याहशब्देन गोब्राह्मणं समनुवर्तमाना प्रदक्षिणं प्रविशेत् सूतिकागारम्| तत्रस्था च प्रसवकालं प्रतीक्षेत||३५||
🔊 Audio coming soon
śāntiṁ kr̥tvēti śāntihōmaṁ kr̥tvā| nāndīmukhāni ca phalāni nāndīmukhaśrāddhāya hitāni phalāni; kiṁvā nāndī murajaḥ, tanmukhākr̥tīni phalāni kharjūrādīni| puṇyāhaśabdō maṅgalaśabdaḥ| pradakṣiṇaṁ yathā bhavati tathā gōbrāhmaṇaṁ samanuvartamānā ||35||
Adhikarana 23 (36-40) · Śloka 40
tasyāstu khalvimāni liṅgāni prajananakālamabhitō bhavanti; tadyathā- klamō gātrāṇāṁ, glānirānanasya, akṣṇōḥ śaithilyaṁ, vimuktabandhanatvamiva vakṣasaḥ, kukṣēravasraṁsanam, adhōgurutvaṁ, vaṅkṣaṇabastikaṭīkukṣipārśvapr̥ṣṭhanistōdaḥ, yōnēḥ prasravaṇam, anannābhilāṣaścēti; tatō'nantaramāvīnāṁ prādurbhāvaḥ, prasēkaśca garbhōdakasya||36|| āvīprādurbhāvē tu bhūmau śayanaṁ vidadhyānmr̥dvāstaraṇōpapannam| tadadhyāsīta sā| tāṁ tataḥ samantataḥ parivārya yathōktaguṇāḥ striyaḥ paryupāsīrannāśvāsayantyō vāgbhirgrāhiṇīyābhiḥ sāntvanīyābhiśca||37|| sā cēdāvībhiḥ saṅkliśyamānā na prajāyētāthaināṁ brūyāt- uttiṣṭha, musalamanyataraṁ gr̥hīṣva, anēnaitadulūkhalaṁ dhānyapūrṇaṁ muhurmuhurabhijahi muhurmuhuravajr̥mbhasva caṅkramasva cāntarā'ntarēti; ēvamupadiśantyēkē| tannētyāha bhagavānātrēyaḥ| dāruṇavyāyāmavarjanaṁ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyatē, viśēṣataśca prajananakālē pracalitasarvadhātudōṣāyāḥ sukumāryā nāryā musalavyāyāmasamīritō vāyurantaraṁ labdhvā prāṇān hiṁsyāt, duṣpratīkāratamā hi tasmin kālē viśēṣēṇa bhavati garbhiṇī; tasmānmusalagrahaṇaṁ parihāryamr̥ṣayō manyantē, jr̥mbhaṇaṁ caṅkramaṇaṁ ca punaranuṣṭhēyamiti| athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalikīvacācitrakacirabilvacavyacūrṇamupaghrātuṁ, sā tanmuhurmuhurupajighrēt, tathā bhūrjapatradhūmaṁ śiṁśapāsāradhūmaṁ vā| tasyāścāntarā'ntarā kaṭīpārśvapr̥ṣṭhasakthidēśānīṣaduṣṇēna tailēnābhyajyānusukhamavamr̥dnīyāt | anēna karmaṇā garbhō'vāk pratipadyatē||38|| sa yadā jānīyādvimucya hr̥dayamudaramasyāstvāviśati, bastiśirō'vagr̥hṇāti, tvarayantyēnāmāvyaḥ, parivartatē'dhō garbha iti; asyāmavasthāyāṁ paryaṅkamēnāmārōpya pravāhayitumupakramēta| karṇē cāsyā mantramimamanukūlā strī japēt- ‘kṣitirjalaṁ viyattējō vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ| sagarbhāṁ tvāṁ sadā pāntu vaiśalyaṁ ca diśantu tē| prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānanē!| kārtikēyadyutiṁ putraṁ kārtikēyābhirakṣitam’ iti||39|| tāścaināṁ yathōktaguṇāḥ striyō'nuśiṣyuḥ- anāgatāvīrmā pravāhiṣṭhāḥ; yā hyanāgatāvīḥ pravāhatē vyarthamēvāsyāstat karma bhavati, prajā cāsyā vikr̥tā vikr̥timāpannā ca, śvāsakāsaśōṣaplīhaprasaktā vā bhavati| yathā hi kṣavathūdgāravātamūtrapurīṣavēgān prayatamānō'pyaprāptakālānna labhatē kr̥cchrēṇa vā'pyavāpnōti , tathā'nāgatakālaṁ garbhamapi pravāhamāṇā; yathā caiṣāmēva kṣavathvādīnāṁ sandhāraṇamupaghātāyōpapadyatē, tathā prāptakālasya garbhasyāpravāhaṇamiti| sā yathānirdēśaṁ kuruṣvēti vaktavyā syāt| tathā ca kurvatī śanaiḥ pūrvaṁ pravāhēta, tatō'nantaraṁ balavattaram| tasyāṁ ca pravāhamāṇāyāṁ striyaḥ śabdaṁ kuryuḥ- ‘prajātā prajātā dhanyaṁ dhanyaṁ putram’ iti| tathā'syā harṣēṇāpyāyyantē prāṇāḥ||40||
तस्यास्तु खल्विमानि लिङ्गानि प्रजननकालमभितो भवन्ति; तद्यथा- क्लमो गात्राणां, ग्लानिराननस्य, अक्ष्णोः शैथिल्यं, विमुक्तबन्धनत्वमिव वक्षसः, कुक्षेरवस्रंसनम्, अधोगुरुत्वं, वङ्क्षणबस्तिकटीकुक्षिपार्श्वपृष्ठनिस्तोदः, योनेः प्रस्रवणम्, अनन्नाभिलाषश्चेति; ततोऽनन्तरमावीनां प्रादुर्भावः, प्रसेकश्च गर्भोदकस्य||३६|| आवीप्रादुर्भावे तु भूमौ शयनं विदध्यान्मृद्वास्तरणोपपन्नम्| तदध्यासीत सा| तां ततः समन्ततः परिवार्य यथोक्तगुणाः स्त्रियः पर्युपासीरन्नाश्वासयन्त्यो वाग्भिर्ग्राहिणीयाभिः सान्त्वनीयाभिश्च||३७|| सा चेदावीभिः सङ्क्लिश्यमाना न प्रजायेताथैनां ब्रूयात्- उत्तिष्ठ, मुसलमन्यतरं गृहीष्व, अनेनैतदुलूखलं धान्यपूर्णं मुहुर्मुहुरभिजहि मुहुर्मुहुरवजृम्भस्व चङ्क्रमस्व चान्तराऽन्तरेति; एवमुपदिशन्त्येके| तन्नेत्याह भगवानात्रेयः| दारुणव्यायामवर्जनं हि गर्भिण्याः सततमुपदिश्यते, विशेषतश्च प्रजननकाले प्रचलितसर्वधातुदोषायाः सुकुमार्या नार्या मुसलव्यायामसमीरितो वायुरन्तरं लब्ध्वा प्राणान् हिंस्यात्, दुष्प्रतीकारतमा हि तस्मिन् काले विशेषेण भवति गर्भिणी; तस्मान्मुसलग्रहणं परिहार्यमृषयो मन्यन्ते, जृम्भणं चङ्क्रमणं च पुनरनुष्ठेयमिति| अथास्यै दद्यात् कुष्ठैलालाङ्गलिकीवचाचित्रकचिरबिल्वचव्यचूर्णमुपघ्रातुं, सा तन्मुहुर्मुहुरुपजिघ्रेत्, तथा भूर्जपत्रधूमं शिंशपासारधूमं वा| तस्याश्चान्तराऽन्तरा कटीपार्श्वपृष्ठसक्थिदेशानीषदुष्णेन तैलेनाभ्यज्यानुसुखमवमृद्नीयात् | अनेन कर्मणा गर्भोऽवाक् प्रतिपद्यते||३८|| स यदा जानीयाद्विमुच्य हृदयमुदरमस्यास्त्वाविशति, बस्तिशिरोऽवगृह्णाति, त्वरयन्त्येनामाव्यः, परिवर्ततेऽधो गर्भ इति; अस्यामवस्थायां पर्यङ्कमेनामारोप्य प्रवाहयितुमुपक्रमेत| कर्णे चास्या मन्त्रमिममनुकूला स्त्री जपेत्- ‘क्षितिर्जलं वियत्तेजो वायुर्विष्णुः प्रजापतिः| सगर्भां त्वां सदा पान्तु वैशल्यं च दिशन्तु ते| प्रसूष्व त्वमविक्लिष्टमविक्लिष्टा शुभानने!| कार्तिकेयद्युतिं पुत्रं कार्तिकेयाभिरक्षितम्’ इति||३९|| ताश्चैनां यथोक्तगुणाः स्त्रियोऽनुशिष्युः- अनागतावीर्मा प्रवाहिष्ठाः; या ह्यनागतावीः प्रवाहते व्यर्थमेवास्यास्तत् कर्म भवति, प्रजा चास्या विकृता विकृतिमापन्ना च, श्वासकासशोषप्लीहप्रसक्ता वा भवति| यथा हि क्षवथूद्गारवातमूत्रपुरीषवेगान् प्रयतमानोऽप्यप्राप्तकालान्न लभते कृच्छ्रेण वाऽप्यवाप्नोति , तथाऽनागतकालं गर्भमपि प्रवाहमाणा; यथा चैषामेव क्षवथ्वादीनां सन्धारणमुपघातायोपपद्यते, तथा प्राप्तकालस्य गर्भस्याप्रवाहणमिति| सा यथानिर्देशं कुरुष्वेति वक्तव्या स्यात्| तथा च कुर्वती शनैः पूर्वं प्रवाहेत, ततोऽनन्तरं बलवत्तरम्| तस्यां च प्रवाहमाणायां स्त्रियः शब्दं कुर्युः- ‘प्रजाता प्रजाता धन्यं धन्यं पुत्रम्’ इति| तथाऽस्या हर्षेणाप्याय्यन्ते प्राणाः||४०||
