Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ śarīrasaṅkhyāśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
śarīrasaṅkhyāmavayavaśaḥ kr̥tsnaṁ śarīraṁ pravibhajya sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahētōrbhagavantamātrēyamagnivēśaḥ papraccha||3||
View original
अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ||३||
pūrvādhyāyē dhātubhēdēna śarīramabhidhāya ētadēva śarīramavayavasaṅkhyābhēdēna pratipādayituṁ śarīrasaṅkhyādhyāyō'bhidhīyatē| avayavasaṅkhyābhēdēna ca śarīrajñānaṁ prādhānyēna sākṣāt sādhanaṁ cikitsōpayuktaṁ kathayiṣyatyadhyāyāntē ‘śarīrasaṅkhyāṁ yō vēda’ ityādinā| avayavaśaḥ śarīraṁ pravibhajya śarīrasaṅkhyāṁ papracchēti yōjanā| pr̥cchāprayōjanamāha- sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahētōriti|- saṅkhyānasya pramāṇamiyattā saṅkhyānapramāṇaṁ, tacca ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādigranthavācyaṁ; kiṁvā saṅkhyānaṁ ca pramāṇaṁ ca saṅkhyānapramāṇaṁ; tatra ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādi saṅkhyānaṁ, ‘daśōdakāñjalayaḥ’ ityādi śarīrāvayavapramāṇaṁ; kiṁvā ‘saṅkhyā-nāma-pramāṇajñānahētōḥ’ iti pāṭhaḥ, tatra saṅkhyānasya pramāṇasya ca dattamēvōdāharaṇaṁ, nāmajñānaṁ tu ‘ēkā gōjihvikā’ ityādigranthēna bhavatīti vyākhyānayanti||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- śr̥ṇu mattō'gnivēśa! sarvaśarīramācakṣāṇasya yathā praśnamēkamanā yathāvat|
śarīrē ṣaṭ tvacaḥ; tadyathā- udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvasr̥gdharā, tr̥tīyā sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrūkuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamī tvalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṁ chinnāyāṁ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṁ cāpyadhiṣṭhāyārūṁṣi jāyantē parvasu kr̥ṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca; iti ṣaṭ tvacaḥ|
ētāḥ ṣaḍaṅgaṁ śarīramavatatya tiṣṭhanti||4||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथा प्रश्नमेकमना यथावत्|
शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः|
एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति||४||
ācakṣāṇasyētyatra ‘mataṁ’ iti śēṣaḥ; tēna sarvaṁ śarīramācakṣāṇasya mē mataṁ śr̥ṇviti yōjanā| tataśca ‘naṭasya śr̥ṇōti’ iti- vadanupayōgē ṣaṣṭhī| kiṁ ca ‘mē vacanaṁ śr̥ṇu’ ityanēna matāntaramapyasti śarīrāvayavasaṅkhyāna iti sūcayati| tataśca suśrutē- “sapta tvacaḥ, trīṇyasthiśatāni” (su. śā. 5) ityādinā yadiha pratipāditasaṅkhyāviruddhamucyatē, tacchalyaśāstrōpayuktatvāditi darśayati| yaduktaṁ suśrutē- “trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṁ vēdavidō bhāṣantē, śalyatantrē tu trīṇyēva śatāni” (su. śā. 5) iti| anēna vacanēna yō'nyō'pi tvagādisaṅkhyābhēdaścarakasuśrutayōḥ sa svatantrōpayuktasaṅkhyōpādānādunnēyaḥ | sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhānēti sidhmakilāsau yatō dōṣāt sambhavatastasya dōṣasyādhiṣṭhānabhūtā; ēvamuttaratrāpi vyākhyēyam| tāmyatītyasya vivaraṇam- ‘andha iva tamaḥ praviśati’ iti; kiṁvā tāmyatīti tamōyukta iva cēṣṭatē| arūṁṣīti vraṇāni| parvasviti avayavasandhiṣu||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