🔊 Audio coming soon
upadēṣṭavyārthābhidhāyinī vāk grāhaṇīyā| avajr̥mbhasvēti gātrāṇi prasārayasva| antaraṁ labdhvēti hētumāsādya||36-40||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
yadā ca prajātā syāttadaivaināmavēkṣēta- kācidasyā aparā prapannā na vēti| tasyāścēdaparā na prapannā syādathaināmanyatamā strī dakṣiṇēna pāṇinā nābhērupariṣṭādbalavannipīḍya savyēna pāṇinā pr̥ṣṭhata upasaṅgr̥hya tāṁ sunirdhūtaṁ nirdhunuyāt| athāsyāḥ pārṣṇyā śrōṇīmākōṭayēt| asyāḥ sphicāvupasaṅgr̥hya supīḍitaṁ pīḍayēt| athāsyā bālavēṇyā kaṇṭhatālu parimr̥śēt| bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmōkaiścāsyā yōniṁ dhūpayēt| kuṣṭhatālīsakalkaṁ balvajayūṣē mairēyasurāmaṇḍē tīkṣṇē kaulatthē va yūṣē maṇḍūkaparṇīpippalīsampākē vā samplāvya pāyayēdēnām| tathā sūkṣmailākilimakuṣṭhanāgara viḍaṅgapippalīkālāgurucavyacitrakōpakuñcikākalkaṁ kharavr̥ṣabhasya vā jīvatō dakṣiṇaṁ karṇamutkr̥tya dr̥ṣadi jarjarīkr̥tya balvajakvāthādīnāmāplāvanānāmanyatamē prakṣipyāplāvya muhūrtasthitamuddhr̥tya tadāplāvanaṁ pāyayēdēnām| śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya caināṁ tailasya picuṁ grāhayēt| ataścaivānuvāsayēt| ētairēva cāplāvanaiḥ phalajīmūtēkṣvākudhāmārgavakuṭajakr̥tavēdhanahastipippalyupahitairāsthāpayēt| tadāsthāpanamasyāḥ saha vātamūtrapurīṣairnirharatyaparāmāsaktāṁ vāyōrēvāpratilōmagatvāt | aparāṁ hi vātamūtrapurīṣāṇyanyāni cāntarbahirmārgāṇi sajjanti||41||
यदा च प्रजाता स्यात्तदैवैनामवेक्षेत- काचिदस्या अपरा प्रपन्ना न वेति| तस्याश्चेदपरा न प्रपन्ना स्यादथैनामन्यतमा स्त्री दक्षिणेन पाणिना नाभेरुपरिष्टाद्बलवन्निपीड्य सव्येन पाणिना पृष्ठत उपसङ्गृह्य तां सुनिर्धूतं निर्धुनुयात्| अथास्याः पार्ष्ण्या श्रोणीमाकोटयेत्| अस्याः स्फिचावुपसङ्गृह्य सुपीडितं पीडयेत्| अथास्या बालवेण्या कण्ठतालु परिमृशेत्| भूर्जपत्रकाचमणिसर्पनिर्मोकैश्चास्या योनिं धूपयेत्| कुष्ठतालीसकल्कं बल्वजयूषे मैरेयसुरामण्डे तीक्ष्णे कौलत्थे व यूषे मण्डूकपर्णीपिप्पलीसम्पाके वा सम्प्लाव्य पाययेदेनाम्| तथा सूक्ष्मैलाकिलिमकुष्ठनागर विडङ्गपिप्पलीकालागुरुचव्यचित्रकोपकुञ्चिकाकल्कं खरवृषभस्य वा जीवतो दक्षिणं कर्णमुत्कृत्य दृषदि जर्जरीकृत्य बल्वजक्वाथादीनामाप्लावनानामन्यतमे प्रक्षिप्याप्लाव्य मुहूर्तस्थितमुद्धृत्य तदाप्लावनं पाययेदेनाम्| शतपुष्पाकुष्ठमदनहिङ्गुसिद्धस्य चैनां तैलस्य पिचुं ग्राहयेत्| अतश्चैवानुवासयेत्| एतैरेव चाप्लावनैः फलजीमूतेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनहस्तिपिप्पल्युपहितैरास्थापयेत्| तदास्थापनमस्याः सह वातमूत्रपुरीषैर्निर्हरत्यपरामासक्तां वायोरेवाप्रतिलोमगत्वात् | अपरां हि वातमूत्रपुरीषाण्यन्यानि चान्तर्बहिर्मार्गाणि सज्जन्ति||४१||
🔊 Audio coming soon
sunirdhūtamiti kriyāviśēṣaṇam| ākōṭayēditi pīḍayēt| bālakr̥tā vēṇī bālavēṇī| balvajayūṣaḥ balvajakvāthaḥ| maṇḍūkapippalī maṇḍūkaparṇī; kiṁvā maṇḍūkā maṇḍūkaparṇī, pippalī pippalyēva, tayōḥ sampākaḥ kvātha ityarthaḥ| tathētyanēna balvajayūṣādau sūkṣmailādīnāṁ pānaṁ vidhīyatē| kharavr̥ṣabhaścaṇḍabalībardaḥ| ētairēva cēti balvajayuṣādibhiḥ| antarbahirmārgāṇi sajjantīti bahirgamanaśīlāni purīṣādīni, antaḥ abhyantaradēśē saṁsaktāni bhavanti||41||
Adhikarana 25 (42-43) · Śloka 43
tasyāstu khalvaparāyāḥ prapatanārthē karmaṇi kriyamāṇē jātamātrasyaiva kumārasya kāryāṇyētāni karmāṇi bhavanti; tadyathā- aśmanōḥ saṅghaṭṭanaṁ karṇayōrmūlē, śītōdakēnōṣṇōdakēna vā mukhapariṣēkaḥ , tathā sa klēśavihatān prāṇān punarlabhēta| kr̥ṣṇakapālikāśūrpēṇa cainamabhiniṣpuṇīyuryadyacēṣṭaḥ syād yāvat prāṇānāṁ pratyāgamanam (tattat sarvamēva kāryam)| tataḥ pratyāgataprāṇaṁ prakr̥tibhūtamabhisamīkṣya snānōdakagrahaṇābhyāmupapādayēt||42|| athāsya tālvōṣṭhakaṇṭhajihvāpramārjanamārabhētāṅgulyā suparilikhitanakhayā suprakṣālitōpadhānakārpāsasapicumatyā| prathamaṁ pramārjitāsyasya cāsya śirastālu kārpāsapicunā snēhagarbhēṇa pratisañchādayēt| tatō'syānantaraṁ saindhavōpahitēna sarpiṣā kāryaṁ pracchardanam||43||
तस्यास्तु खल्वपरायाः प्रपतनार्थे कर्मणि क्रियमाणे जातमात्रस्यैव कुमारस्य कार्याण्येतानि कर्माणि भवन्ति; तद्यथा- अश्मनोः सङ्घट्टनं कर्णयोर्मूले, शीतोदकेनोष्णोदकेन वा मुखपरिषेकः , तथा स क्लेशविहतान् प्राणान् पुनर्लभेत| कृष्णकपालिकाशूर्पेण चैनमभिनिष्पुणीयुर्यद्यचेष्टः स्याद् यावत् प्राणानां प्रत्यागमनम् (तत्तत् सर्वमेव कार्यम्)| ततः प्रत्यागतप्राणं प्रकृतिभूतमभिसमीक्ष्य स्नानोदकग्रहणाभ्यामुपपादयेत्||४२|| अथास्य ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाप्रमार्जनमारभेताङ्गुल्या सुपरिलिखितनखया सुप्रक्षालितोपधानकार्पाससपिचुमत्या| प्रथमं प्रमार्जितास्यस्य चास्य शिरस्तालु कार्पासपिचुना स्नेहगर्भेण प्रतिसञ्छादयेत्| ततोऽस्यानन्तरं सैन्धवोपहितेन सर्पिषा कार्यं प्रच्छर्दनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