tatrāyaṁ śarīrasyāṅgavibhāgaḥ; tadyathā- dvau bāhū, dvē sakthinī, śirōgrīvam, antarādhiḥ, iti ṣaḍaṅgamaṅgam||5||
View original
तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्||५||
ṣaḍaṅgatāmuktāṁ śarīrasya vibhajatē- tatrāyamityādi| śiraśca grīvā ca śirōgrīvam; ētaccaikyavivakṣayā jñēyam| antarādhiḥ madhyam||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṁ saha dantōlūkhalanakhēna |
tadyathā- dvātriṁśaddantāḥ, dvātriṁśaddantōlūkhalāni, viṁśatirnakhāḥ, ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyasthīni, viṁśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ, catvāri pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni, dvē pārṣṇyōrasthinī, catvāraḥ pādayōrgulphāḥ, dvau maṇikau hastayōḥ, catvāryaratnyōrasthīni, catvāri jaṅghayōḥ, dvē jānunī, dvē jānukapālikē, dvāvūrunalakau, dvau bāhunalakau, dvāvaṁsau, dvē aṁsaphalakē, dvāvakṣakau, ēkaṁ jatru, dvē tālukē, dvē śrōṇiphalakē, ēkaṁ bhagāsthi, pañcacatvāriṁśat pr̥ṣṭhagatānyasthīni, pañcadaśa grīvāyāṁ, caturdaśōrasi, dvayōḥ pārśvayōścaturviṁśatiḥ parśukāḥ, tāvanti sthālakāni, tāvanti caiva sthālakārbudāni, ēkaṁ hanvasthi, dvē hanumūlabandhanē, ēkāsthi nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭaṁ, dvau śaṅkhau, catvāri śiraḥkapālānīti; ēvaṁ trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṁ saha dantōlūkhalanakhēnēti||6||
View original
त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन |
तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति||६||
saṣaṣṭīnīti ṣaṣṭyā'dhikāni| dantānāmulūkhalā yatrāśritā dantāḥ| yadyapi nakhā vividhāśitapītīyē malabhāgapōṣyatvēna malē ēva prakṣiptāḥ, tathā'pīhāsthitārūpayōgasyāpi vidyamānatvādasthigaṇanāyāṁ paṭhitāḥ| pratyaṅguli parvatrayaṁ, tēna viṁśatyaṅguligatamasthnāṁ viṁśatitrayaṁ bhavati| vr̥ddhāṅguṣṭhē yaddhastapādapraviṣṭaṁ tattr̥tīyaṁ parva jñēyam| vr̥ddhāṅguṣṭhaśalākā'pi svalpapramāṇā jñēyā| aṅgulīnāṁ śalākā yatra saṁlagnāstacchalākādhiṣṭhānam| jānu jaṅghōrvōḥ sandhiḥ| akṣakau arvāk jatrusandhēḥ kīlakau| tālukē tālvasthinī| bhagāsthi abhimukhaṁ kaṭīsandhānakārakaṁ tiryagasthi| sthālakānīti parśukānāṁ mūlasthānalagnāni | sthālakārbudāni tu parśukāmūlānyarbudākārāṇyasthīni | nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭānāmēkamūlatvādēkamēvāsthi gaṇanīyaṁ, yē tu pr̥thaggaṇanāṁ kurvanti tēṣāṁ nāsāgaṇḍakūṭalalāṭānāṁ trayāṇāṁ trīṇyēvāsthīnīti na saṅkhyāpūraṇam||6||
Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 8