śītōdakēnōṣṇōdakēna vēti vikalpō r̥tubhēdēna jñēyaḥ; grīṣmakālē śītōdakēna, śītakālē tūṣṇōdakēnētyarthaḥ| klēśavihatāniti yōniyantrapīḍanādiklēśaparāhatān| kr̥ṣṇakapālikā īṣikā nalamuñjavaṁśādibhavā, tatkr̥taḥ śūrpaḥ kr̥ṣṇakapālikāśūrpaḥ; tēna niṣpuṇīyuḥ vījayēyurityarthaḥ| atha kiyantaṁ kālaṁ tadvījanamityāha- yāvat prāṇānāṁ pratyāgamanamiti | udakagrahaṇaṁ malamārgaśaucārtham| upadhānam āvaraṇaṁ, taccēhāṅgulyā kārpāsapicunaiva||42-43||
Adhikarana 26 (44) · Śloka 44
tataḥ kalpanaṁ nāḍyāḥ| atastasyāḥ kalpanavidhimupadēkṣyāmaḥ- nābhibandhanāt prabhr̥tyaṣṭāṅgulamabhijñānaṁ kr̥tvā chēdanāvakāśasya dvayōrantarayōḥ śanairgr̥hītvā tīkṣṇēna raukmarājatāyasānāṁ chēdanānāmanyatamēnārdhadhārēṇa chēdayēt| tāmagrē sūtrēṇōpanibadhya kaṇṭhē'sya śithilamavasr̥jēt| tasya cēnnābhiḥ pacyēta, tāṁ lōdhramadhukapriyaṅgusuradāruharidrākalkasiddhēna tailēnābhyajyāt, ēṣāmēva tailauṣadhānāṁ cūrṇēnāvacūrṇayēt| iti nāḍīkalpanavidhiruktaḥ samyak||44||
ततः कल्पनं नाड्याः| अतस्तस्याः कल्पनविधिमुपदेक्ष्यामः- नाभिबन्धनात् प्रभृत्यष्टाङ्गुलमभिज्ञानं कृत्वा छेदनावकाशस्य द्वयोरन्तरयोः शनैर्गृहीत्वा तीक्ष्णेन रौक्मराजतायसानां छेदनानामन्यतमेनार्धधारेण छेदयेत्| तामग्रे सूत्रेणोपनिबध्य कण्ठेऽस्य शिथिलमवसृजेत्| तस्य चेन्नाभिः पच्येत, तां लोध्रमधुकप्रियङ्गुसुरदारुहरिद्राकल्कसिद्धेन तैलेनाभ्यज्यात्, एषामेव तैलौषधानां चूर्णेनावचूर्णयेत्| इति नाडीकल्पनविधिरुक्तः सम्यक्||४४||
🔊 Audio coming soon
aṣṭāṅgulamabhijñānaṁ kr̥tvēti aṣṭāṅgulē cihnaṁ kr̥tvā| ardhadhāraḥ tiryagdhāraḥ śastraviśēṣaḥ| tāmiti cchinnāvaśiṣṭāṅgulāṁ nāḍīm| kaṇṭhē'vasr̥jēditi nāḍyagrabaddhaṁ sūtraṁ kumārasya kaṇṭhē nibadhnīyāt||44||
Adhikarana 27 (45) · Śloka 45
asamyakkalpanē hi nāḍyā āyāmavyāyāmōttuṇḍitā-piṇḍalikā-vināmikā-vijr̥mbhikābādhēbhyō bhayam| tatrāvidāhibhirvātapittapraśamanairabhyaṅgōtsādanapariṣēkaiḥ sarpirbhiścōpakramēta gurulāghavamabhisamīkṣya||45||
असम्यक्कल्पने हि नाड्या आयामव्यायामोत्तुण्डिता-पिण्डलिका-विनामिका-विजृम्भिकाबाधेभ्यो भयम्| तत्राविदाहिभिर्वातपित्तप्रशमनैरभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकैः सर्पिर्भिश्चोपक्रमेत गुरुलाघवमभिसमीक्ष्य||४५||
🔊 Audio coming soon
nāḍyā avidhikalpanē dōṣamāha- asamyagityādi| āyāmō dairghyaṁ, vyāyāmō vistāraḥ, tābhyāmuttuṇḍitā āyāmavyāyāmōttuṇḍitā, dīrghapīnatvayutētyarthaḥ; piṇḍalikā parimaṇḍalayutā; vināmikā antōcchūnā madhyanimnā; vijr̥mbhikā tu muhurmuhurvr̥ddhimatī| gurulāghavamabhisamīkṣyēti nāḍīpākakārakapittē tathā vātē cāyāmavyāyāmōttuṇḍitādivikāracatuṣṭayakārakē yō dōṣō guruḥ sa upacaritavyastvarayētyarthaḥ||45||
Adhikarana 28 (46) · Śloka 46
atō'nantaraṁ jātakarma kumārasya kāryam| tadyathā- madhusarpiṣī mantrōpamantritē yathāmnāyaṁ prathamaṁ prāśituṁ dadyāt| stanamata ūrdhvamētēnaiva vidhinā dakṣiṇaṁ pātuṁ purastāt prayacchēt| athātaḥ śīrṣataḥ sthāpayēdudakumbhaṁ mantrōpamantritam||46||
अतोऽनन्तरं जातकर्म कुमारस्य कार्यम्| तद्यथा- मधुसर्पिषी मन्त्रोपमन्त्रिते यथाम्नायं प्रथमं प्राशितुं दद्यात्| स्तनमत ऊर्ध्वमेतेनैव विधिना दक्षिणं पातुं पुरस्तात् प्रयच्छेत्| अथातः शीर्षतः स्थापयेदुदकुम्भं मन्त्रोपमन्त्रितम्||४६||
🔊 Audio coming soon
jātamātrasya vēdōktaṁ karma jātakarma| yathāmnāyamiti yathāgamaṁ mantrōpamantritē| ētēnaiva vidhinēti stana(nya)mapyabhimantritaṁ pāyayēdityarthaḥ||46||
Adhikarana 29 (47) · Śloka 47
athāsya rakṣāṁ vidadhyāt- ādānīkhadirakarkandhupīluparūṣakaśākhābhirasyā gr̥haṁ samantataḥ parivārayēt| sarvataśca sūtikāgārasya sarṣapātasītaṇḍulakaṇakaṇikāḥ prakirēyuḥ| tathā taṇḍulabalihōmaḥ satatamubhayakālaṁ kriyētānāmakarmaṇaḥ | dvārē ca musalaṁ dēhalīmanu tiraścīnaṁ nyasēt| vacākuṣṭhakṣaumakahiṅgusarṣapātasīlaśunakaṇakaṇikānāṁ rakṣōghnasamākhyātānāṁ cauṣadhīnāṁ pōṭṭalikāṁ baddhvā sūtikāgārasyōttaradēhalyāmavasr̥jēt, tathā sūtikāyāḥ kaṇṭhē saputrāyāḥ, sthālyudakakumbhaparyaṅkēṣvapi, tathaiva ca dvayōrdvārapakṣayōḥ| kaṇakakaṇṭakēndhanavānagnistindukakāṣṭhēndhanaścāgniḥ sūtikāgārasyābhyantaratō nityaṁ syāt| striyaścaināṁ yathōktaguṇāḥ suhr̥daścānuścānujāgr̥yurdaśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā| anuparatapradānamaṅgalāśīḥstutigītavāditramannapānaviśadamanuraktaprahr̥ṣṭajanasampūrṇaṁ ca tadvēśma kāryam| brāhmaṇaścātharvavēdavit satatamubhayakālaṁ śāntiṁ juhuyāt svastyayanārthaṁ kumārasya tathā sūtikāyāḥ| ityētadrakṣāvidhānamuktam||47||
अथास्य रक्षां विदध्यात्- आदानीखदिरकर्कन्धुपीलुपरूषकशाखाभिरस्या गृहं समन्ततः परिवारयेत्| सर्वतश्च सूतिकागारस्य सर्षपातसीतण्डुलकणकणिकाः प्रकिरेयुः| तथा तण्डुलबलिहोमः सततमुभयकालं क्रियेतानामकर्मणः | द्वारे च मुसलं देहलीमनु तिरश्चीनं न्यसेत्| वचाकुष्ठक्षौमकहिङ्गुसर्षपातसीलशुनकणकणिकानां रक्षोघ्नसमाख्यातानां चौषधीनां पोट्टलिकां बद्ध्वा सूतिकागारस्योत्तरदेहल्यामवसृजेत्, तथा सूतिकायाः कण्ठे सपुत्रायाः, स्थाल्युदककुम्भपर्यङ्केष्वपि, तथैव च द्वयोर्द्वारपक्षयोः| कणककण्टकेन्धनवानग्निस्तिन्दुककाष्ठेन्धनश्चाग्निः सूतिकागारस्याभ्यन्तरतो नित्यं स्यात्| स्त्रियश्चैनां यथोक्तगुणाः सुहृदश्चानुश्चानुजागृयुर्दशाहं द्वादशाहं वा| अनुपरतप्रदानमङ्गलाशीःस्तुतिगीतवादित्रमन्नपानविशदमनुरक्तप्रहृष्टजनसम्पूर्णं च तद्वेश्म कार्यम्| ब्राह्मणश्चाथर्ववेदवित् सततमुभयकालं शान्तिं जुहुयात् स्वस्त्ययनार्थं कुमारस्य तथा सूतिकायाः| इत्येतद्रक्षाविधानमुक्तम्||४७||
🔊 Audio coming soon
ādānī ghōṣakabhēdaḥ| taṇḍulabalihōmaḥ kiyatkālaṁ kartavya ityāha- ānāmakarmaṇa iti|- daśāhaṁ yāvadityarthaḥ; daśāhē tu nāmakarma bhaviṣyati| jatūkarṇē'pyuktaṁ- “taṇḍulabalihōmō dvikālamādaśāham” iti| rakṣōghnasamākhyātānāmityanēna guggulvādīn grāhayati| uttaradēhalyāmiti dvārōpari; anyē tu dēhalīṁ dvārādhaḥkāṣṭhamāhuḥ||47||
Adhikarana 30 (48) · Śloka 48
sūtikāṁ tu khalu bubhukṣitāṁ viditvā snēhaṁ pāyayēta paramayā śaktyā sarpistailaṁ vasāṁ majjānaṁ vā sātmyībhāvamabhisamīkṣya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavēracūrṇasahitam| snēhaṁ pītavatyāśca sarpistailābhyāmabhyajya vēṣṭayēdudaraṁ mahatā'cchēna vāsasā; tathā tasyā na vāyurudarē vikr̥timutpādayatyanavakāśatvāt| jīrṇē tu snēhē pippalyādibhirēva siddhāṁ yavāgūṁ susnigdhāṁ dravāṁ mātraśaḥ pāyayēt| ubhayataḥkālaṁ cōṣṇōdakēna ca pariṣēcayēt prāk snēhayavāgūpānābhyām| ēvaṁ pañcarātraṁ saptarātraṁ vā'nupālya kramēṇāpyāyayēt| svasthavr̥ttamētāvat sūtikāyāḥ||48||
सूतिकां तु खलु बुभुक्षितां विदित्वा स्नेहं पाययेत परमया शक्त्या सर्पिस्तैलं वसां मज्जानं वा सात्म्यीभावमभिसमीक्ष्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरचूर्णसहितम्| स्नेहं पीतवत्याश्च सर्पिस्तैलाभ्यामभ्यज्य वेष्टयेदुदरं महताऽच्छेन वाससा; तथा तस्या न वायुरुदरे विकृतिमुत्पादयत्यनवकाशत्वात्| जीर्णे तु स्नेहे पिप्पल्यादिभिरेव सिद्धां यवागूं सुस्निग्धां द्रवां मात्रशः पाययेत्| उभयतःकालं चोष्णोदकेन च परिषेचयेत् प्राक् स्नेहयवागूपानाभ्याम्| एवं पञ्चरात्रं सप्तरात्रं वाऽनुपाल्य क्रमेणाप्याययेत्| स्वस्थवृत्तमेतावत् सूतिकायाः||४८||
🔊 Audio coming soon
kumārasya jātakarmābhidhāya sūtikāyāḥ kartavyamāha- sūtikāṁ tvityādi| bubhukṣitāmityanēna yāvatā kālēna bubhukṣitā bhavati tadā snēhapānaṁ kartavyam| paramayā śaktyēti uttamayā śaktyā lakṣitā snēhaṁ pibēt; ‘yāvatā snēhēna balavirōdhō na bhavati tāvanmātraṁ snēhaṁ pibēt’ ityadhyāhartavyam| sātmyībhāvamabhisamīkṣyēti sarpirādiṣu yadyasyāḥ sātmyaṁ tat tasyai dēyam| acchēnēti nirmalēna| ubhayataḥkālamiti padamuṣṇōdakēna pariṣēcayēdityanēna yōjyam| tadēva kāladvayamāha- prāgityādi| paurvāhṇikaḥ snēhapānapariṣēkaḥ kārayitavyaḥ, tathā jīrṇē snēhē pariṣēcitāṁ yavāgūḥ pāyayitavyētyarthaḥ| ayaṁ tu vyavahārō nānūpadēśē prabalakaphatvāt prāṇināṁ, kintu jāṅgaladēśavyavahāra iti jñēyam||48||
Adhikarana 31 (49) · Śloka 49
tasyāstu khalu yō vyādhirutpadyatē sa kr̥cchrasādhyō bhavatyasādhyō vā, garbhavr̥ddhikṣayitaśithilasarvadhātutvāt, pravāhaṇavēdanāklēdanaraktaniḥsrutiviśēṣaśūnyaśarīratvācca; tasmāttāṁ yathōktēna vidhinōpacarēt; bhautikajīvanīyabr̥ṁhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgōtsādanapariṣēkāvagāhanānnapānavidhibhirviśēṣataścōpacarēt; viśēṣatō hi śūnyaśarīrāḥ striyaḥ prajātā bhavanti||49||
तस्यास्तु खलु यो व्याधिरुत्पद्यते स कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वा, गर्भवृद्धिक्षयितशिथिलसर्वधातुत्वात्, प्रवाहणवेदनाक्लेदनरक्तनिःस्रुतिविशेषशून्यशरीरत्वाच्च; तस्मात्तां यथोक्तेन विधिनोपचरेत्; भौतिकजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसिद्धैरभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकावगाहनान्नपानविधिभिर्विशेषतश्चोपचरेत्; विशेषतो हि शून्यशरीराः स्त्रियः प्रजाता भवन्ति||४९||
🔊 Audio coming soon
sūtikāyā mithyōpacārēṇa vyādhirbhavan kr̥cchrasādhyō'sādhyō vā yathā bhavati tathā darśayan yathōktakramasyāvadhānēna kartavyatāṁ darśayitumāha- tasyāstvityādi| garbhavr̥ddhyā dhātvantarāpōṣaṇēna kṣayitāśca śithilīkr̥tāśca sarvē dhātavō yasyāḥ sā tathā| garbhavyapagama ētāvaccharīraśūnyatvē hētuḥ tathā pravāhaṇavēdanāklēdaraktaniḥsrutiśca viśēṣēṇa hēturityāha- pravāhaṇētyādi| yathōktēnēti snēhapānādinā| ētēna yathōktavidhikaraṇamēva duścikitsyasya sūtikāvyādhērnidānavarjanarūpamuttamaṁ bhēṣajamiti darśayati| yattūtpannē vyādhau vihitaṁ bhēṣajaṁ tat prāyō na sidhyatīti kr̥tvā nēhōktam| bhautikaṁ bhūtaharam||49||
Adhikarana 32 (50) · Śloka 50
daśamē tvahani saputrā strī sarvagandhauṣadhairgaurasarṣapalōdhraiśca snātā laghvahataśucivastraṁ paridhāya pavitrēṣṭalaghuvicitrabhūṣaṇavatī ca saṁspr̥śya maṅgalānyucitāmarcayitvā ca dēvatāṁ śikhinaḥ śuklavāsasō'vyaṅgāṁśca brāhmaṇān svasti vācayitvā kumāramahatānāṁ ca vāsasāṁ sañcayē prākśirasamudakśirasaṁ vā saṁvēśya dēvatāpūrvaṁ dvijātibhyaḥ praṇamatītyuktvā kumārasya pitā dvē nāmanī kārayēnnākṣatrikaṁ nāmābhiprāyikaṁ ca| tatrābhiprāyikaṁ ghōṣavadādyantasthāntamūṣmāntaṁ vā'vr̥ddhaṁ tripuruṣānūkamanavapratiṣṭhitaṁ, nākṣātrikaṁ tu nakṣatradēvatāsamānākhyaṁ dvyakṣaraṁ caturakṣaraṁ vā||50||