pañcēndriyādhiṣṭhānāni; tadyathā- tvag, jihvā, nāsikā, akṣiṇī, karṇau ca|
pañca buddhīndriyāṇi; tadyathā- sparśanaṁ, rasanaṁ, ghrāṇaṁ, darśanaṁ, śrōtramiti|
pañca karmēndriyāṇi; tadyathā- hastau, pādau, pāyuḥ, upasthaḥ, jihvā cēti||7||
hr̥dayaṁ cētanādhiṣṭhānamēkam||8||
View original
पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च|
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति|
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति||७||
हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्||८||
akṣiṇī karṇau ca pr̥thaktvē'pi ēkaikēndriyādhiṣṭhānatvēnaikatvēnaiva grāhyē| ēvaṁ hastau pādau ca ēkatayā grāhyau||7-8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
daśa prāṇāyatanāni; tadyathā- mūrdhā, kaṇṭhaḥ, hr̥dayaṁ, nābhiḥ, gudaṁ, bastiḥ, ōjaḥ, śukraṁ, śōṇitaṁ, māṁsamiti|
tēṣu ṣaṭ pūrvāṇi marmasaṅkhyātāni||9||
View original
दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति|
तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि||९||
iha daśaprāṇāyatanēṣu daśaprāṇāyatanīyōktau śaṅkhau parityajya nābhirmāṁsaṁ ca gr̥hītaṁ, tēna nābhimāṁsayōrapi prāṇāyatanatvaṁ tathā śaṅkhayōśca pāṭhadvayadarśanādbōddhavyam| yaduktaṁ daśaprāṇāyatanīyē- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yēṣu pratiṣṭhitāḥ, śaṅkhau marmatrayaṁ kaṇṭhō raktaṁ śukraujasī gudam” (sū.a.29) iti||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
pañcadaśa kōṣṭhāṅgāni; tadyathā- nābhiśca, hr̥dayaṁ ca, klōma ca, yakr̥cca, plīhā ca, vr̥kkau ca, bastiśca, purīṣādhāraśca, āmāśayaśca, pakvāśayaśca, uttaragudaṁ ca, adharagudaṁ ca, kṣudrāntraṁ ca, sthūlāntraṁ ca, vapāvahanaṁ cēti||10||
View original
पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति||१०||
klōma pipāsāsthānam| bastiḥ mūtrāśayaḥ| uttaragudaḥ yatra purīṣamavatiṣṭhatē, yēna tu purīṣaṁ niṣkrāmati tadadharagudam| vapāvahanaṁ mēdaḥsthānaṁ ‘tailavartikā’ iti khyātam||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni ṣaṭsvaṅgēṣūpanibaddhāni, yānyaparisaṅkhyātāni pūrvamaṅgēṣu parisaṅkhyāyamānēṣu, tānyanyaiḥ paryāyairiha prakāśyāni bhavanti|
tadyathā- dvē jaṅghāpiṇḍikē, dvē ūrupiṇḍikē, dvau sphicau, dvau vr̥ṣaṇau, ēkaṁ śēphaḥ, dvē ukhē, dvau vaṅkṣaṇau, dvau kukundarau, ēkaṁ bastiśīrṣam, ēkamudaraṁ, dvau stanau, dvau ślēṣmabhuvau , dvē bāhupiṇḍikē, cibukamēkaṁ, dvāvōṣṭhau, dvē sr̥kkaṇyau, dvau dantavēṣṭakau, ēkaṁ tālu, ēkā galaśuṇḍikā, dvē upajihvikē, ēkā gōjihvikā, dvau gaṇḍau, dvē karṇaśaṣkulikē, dvau karṇaputrakau, dvē akṣikūṭē, catvāryakṣivartmāni, dvē akṣikanīnikē, dvē bhruvau, ēkā'vaṭuḥ, catvāri pāṇipādahr̥dayāni||11||
View original
षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति|
तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि||११||
ṣaṭpañcāśat pratyaṅgānīti ‘tadyathā- dvē jaṅghāpiṇḍikē’ ityādigranthavakṣyamāṇāni| yānītyādi yāni vakṣyamāṇāni ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni, pūrvamaṅgēṣu hastādiṣu ṣaṭsu, parisaṅkhyāyamānēṣvaparisaṅkhyātāni, tānyanyaiḥ paryāyaiḥ prakāśyāni bhavantīti yōjanā| paryāyāśca jaṅghāpiṇḍikādayaḥ śabdā ēva| ētēna hastādiṣaḍaṅgakathanēnaiva tadāśritā api jaṅghāpiṇḍikādaya uktā ēva, samprati tvavayavaviśēṣavyavahārārthaṁ jaṅghāpiṇḍikādayaḥ pr̥thaguktā iti vākyārthaḥ| ‘pūrvamaṅgēṣu’ ityasya sthānē ‘pūrvamanyēṣu’ iti vā pāṭhaḥ; tatrāpyanyaśabdēna hastādīni ṣaḍaṅgāni grāhyāṇi| ukhē iti kakṣaśirōpārśvayōrnimnabhāgau| kukundarau sphicōrupari unnatabhāgau| bastiśirō nābhēradhaḥ| ślēṣmabhuvau kaṇṭhasya pārśvayōrvyavasthitau kaṭhinau bhāgau| sr̥kkaṇyau vadanāntē| dvē upajihvikē iti jihvāyā adhōgatā jihvā tathā uparigatā grāhyā| ēkā gōjihvikēti gaurvāk, tasyāḥ kāraṇabhūtā jihvā gōjihvā; tēna vacanakāraṇabhūtā pradhānajihvaiva gr̥hyatē| karṇaśaṣkulikē karṇagatāvartakau| karṇaputrakau tu bāhyakarṇāvēva| akṣikūṭakē akṣigōlakē| dvē akṣikanīnikē ityatra kanīnikāśabdēna nāsāyāḥ samamakṣisandhirabhidhīyatē| avaṭuḥ ghāṭā| catvāri pāṇipādahr̥dayānīti pāṇyōḥ pādayōśca talāni madhyāni catvārītyarthaḥ| ētāvataiva ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni pūryantē||11||
Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13
nava mahanti chidrāṇi- sapta śirasi, dvē cādhaḥ||12||
ētāvaddr̥śyaṁ śakyamapi nirdēṣṭum||13||
View original
नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः||१२||
एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्||१३||
nava mahānti chidrāṇīti granthaṁ vyākarōti- sapta śirasi dvē cādha iti| ētāvaddr̥śyamiti ētāvattvagādi dr̥śyaṁ prāyaḥ pratyakṣōpalabdhiviṣayamityarthaḥ||12-13||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
anirdēśyamataḥ paraṁ tarkyamēva|
tadyathā- nava snāyuśatāni, sapta sirāśatāni, dvē dhamanīśatē, catvāri pēśīśatāni, saptōttaraṁ marmaśataṁ, dvē sandhiśatē, ēkōnatriṁśatsahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni sirādhamanīnāmaṇuśaḥ pravibhajyamānānāṁ mukhāgraparimāṇaṁ, tāvanti caiva kēśaśmaśrulōmānīti|
ētadyathāvatsaṅkhyātaṁ tvakprabhr̥ti dr̥śyaṁ, tarkyamataḥ param|
ētadubhayamapi na vikalpatē, prakr̥tibhāvāccharīrasya||14||
View original
अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव|
तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति|
एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्|
एतदुभयमपि न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य||१४||