दशमे त्वहनि सपुत्रा स्त्री सर्वगन्धौषधैर्गौरसर्षपलोध्रैश्च स्नाता लघ्वहतशुचिवस्त्रं परिधाय पवित्रेष्टलघुविचित्रभूषणवती च संस्पृश्य मङ्गलान्युचितामर्चयित्वा च देवतां शिखिनः शुक्लवाससोऽव्यङ्गांश्च ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा कुमारमहतानां च वाससां सञ्चये प्राक्शिरसमुदक्शिरसं वा संवेश्य देवतापूर्वं द्विजातिभ्यः प्रणमतीत्युक्त्वा कुमारस्य पिता द्वे नामनी कारयेन्नाक्षत्रिकं नामाभिप्रायिकं च| तत्राभिप्रायिकं घोषवदाद्यन्तस्थान्तमूष्मान्तं वाऽवृद्धं त्रिपुरुषानूकमनवप्रतिष्ठितं, नाक्षात्रिकं तु नक्षत्रदेवतासमानाख्यं द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा||५०||
🔊 Audio coming soon
ucitāmiti yā yasya dēvatā sadā pūjyatvēnōcitā tāmarcayitvā| śikhina iti pāvakān; kiṁvā śikhā cūḍā tadvatō brāhmaṇānamuṇḍān| nakṣatradēvatāsaṁyuktamiti yasmin nakṣatrē kumārō jātastasya nakṣatrasya yā dēvatā jyōtiḥśāstrē, tasyā nāma kartavyamityarthaḥ| kiṁvā ‘dvē nāmanī kārayēttannākṣatrikamābhiprāyikaṁ ca’ ityādipāṭhaḥ| tatrāpi nākṣatrikaṁ vyākhyātamēva; ābhiprāyikēṣu ghōṣavadityādi viśēṣaṇam| ghōṣā vargacaturthā ‘ghajhaḍhadhabhāḥ’, antasthā ‘yaralavāḥ’, ‘śaṣasahā’ ūṣmāṇaḥ||50||
Adhikarana 33 (51) · Śloka 51
vr̥ttē ca nāmakarmaṇi kumāraṁ parīkṣitumupakramētāyuṣaḥ pramāṇajñānahētōḥ| tatrēmānyāyuṣmatāṁ kumārāṇāṁ lakṣaṇāni bhavanti| tadyathā- ēkaikajā mr̥davō'lpāḥ snigdhāḥ subaddhamūlāḥ kr̥ṣṇāḥ kēśāḥ praśasyantē, sthirā bahalā tvak, prakr̥tyā'tisampannamīṣatpramāṇātivr̥ttamanurūpamātapatrōpamaṁ śiraḥ, vyūḍhaṁ dr̥ḍhaṁ samaṁ suśliṣṭaśaṅkhasandhyūrdhvavyañjanasampannamupacitaṁ valibhamardhacandrākr̥ti lalāṭaṁ, bahalau vipulasamapīṭhau samau nīcairvr̥ddhau pr̥ṣṭhatō'vanatau suśliṣṭakarṇaputrakau mahācchidrau karṇau, īṣatpralambinyāvasaṅgatē samē saṁhatē mahatyau bhruvau, samē samāhitadarśanē vyaktabhāgavibhāgē balavatī tējasōpapannē svaṅgāpāṅgē cakṣuṣī, r̥jvī mahōcchvāsā vaṁśasampannēṣadavanatāgrā nāsikā, mahadr̥jusuniviṣṭadantamāsyam, āyāmavistārōpapannā ślakṣṇā tanvī prakr̥tivarṇayuktā jihvā, ślakṣṇaṁ yuktōpacayamūṣmōpapannaṁ raktaṁ tālu, mahānadīnaḥ snigdhō'nunādī gambhīrasamutthō dhīraḥ svaraḥ, nātisthūlau nātikr̥śau vistārōpapannāvāsyapracchādanau raktāvōṣṭhau, mahatyau hanū, vr̥ttā nātimahatī grīvā, vyūḍhamupacitamuraḥ, gūḍhaṁ jatru pr̥ṣṭhavaṁśaśca, viprakr̥ṣṭāntarau stanau, asampātinī sthirē pārśvē, vr̥ttaparipūrṇāyatau bāhū sakthinī aṅgulayaśca, mahadupacitaṁ pāṇipādaṁ, sthirā vr̥ttāḥ snigdhāstāmrāstuṅgāḥ kūrmākārāḥ karajāḥ, pradakṣiṇāvartā sōtsaṅgā ca nābhiḥ, urastribhāgahīnā samā samupacitamāṁsā kaṭī, vr̥ttau sthirōpacitamāṁsau nātyunnatau nātyavanatau sphicau, anupūrvaṁ vr̥ttāvupacayayuktāvūrū, nātyupacitē nātyapacitē ēṇīpadē pragūḍhasirāsthisandhī jaṅghē, nātyupacitau nātyapacitau gulphau, pūrvōpadiṣṭaguṇau pādau kūrmākārau, prakr̥tiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni tathā svaprajāgaraṇāyāsasmitaruditastanagrahaṇāni, yacca kiñcidanyadapyanuktamasti tadapi sarvaṁ prakr̥tisampannamiṣṭaṁ, viparītaṁ punaraniṣṭam| iti dīrghāyurlakṣaṇāni||51||
वृत्ते च नामकर्मणि कुमारं परीक्षितुमुपक्रमेतायुषः प्रमाणज्ञानहेतोः| तत्रेमान्यायुष्मतां कुमाराणां लक्षणानि भवन्ति| तद्यथा- एकैकजा मृदवोऽल्पाः स्निग्धाः सुबद्धमूलाः कृष्णाः केशाः प्रशस्यन्ते, स्थिरा बहला त्वक्, प्रकृत्याऽतिसम्पन्नमीषत्प्रमाणातिवृत्तमनुरूपमातपत्रोपमं शिरः, व्यूढं दृढं समं सुश्लिष्टशङ्खसन्ध्यूर्ध्वव्यञ्जनसम्पन्नमुपचितं वलिभमर्धचन्द्राकृति ललाटं, बहलौ विपुलसमपीठौ समौ नीचैर्वृद्धौ पृष्ठतोऽवनतौ सुश्लिष्टकर्णपुत्रकौ महाच्छिद्रौ कर्णौ, ईषत्प्रलम्बिन्यावसङ्गते समे संहते महत्यौ भ्रुवौ, समे समाहितदर्शने व्यक्तभागविभागे बलवती तेजसोपपन्ने स्वङ्गापाङ्गे चक्षुषी, ऋज्वी महोच्छ्वासा वंशसम्पन्नेषदवनताग्रा नासिका, महदृजुसुनिविष्टदन्तमास्यम्, आयामविस्तारोपपन्ना श्लक्ष्णा तन्वी प्रकृतिवर्णयुक्ता जिह्वा, श्लक्ष्णं युक्तोपचयमूष्मोपपन्नं रक्तं तालु, महानदीनः स्निग्धोऽनुनादी गम्भीरसमुत्थो धीरः स्वरः, नातिस्थूलौ नातिकृशौ विस्तारोपपन्नावास्यप्रच्छादनौ रक्तावोष्ठौ, महत्यौ हनू, वृत्ता नातिमहती ग्रीवा, व्यूढमुपचितमुरः, गूढं जत्रु पृष्ठवंशश्च, विप्रकृष्टान्तरौ स्तनौ, असम्पातिनी स्थिरे पार्श्वे, वृत्तपरिपूर्णायतौ बाहू सक्थिनी अङ्गुलयश्च, महदुपचितं पाणिपादं, स्थिरा वृत्ताः स्निग्धास्ताम्रास्तुङ्गाः कूर्माकाराः करजाः, प्रदक्षिणावर्ता सोत्सङ्गा च नाभिः, उरस्त्रिभागहीना समा समुपचितमांसा कटी, वृत्तौ स्थिरोपचितमांसौ नात्युन्नतौ नात्यवनतौ स्फिचौ, अनुपूर्वं वृत्तावुपचययुक्तावूरू, नात्युपचिते नात्यपचिते एणीपदे प्रगूढसिरास्थिसन्धी जङ्घे, नात्युपचितौ नात्यपचितौ गुल्फौ, पूर्वोपदिष्टगुणौ पादौ कूर्माकारौ, प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि तथा स्वप्रजागरणायासस्मितरुदितस्तनग्रहणानि, यच्च किञ्चिदन्यदप्यनुक्तमस्ति तदपि सर्वं प्रकृतिसम्पन्नमिष्टं, विपरीतं पुनरनिष्टम्| इति दीर्घायुर्लक्षणानि||५१||
🔊 Audio coming soon
nāmakarmaṇīti nāmakaraṇasamayakriyamāṇahōmādikarmaṇi, nāmaiva vā karma nāmakarma| sthirēti aślathā| īṣatpramāṇātivr̥ttaṁ śira iti utsargāpavādanyāyēna bōddhavyam| tēna yaduktaṁ pūrvaṁ- “ṣaḍaṅgulōtsēdhaṁ dvātriṁśadaṅgulapariṇāhaṁ śiraḥ” ētaccābhidhāyōktaṁ- “tatrāyurbalaṁ” ityādi yāvat “pramāṇavati śarīrē; viparyayastu hīnē'dhikē vā” (vi.a.8) iti; tatra śirasi kiñcitpramāṇādhikatā ētadvacanādapavādabhūtā'pyatīva praśastā bhavatīti jñēyam| ēvaṁ ‘mahadupacitaṁ pāṇipādam’ ityatrāpi vyākhyēyam| anurūpamityanēna śarīrānurūpatāṁ śirasō darśayannuktalakṣaṇādanativr̥ddhiṁ śirasō darśayati; ativr̥ddhaṁ hi śarīrānanurūpaṁ bhavati, taccāpraśastamēva| ūrdhvavyañjanamiti ūrdhvarēkhātrayarūpalakṣaṇayuktaṁ; jatūkarṇē hi trirēkhaṁ lalāṭamuktam| nīcairvr̥ddhāviti anudgatau santāvanukramavavr̥ddhau| asaṅgatē dūrāntarē| vyaktabhāgavibhāgē iti pravyaktakr̥ṣṇaśuklādivibhāgē| śōbhanāni vartmādīni aṅgāni apāṅgē ca yayōstē svaṅgāpāṅgē| atra aṅgagrahaṇēnaiva apāṅgasya labdhasyāpi punaḥ karaṇaṁ viśēṣēṇāpāṅgaśōbhōpadarśanārtham | āsyapracchādanau āsyaṁ pracchādayituṁ kṣamau mukhāvarakau| pr̥ṣṭhavaṁśaśca gūḍha iti yōjanīyam| asampātinī sunirgatē, kiṁvā alakṣyē| prakr̥tiyuktēti dēhānurūpā| ēṇīpadē iti ēṇījaṅghāsadr̥śē| prakr̥tiyuktānīti nātibahūni nātyalpāni ca||51||
Adhikarana 34 (52) · Śloka 52
atō dhātrīparīkṣāmupadēkṣyāmaḥ| atha brūyāt- dhātrīmānaya samānavarṇāṁ yauvanasthāṁ nibhr̥tāmanāturāmavyaṅgāmavyasanāmavirūpāmajugupsitāṁ dēśajātīyāmakṣudrāmakṣudrakarmiṇīṁ kulē jātāṁ vatsalāmarōgāṁ jīvadvatsāṁ puṁvatsāṁ dōgdhrīmapramattāmanuccāraśāyinīmanantyāvasāyinīṁ kuśalōpacārāṁ śucimaśucidvēṣiṇīṁ stanastanyasampadupētāmiti||52||
अतो धात्रीपरीक्षामुपदेक्ष्यामः| अथ ब्रूयात्- धात्रीमानय समानवर्णां यौवनस्थां निभृतामनातुरामव्यङ्गामव्यसनामविरूपामजुगुप्सितां देशजातीयामक्षुद्रामक्षुद्रकर्मिणीं कुले जातां वत्सलामरोगां जीवद्वत्सां पुंवत्सां दोग्ध्रीमप्रमत्तामनुच्चारशायिनीमनन्त्यावसायिनीं कुशलोपचारां शुचिमशुचिद्वेषिणीं स्तनस्तन्यसम्पदुपेतामिति||५२||
🔊 Audio coming soon
samānavarṇāmiti tulyajātīyām| yauvanasthāmityanēna bālāvr̥ddhayōrasampūrṇakṣīṇadhātutvēna tayōrnirāsaṁ karōti| nibhr̥tāmiti vinītām | avirūpāmiti avikr̥tāvayavām| avyaṅgāmiti ahīnāṅgīm| dēśajātīyāṁ samānadēśajām| anantyāvasāyinīmiti śūdrābhiprāyēṇa, śūdrasya hi savarṇatvēna cāṇḍālādistrī prasaktā, sā ca niṣidhyatē; brāhmaṇādīnāṁ tvasavarṇatvēnaiva sā nirastā; kiṁvā brāhmaṇādīnāmapi patitabrāhmaṇyādyā anantyāvasāyinīmitiśabdēna kṣipyatē||52||
Adhikarana 35 (53) · Śloka 53
tatrēyaṁ stanasampat- nātyūrdhvau nātilambāvanatikr̥śāvanatipīnau yuktapippalakau sukhaprapānau cēti (stanasampat)||53||
तत्रेयं स्तनसम्पत्- नात्यूर्ध्वौ नातिलम्बावनतिकृशावनतिपीनौ युक्तपिप्पलकौ सुखप्रपानौ चेति (स्तनसम्पत्)||५३||
🔊 Audio coming soon
yuktapippalakāviti uccaiḥstanavr̥ntau||53||
Adhikarana 36 (54-55) · Śloka 55
stanyasampattu prakr̥tivarṇagandharasasparśam, udapātrē ca duhyamānamudakaṁ vyēti prakr̥tibhūtatvāt; tat puṣṭikaramārōgyakaraṁ cēti (stanyasampat)||54|| atō'nyathā vyāpannaṁ jñēyam| tasya viśēṣāḥ- śyāvāruṇavarṇaṁ kaṣāyānurasaṁ viśadamanālakṣyagandhaṁ rūkṣaṁ dravaṁ phēnilaṁ laghvatr̥ptikaraṁ karśanaṁ vātavikārāṇāṁ kartr̥ vātōpasr̥ṣṭaṁ kṣīramabhijñēyaṁ ; kr̥ṣṇanīlapītatāmrāvabhāsaṁ tiktāmlakaṭukānurasaṁ kuṇaparudhiragandhi bhr̥śōṣṇaṁ pittavikārāṇāṁ kartr̥ ca pittōpasr̥ṣṭaṁ kṣīramabhijñēyam, atyarthaśuklamatimādhuryōpapannaṁ lavaṇānurasaṁ ghr̥tatailavasāmajjagandhi picchilaṁ tantumadukapātrē'vasīdachlēṣmavikārāṇāṁ kartr̥ ślēṣmōpasr̥ṣṭaṁ kṣīramabhijñēyam||55||
स्तन्यसम्पत्तु प्रकृतिवर्णगन्धरसस्पर्शम्, उदपात्रे च दुह्यमानमुदकं व्येति प्रकृतिभूतत्वात्; तत् पुष्टिकरमारोग्यकरं चेति (स्तन्यसम्पत्)||५४|| अतोऽन्यथा व्यापन्नं ज्ञेयम्| तस्य विशेषाः- श्यावारुणवर्णं कषायानुरसं विशदमनालक्ष्यगन्धं रूक्षं द्रवं फेनिलं लघ्वतृप्तिकरं कर्शनं वातविकाराणां कर्तृ वातोपसृष्टं क्षीरमभिज्ञेयं ; कृष्णनीलपीतताम्रावभासं तिक्ताम्लकटुकानुरसं कुणपरुधिरगन्धि भृशोष्णं पित्तविकाराणां कर्तृ च पित्तोपसृष्टं क्षीरमभिज्ञेयम्, अत्यर्थशुक्लमतिमाधुर्योपपन्नं लवणानुरसं घृततैलवसामज्जगन्धि पिच्छिलं तन्तुमदुकपात्रेऽवसीदछ्लेष्मविकाराणां कर्तृ श्लेष्मोपसृष्टं क्षीरमभिज्ञेयम्||५५||
🔊 Audio coming soon
udakaṁ vyētīti udakaṁ viśēṣēṇa ēti vyāpnōtītyarthaḥ| jatūkarṇē'pyuktam- “udakē visarpat kṣīraṁ praśastam” iti| vātādiduṣṭakṣīralakṣaṇānyāha- śyāvētyādi| lavaṇānurasamiti ślēṣmaduṣṭē kṣīrē dōṣadūṣyasammūrcchanaprabhāvājjñēyaṁ, yēna ślēṣmaduṣṭē lavaṇarasatā bhavati; ētatpr̥thaglakṣaṇayōgācca dvandvasannipātaduṣṭirapyunnēyā||54-55||
Adhikarana 37 (56) · Śloka 56
tēṣāṁ tu trayāṇāmapi kṣīradōṣāṇāṁ prativiśēṣamabhisamīkṣya yathāsvaṁ yathādōṣaṁ ca vamanavirēcanāsthāpanānuvāsanāni vibhajya kr̥tāni praśamanāya bhavanti| pānāśanavidhistu duṣṭakṣīrāyā yavagōdhūmaśāliṣaṣṭikamudgaharēṇukakulatthasurāsauvīrakamairēyamēdakalaśunakarañjaprāyaḥ syāt| kṣīradōṣaviśēṣāṁścāvēkṣyāvēkṣya tattadvidhānaṁ kāryaṁ syāt| pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭukarōhiṇīsārivākaṣāyāṇāṁ ca pānaṁ praśasyatē, tathā'nyēṣāṁ tiktakaṣāyakaṭukamadhurāṇāṁ dravyāṇāṁ prayōgaḥ kṣīravikāraviśēṣānabhisamīkṣya mātrāṁ kālaṁ ca| iti kṣīraviśōdhanāni||56||