ataḥ paraṁ tarkyamēvēti atastvagādēḥ paraṁ yat snāyvādi tat prāyastarkyamēva anumānagamyamēvētyarthaḥ| yadyapi snāyvādyapi pratyakṣaṁ bhavati, tathā'pīha vakṣyamāṇasaṅkhyāyuktaṁ sarvaṁ snāyvādi na pratyakṣēṇa sukaragrahamiti tarkyamityuktam| snāyvādibhēdānēvāha- nava snāyuśatānītyādi| aṇuśaḥ pravibhajyamānānāmiti aṇuprabhēdēna bhidyamānānām| mukhāgraparimāṇamiti mukharūpasyāgrasya parimāṇam| atra yānyēva sapta sirāśatāni dhamanīśatadvayaṁ cōktaṁ tadēva sūkṣmapratānāgrabhēdagaṇanayā ēkōnatriṁśatsahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni bhavanti, sthūlagaṇanatayā tu pūrvasaṅkhyā sirādhamanyantarbhavatīti na virōdhaḥ| tāvanti caiva kēśaśmaśrulōmānīti ēkōnatriṁśatsahasrāṇi navaśatāni ṣaṭpañcāśatkāni kēśaśmaśrulōmnāṁ bhavantītyarthaḥ| ētacca kēśādisaṅkhyānaṁ sthūlasirāmukhagatakēśādivibhāgēna jñēyaṁ, sūkṣmatamavibhāgēna tu kēśādīnāṁ bahutvamapi śāstrāntarōktaṁ bhavatīti jñēyam| ētat tvakprabhr̥ti dr̥śyaṁ tarkyaṁ ca snāyvādi yathāvat saṅkhyātamiti yōjanā| samprati yathōktaṁ tvagādīnāṁ mānaṁ prakr̥tisthē śarīrē na vyabhicaratīti darśayannāha- ētadubhayamityādi| ubhayamiti dr̥śyaṁ tarkyaṁ ca| prakr̥tibhāvāditi avikr̥tatvāccharīrasya| yatra tu śarīraṁ vikr̥taṁ bhavati tatra yathōktaṁ tvagādimānamapi vikr̥taṁ bhavatīti bhāvaḥ| kiṁvā, ētadyathāvatsaṅkhyātamiti chēdaḥ| ēkīyamatamāha- ‘tvakprabhr̥ti dr̥śyaṁ tarkyamēva caikē’ iti pāṭhaḥ| arthastu- tvakprabhr̥ti yaduktaṁ dr̥śyaṁ tadapi tarkyamēvētyēkē ācāryā bruvatē, tadubhayamiti tadēkīyamatamasmanmataṁ ca, na vikalpatē iti yathōktāvayavasaṅkhyā(vya)tirēkēṇa na vyavasthāpyatē; prakr̥tibhāvāccharīrasyēti pūrvavad vyākhyēyam| ētēna yattvagādi tarkyamēva vā bhavatu, dr̥śyaṁ tarkyabhēdabhinnaṁ vā bhavatu, tathā'pi yathōktaṁ saṅkhyāṁ nātikrāmatīti vākyārthaḥ||14||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
yattvañjalisaṅkhyēyaṁ tadupadēkṣyāmaḥ; tat paraṁ pramāṇamabhijñēyaṁ, tacca vr̥ddhihrāsayōgi, tarkyamēva|
tadyathā- daśōdakasyāñjalayaḥ śarīrē svēnāñjalipramāṇēna, yattu pracyavamānaṁ purīṣamanubadhnātyatiyōgēna tathā mūtraṁ rudhiramanyāṁśca śarīradhātūn, yattu sarvaśarīracaraṁ bāhyā tvagbibharti, yattu tvagantarē vraṇagataṁ lasīkāśabdaṁ labhatē, yaccōṣmaṇā'nubaddhaṁ lōmakūpēbhyō niṣpatat svēdaśabdamavāpnōti, tadudakaṁ daśāñjalipramāṇaṁ; navāñjalayaḥ pūrvasyāhārapariṇāmadhātōḥ, yaṁ ‘rasa’ ityācakṣatē; aṣṭau śōṇitasya, sapta purīṣasya, ṣaṭ ślēṣmaṇaḥ, pañca pittasya, catvārō mūtrasya, trayō vasāyāḥ, dvau mēdasaḥ, ēkō majjāyāḥ, mastiṣkasyārdhāñjaliḥ, śukrasya tāvadēva pramāṇaṁ, tāvadēva ślaiṣmikasyaujasa iti|
ētaccharīratattvamuktam||15||
View original
यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव|
तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति|
एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्||१५||