तेषां तु त्रयाणामपि क्षीरदोषाणां प्रतिविशेषमभिसमीक्ष्य यथास्वं यथादोषं च वमनविरेचनास्थापनानुवासनानि विभज्य कृतानि प्रशमनाय भवन्ति| पानाशनविधिस्तु दुष्टक्षीराया यवगोधूमशालिषष्टिकमुद्गहरेणुककुलत्थसुरासौवीरकमैरेयमेदकलशुनकरञ्जप्रायः स्यात्| क्षीरदोषविशेषांश्चावेक्ष्यावेक्ष्य तत्तद्विधानं कार्यं स्यात्| पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुकरोहिणीसारिवाकषायाणां च पानं प्रशस्यते, तथाऽन्येषां तिक्तकषायकटुकमधुराणां द्रव्याणां प्रयोगः क्षीरविकारविशेषानभिसमीक्ष्य मात्रां कालं च| इति क्षीरविशोधनानि||५६||
🔊 Audio coming soon
cikitsāmāha- tēṣāmityādi| prativiśēṣamabhisamīkṣyēti prati prati vātādīnāṁ kōṣṭhāśrayitvōdīrṇatvādiśōdhanānuguṇaṁ viśēṣamabhivīkṣya| yathāsvamityanēna ślēṣmaṇi vamanaṁ, pittē virēcanaṁ, vāyāvāsthāpanānuvāsanē, ityātmīyamātmīyaṁ saṁśōdhanaṁ darśayati| yathādōṣamityanēna pravr̥ddhē dōṣē'timātraṁ saṁśōdhanaṁ, stōkē stōkamātraṁ darśayati| vibhajyēti yathāsvamityanēna yōjyam| ‘prakr̥tiviśēṣam’ iti yadā pāṭhastadā prakr̥tiviśēṣamapi dhātryā avēkṣya vamanādīnāṁ bahutvālpatvaviśēṣaḥ kartavya ityarthaḥ| tattadvidhānaṁ kāryaṁ syāditi tattadvr̥ddhadōṣapratikūlamāhāravidhānaṁ kāryaṁ syāt| kaṣāyāṇāmiti bahuvacanād vyastasamastānāṁ pāṭhādīnāṁ kaṣāyā gr̥hyantē||56||
Adhikarana 38 (57) · Śloka 57
kṣīrajananāni tu madyāni sīdhuvarjyāni, grāmyānūpaudakāni ca śākadhānyamāṁsāni, dravamadhurāmlalavaṇabhūyiṣṭhāścāhārāḥ, kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ, kṣīrapānamanāyāsaśca, vīraṇaṣaṣṭikaśālīkṣuvālikādarbhakuśakāśagundrētkaṭamūlakaṣāyāṇāṁ ca pānamiti (kṣīrajananāni)||57||
क्षीरजननानि तु मद्यानि सीधुवर्ज्यानि, ग्राम्यानूपौदकानि च शाकधान्यमांसानि, द्रवमधुराम्ललवणभूयिष्ठाश्चाहाराः, क्षीरिण्यश्चौषधयः, क्षीरपानमनायासश्च, वीरणषष्टिकशालीक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलकषायाणां च पानमिति (क्षीरजननानि)||५७||
🔊 Audio coming soon
kṣīriṇyaśca dugdhikākalambikādayō dr̥śyamānakṣīrāḥ||57||
Adhikarana 39 (58) · Śloka 58
dhātrī tu yadā svādubahulaśuddhadugdhā syāttadāsnātānuliptā śuklavastraṁ paridhāyaindrīṁ brāhmīṁ śatavīryāṁ sahasravīryāmamōghāmavyathāṁ śivāmariṣṭāṁ vāṭyapuṣpīṁ viṣvaksēnakāntāṁ vā bibhratyōṣadhiṁ kumāraṁ prāṅmukhaṁ prathamaṁ dakṣiṇaṁ stanaṁ pāyayēt| iti dhātrīkarma||58||
धात्री तु यदा स्वादुबहुलशुद्धदुग्धा स्यात्तदास्नातानुलिप्ता शुक्लवस्त्रं परिधायैन्द्रीं ब्राह्मीं शतवीर्यां सहस्रवीर्याममोघामव्यथां शिवामरिष्टां वाट्यपुष्पीं विष्वक्सेनकान्तां वा बिभ्रत्योषधिं कुमारं प्राङ्मुखं प्रथमं दक्षिणं स्तनं पाययेत्| इति धात्रीकर्म||५८||
🔊 Audio coming soon
amōghādayō'nantaraṁ vyākr̥tā ēva| avyathā guḍūcī||58||
Adhikarana 40 (59-60) · Śloka 60
atō'nantaraṁ kumārāgāravidhimanuvyākhyāsyāmaḥ- vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṁ ramyamatamaskaṁ nivātaṁ pravātaikadēśaṁ dr̥ḍhamapagataśvāpadapaśudaṁṣṭrimūṣikapataṅgaṁ suvibhaktasalilōlūkhalamūtravarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamr̥tusukhaṁ yathartuśayanāsanāstaraṇasampannaṁ kuryāt; tathā suvihitarakṣāvidhānabalimaṅgalahōmaprāyaścittaṁ śucivr̥ddhavaidyānuraktajanasampūrṇam| iti kumārāgāravidhiḥ||59|| śayanāsanāstaraṇaprāvaraṇāni kumārasya mr̥dulaghuśucisugandhīni syuḥ; svēdamalajantumanti mūtrapurīṣōpasr̥ṣṭāni ca varjyāni syuḥ; asati sambhavē'nyēṣāṁ tānyēva ca suprakṣālitōpadhānāni sudhūpitāni śuddhaśuṣkāṇyupayōgaṁ gacchēyuḥ||60||
अतोऽनन्तरं कुमारागारविधिमनुव्याख्यास्यामः- वास्तुविद्याकुशलः प्रशस्तं रम्यमतमस्कं निवातं प्रवातैकदेशं दृढमपगतश्वापदपशुदंष्ट्रिमूषिकपतङ्गं सुविभक्तसलिलोलूखलमूत्रवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसमृतुसुखं यथर्तुशयनासनास्तरणसम्पन्नं कुर्यात्; तथा सुविहितरक्षाविधानबलिमङ्गलहोमप्रायश्चित्तं शुचिवृद्धवैद्यानुरक्तजनसम्पूर्णम्| इति कुमारागारविधिः||५९|| शयनासनास्तरणप्रावरणानि कुमारस्य मृदुलघुशुचिसुगन्धीनि स्युः; स्वेदमलजन्तुमन्ति मूत्रपुरीषोपसृष्टानि च वर्ज्यानि स्युः; असति सम्भवेऽन्येषां तान्येव च सुप्रक्षालितोपधानानि सुधूपितानि शुद्धशुष्काण्युपयोगं गच्छेयुः||६०||
🔊 Audio coming soon
suprakṣālitōpadhānānīti sudhautōttarapracchādanāni| śuddhaśuṣkāṇīti dhautānyapi yadā malādirāgēṇāpi rahitāni bhavanti śuṣkāṇi ca tadaivōpayōjyāni; sudhautaṁ hyārdramapi syāt, tathā gāḍharāga(gi)malādibhāvitaṁ dhautamapyaśuddhaṁ syāt, tasmāduktaṁ- śuddhaśuṣkāṇīti||59-60||
Adhikarana 41 (61) · Śloka 61
dhūpanāni punarvāsasāṁ śayanāstaraṇaprāvaraṇānāṁ ca yavasarṣapātasīhiṅgugugguluvacācōrakavayaḥsthāgōlōmījaṭilāpalaṅkaṣāśōkarōhiṇīsarpanirmōkāṇi ghr̥tayuktāni syuḥ||61||
धूपनानि पुनर्वाससां शयनास्तरणप्रावरणानां च यवसर्षपातसीहिङ्गुगुग्गुलुवचाचोरकवयःस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिणीसर्पनिर्मोकाणि घृतयुक्तानि स्युः||६१||
🔊 Audio coming soon
vayaḥsthā brāhmī, gōlōmī śvētadūrvā, jaṭilā māṁsī||61||
Adhikarana 42 (62) · Śloka 62
maṇayaśca dhāraṇīyāḥ kumārasya khaḍgarurugavayavr̥ṣabhāṇāṁ jīvatāmēva dakṣiṇēbhyō viṣāṇēbhyō'grāṇi gr̥hītāni syuḥ; aindryādyāścauṣadhayō jīvakarṣabhakau ca, yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ praśaṁsēyuratharvavēdavidaḥ||62||