nanu yathā prakr̥tisthē śarīrē yathōktaṁ mānaṁ tvagādi na vyabhicarati, tathā kiṁ prakr̥tisthē śarīrē tadudakādyapi yathōktaṁ mānaṁ na vyabhicaratītyāha- yattvañjalītyādi| yattu udakādi añjalisaṅkhyēyamagrē vakṣyamāṇaṁ, tadudakādēḥ paramutkr̥ṣṭaṁ pramāṇam| tēna prakr̥tisthē'pi śarīrē udakādi vr̥ddhihrāsayōgi bhavatīti tarkyamēva| ētēna, yadudakādēriha pramāṇamabhidhātavyaṁ tat prakr̥ṣṭasyōdakādēḥ pramāṇaṁ; tēnōktapramāṇāt kiñcinnyūnamapi tathā'dhikamapi yadudakādimānaṁ tadapi prakr̥tamānamēva| daśōdakāñjaya ityādāvabhidhāyāpi tadudakaṁ daśāñjalipramāṇamiti punaryat karōti, tēna madhyagranthakr̥talasīkāsvēdādisañjñayā udakasyānanyatāṁ darśayati| pūrvasyēti prathamasya| vasā māṁsasnēhaḥ| mastiṣkaḥ śirōgatasnēhaḥ| ślaiṣmikasyaujasa ityanēna yadōjō'ṣṭabindukaṁ tadvyatiriktasyaujasa ōjōvahadhamanīvāhyasya viśuddhaślēṣmasamānaguṇasyārdhāñjalipramāṇatāṁ darśayati| ōjō hi parāvarabhēdēna dvividhamarthēdaśamahāmūlīyē darśitamēva||15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
tatra yadviśēṣataḥ sthūlaṁ sthiraṁ mūrtimadgurukharakaṭhinamaṅgaṁ nakhāsthidantamāṁsacarmavarcaḥkēśaśmaśrulōmakaṇḍarādi tat pārthivaṁ gandhō ghrāṇaṁ ca; yaddravasaramandasnigdhamr̥dupicchilaṁ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvēdādi tadāpyaṁ rasō rasanaṁ ca; yat pittamūṣmā ca yō yā ca bhāḥ śarīrē tat sarvamāgnēyaṁ rūpaṁ darśanaṁ ca; yaducchvāsapraśvāsōnmēṣanimēṣākuñcanaprasāraṇagamanaprēraṇadhāraṇādi tadvāyavīyaṁ sparśaḥ sparśanaṁ ca; yadviviktaṁ yaducyatē mahānti cāṇūni srōtāṁsi tadāntarīkṣaṁ śabdaḥ śrōtraṁ ca; yat prayōktr̥ tat pradhānaṁ buddhirmanaśca|
iti śarīrāvayavasaṅkhyā yathāsthūlabhēdēnāvayavānāṁ nirdiṣṭā||16||
View original
तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च|
इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा||१६||
śarīrāvayavasaṅkhyāṁ pramāṇatō'bhidhāya pārthivādibhēdēnāvayavānabhidhātumāha- tatrētyādi| saraṁ kiñcidgatimat| mandaṁ mandakriyam| viviktamiti vibhaktam| yaducyata iti vacanamityarthaḥ| śabdagrahaṇēnēha vacanavyatiriktaḥ śabdaḥ śārīrō gr̥hyatē, vacanasya yaducyata itipadēnaiva gr̥hītatvāt| prayōktr̥ iti yaccharīrādiprērakaṁ cētanam| yathāsthūlabhēdēnēti vacanāt sūkṣmāvayavabhēdēna paramāṇurūpēṇāsaṅkhyēyatāṁ vakṣyamāṇāṁ sūcayati| atibahutvādityanēnātibahutvamapi gaṅgāvālukānāmivāsaṅkhyātahēturbhavatīti darśayati||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
śarīrāvayavāstu paramāṇubhēdēnāparisaṅkhyēyā bhavanti, atibahutvādatisaukṣmyādatīndriyatvācca|
tēṣāṁ saṁyōgavibhāgē paramāṇūnāṁ kāraṇaṁ vāyuḥ karmasvabhāvaśca||17||
View original
शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च|
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च||१७||
atisaukṣmyāditi atisūkṣmabuddhibōdhyatvāt| atīndriyatvaṁ ca paramāṇūnāṁ svabhāvasiddhamēvāsmadādīn prati| yattu sūkṣmamatīndriyaṁ vā tat parisaṅkhyātuṁ nitarāmēva duḥśakaṁ bhavatīti yuktaṁ hētutrayamaparisaṅkhyānē| athaitē viṣayakalitāḥ paramāṇavaḥ kathaṁ śarīrārambhē saṁyujyantē, śarīravināśē ca viyujyanta ityāha- tēṣāmityādi| nanu yadi vāyuḥ kāraṇaṁ paramāṇūnāṁ saṁyōgavibhāgē, tat kimiti sarvadā tau na karōtītyāha- karmasvabhāvaścēti| na kēvalō vāyuḥ kintu karmasvabhāvaparigr̥hīta ēva| tēna yadā saṁyōjakasvabhāvēna karmaṇā parigr̥hītō vāyurbhavati tadā paramāṇūnāṁ saṁyōgaṁ kurvañcharīramārabhatē; yadā tu viyōjanasvabhāvēna karmaṇā vāyuḥ parigr̥hītō bhavati tadā vibhāgaṁ paramāṇūnāṁ vināśarūpaṁ janayatītyarthaḥ||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
tadētaccharīraṁ saṅkhyātamanēkāvayavaṁ dr̥ṣṭamēkatvēna saṅgaḥ, pr̥thaktvēnāpavargaḥ|
tatra pradhānamasaktaṁ sarvasattānivr̥ttau nivartatē iti||18||
View original
तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः|
तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ निवर्तते इति||१८||
idānīṁ śarīrasaṅkhyānaphalamāha- tadētadityādi| paramārthatō'nēkāvayavamapi ta(sa)ccharīraṁ saṅkhyānē mōhādēkatvēna dr̥ṣṭaṁ saṅga ucyatē saṅgahēturbhavatītyarthaḥ| ēkatvēna hi śarīraṁ paśyan tadupakārāya pravartamānō rāgadvēṣābhyāṁ saktō bhavati| apavarga iti apavargahēturityarthaḥ| śarīraṁ hi pr̥thagavayavabhēdēna bhāvyamānaṁ na mamatāspadaṁ bhavati, mamatābhāvācca na tadupakārakāpakārakēṣu rāgadvēṣau bhavataḥ, tadabhāvācca pravr̥ttyuparamē sati dharmādharmābhāvādapavargō bhavatītyarthaḥ| śarīrapr̥thaktvasaṅkhyānē yathā mōkṣō bhavati tadāha- tatrētyādi| pradhānam ātmā| tatrēti śarīrapr̥thaktvabhāvanāyām| asaktamiti yathōktakramēṇa rāgadvēṣarahitam| sarvasattānivr̥ttāviti sarvatrōpakārakē vā'pakārakē ca bhāvē āsthānivr̥ttau satyām| nivartata iti saṁsārō nivartatē||18||
Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20
tatra ślōkau- śarīrasaṅkhyāṁ yō vēda sarvāvayavaśō bhiṣak|
tadajñānanimittēna sa mōhēna na yujyatē||19||
amūḍhō mōhamūlaiśca na dōṣairabhibhūyatē|
nirdōṣō niḥspr̥haḥ śāntaḥ praśāmyatyapunarbhavaḥ||20||
View original
तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्|
तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते||१९||
अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते|
निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः||२०||
imamēva gadyōktamarthaṁ ślōkēnāha- śarīrētyādi| tadajñānanimittēnēti śarīraikatārūpamithyājñānajanyēna| mōhēnēti ‘ahaṁ sthiraśarīrī ēkō, mamēdamupakārakaṁ, mamēdamupakārakam’ ityādirūpēṇa mōhēna| mōhamūlairiti mōhakāraṇakaiḥ| dōṣairiti rāgadvēṣaiḥ; nirdōṣatvēna niḥspr̥hō bhavati, rāgadvēṣamūlā hīcchā tadabhāvānna bhavati, niḥspr̥haśca san sarvakriyōparamācchāntō bhavati, śāntaśca san praśāmyati saṁsaraṇē viśrāmyati; tataśca nāsya punarbhavō janmarūpō bhavatīti||19-20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē śarīrasaṅkhyāśārīraṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ śārīrasthānē śarīrasaṅkhyāśārīraṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||