मणयश्च धारणीयाः कुमारस्य खड्गरुरुगवयवृषभाणां जीवतामेव दक्षिणेभ्यो विषाणेभ्योऽग्राणि गृहीतानि स्युः; ऐन्द्र्याद्याश्चौषधयो जीवकर्षभकौ च, यानि चान्यान्यपि ब्राह्मणाः प्रशंसेयुरथर्ववेदविदः||६२||
🔊 Audio coming soon
maṇaya iti muktādimaṇayaḥ, atharvavēdōktāśca| khaḍgādīnāṁ śr̥ṅgāgrāṇi dhāraṇīyāni syuriti yōjanā| uktaṁ hi jatūkarṇē- “rurukhaḍgādīnāṁ jīvatāṁ dakṣiṇaśr̥ṅgāgrāṇi nikr̥ttāni dhārayēt” iti| jīvakarṣabhakau prajāsthāpanōktau| ōṣadhaya aindryādyā daśa tatraivōktāḥ||62||
Adhikarana 43 (63-66) · Śloka 66
krīḍanakāni khalu kumārasya vicitrāṇi ghōṣavantyabhirāmāṇi cāgurūṇi cātīkṣṇāgrāṇi cānāsya pravēśīni cāprāṇaharāṇi cāvitrāsanāni syuḥ||63|| na hyasya vitrāsanaṁ sādhu| tasmāttasmin rudatyabhuñjānē vā'nyatra vidhēyatāmagacchati rākṣasapiśācapūtanādyānāṁ nāmānyāhvayatā kumārasya vitrāsanārthaṁ nāmagrahaṇaṁ na kāryaṁ syāt||64|| yadi tvāturyaṁ kiñcit kumāramāgacchēt tat prakr̥tinimittapūrvarūpaliṅgōpaśayaviśēṣaistattvatō'nubudhya sarvaviśēṣānāturauṣadhadēśakālāśrayānavēkṣamāṇaścikitsitumārabhētainaṁ madhuramr̥dulaghusurabhiśītaśaṅkaraṁ karma pravartayan| ēvaṁsātmyā hi kumārā bhavanti| tathā tē śarma labhantē cirāya| arōgē tvarōgavr̥ttamātiṣṭhēddēśakālātmaguṇaviparyayēṇa vartamānaḥ, kramēṇāsātmyāni parivartyōpayuñjānaḥ sarvāṇyahitāni varjayēt| tathā balavarṇaśarīrāyuṣāṁ sampadamavāpnōtīti||65|| ēvamēnaṁ kumāramāyauvanaprāptērdharmārthakauśalāgamanāccānupālayēt||66||
क्रीडनकानि खलु कुमारस्य विचित्राणि घोषवन्त्यभिरामाणि चागुरूणि चातीक्ष्णाग्राणि चानास्य प्रवेशीनि चाप्राणहराणि चावित्रासनानि स्युः||६३|| न ह्यस्य वित्रासनं साधु| तस्मात्तस्मिन् रुदत्यभुञ्जाने वाऽन्यत्र विधेयतामगच्छति राक्षसपिशाचपूतनाद्यानां नामान्याह्वयता कुमारस्य वित्रासनार्थं नामग्रहणं न कार्यं स्यात्||६४|| यदि त्वातुर्यं किञ्चित् कुमारमागच्छेत् तत् प्रकृतिनिमित्तपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषैस्तत्त्वतोऽनुबुध्य सर्वविशेषानातुरौषधदेशकालाश्रयानवेक्षमाणश्चिकित्सितुमारभेतैनं मधुरमृदुलघुसुरभिशीतशङ्करं कर्म प्रवर्तयन्| एवंसात्म्या हि कुमारा भवन्ति| तथा ते शर्म लभन्ते चिराय| अरोगे त्वरोगवृत्तमातिष्ठेद्देशकालात्मगुणविपर्ययेण वर्तमानः, क्रमेणासात्म्यानि परिवर्त्योपयुञ्जानः सर्वाण्यहितानि वर्जयेत्| तथा बलवर्णशरीरायुषां सम्पदमवाप्नोतीति||६५|| एवमेनं कुमारमायौवनप्राप्तेर्धर्मार्थकौशलागमनाच्चानुपालयेत्||६६||
🔊 Audio coming soon
prakr̥tītyādau prakr̥tiḥ vātādayaḥ, nimittaṁ bāhyaṁ rūkṣādi vātādikāraṇam | sarvaviśēṣānityādau āturaśabdēnāturyahēturvyādhirgr̥hyatē, āśrayaśabdēna tu śarīram| śaṁ kalyāṇaṁ karōtīti śaṅkaram| dēśakālētyādau ātmaśabdēna śarīramucyatē, tēna dēśasya tathā kālasya tathā śarīrasya ca yō guṇaḥ śītādistadviparītāhārācārādisēvāyāṁ vartamānaḥ svasthavr̥ttaṁ kuryāt| anyatrāpi svasthavr̥ttē prōktaṁ- “dēśakālādiguṇaviparītānāmāhāravihārāṇāṁ kriyōpayōgaḥ samyak” (śā.a.6) iti| svasthavr̥ttāntaramāha- kramēṇētyādi| kṣīrataḥ kṣīrānnē, tatō'nnamēva| tatrāpyannē madhurādi yadbālānāṁ sātmyaṁ bhavati tēna kramēṇa navēgāndhāraṇīyōktēna “ucitādahitāddhīmān kramaśō viramēnnaraḥ” (sū.a.7) ityādisvasthavr̥ttōktēna kramēṇōpayuñjāna ityarthaḥ| tathā, vastvantarasātmyasēvāyāmapi| bālasyaivamēva vyākhyānam| svasthavr̥ttācaraṇaphalamāha- tathētyādi||63-66||
Adhikarana 44 (67-69) · Śloka 69
iti putrāśiṣāṁ samr̥ddhikaraṁ karma vyākhyātam| tadācaran yathōktairvidhibhiḥ pūjāṁ yathēṣṭaṁ labhatē'nasūyaka iti||67|| tatra ślōkau- putrāśiṣāṁ karma samr̥ddhikārakaṁ yaduktamētanmahadarthasaṁhitam| tadācaran jñō vidhibhiryathātathaṁ pūjāṁ yathēṣṭaṁ labhatē'nasūyakaḥ||68|| śarīraṁ cintyatē sarvaṁ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṁ sthānamucyatē||69||
इति पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातम्| तदाचरन् यथोक्तैर्विधिभिः पूजां यथेष्टं लभतेऽनसूयक इति||६७|| तत्र श्लोकौ- पुत्राशिषां कर्म समृद्धिकारकं यदुक्तमेतन्महदर्थसंहितम्| तदाचरन् ज्ञो विधिभिर्यथातथं पूजां यथेष्टं लभतेऽनसूयकः||६८|| शरीरं चिन्त्यते सर्वं दैवमानुषसम्पदा| सर्वभावैर्यतस्तस्माच्छारीरं स्थानमुच्यते||६९||
🔊 Audio coming soon
putrāśiṣāṁ samr̥ddhikaramiti putraprārthanānurūpaphalakaramityarthaḥ| putrāśiṣāmityadhyāyārthasaṅgrahaślōkaḥ| jña iti puruṣaviśēṣaṇaṁ prādhānyāt kr̥tam| tēna puruṣaputralābhēna nāryā api putralābhō'rthādēva labhyatē| anurūpaputralābhē kathaṁ mē putraḥ syādityasūyāṁ na vahatītyanasūyakaḥ| kēcicchārīrasthānaśabdavyutpattidarśakaṁ ślōkaṁ paṭhanti- śarīramityādi| sa ca vyaktārtha ēva||67-69||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē jātisūtrīyaṁ śārīraṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8|| iti carakasaṁhitāyāṁ cathurthaṁ śārīrasthānaṁ sampūrṇam|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने जातिसूत्रीयं शारीरं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| इति चरकसंहितायां चथुर्थं शारीरस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ śārīrasthānē jātisūtrīyaṁ śārīraṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||