Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'nnapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
samprati sāmānyēnōktānāṁ guṇakarmabhyāṁ prativyaktyanuktānāṁ prativyaktiprāya upayōgidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārthamannapānavidhiradhyāyō'bhidhīyatē| atrōtpannasya chapratyayasya luk| atrānnē kāṭhinyasāmānyāt khādyaṁ, pānē ca dravatvasāmānyāllēhyamavaruddhaṁ jñēyam| annapānaṁ vidhīyatē viśiṣṭaguṇakarmayōgitayā pratipādyatē'nēnētyannapānavidhiḥ; dravyāṇāṁ guṇakarmakathanamēva cānnapānavidhiḥ, yatastaddhi jñātvā'nnapānaṁ vidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iṣṭavarṇagandharasasparśaṁ vidhivihitamannapānaṁ prāṇināṁ prāṇisañjñakānāṁ prāṇamācakṣatē kuśalāḥ, pratyakṣaphaladarśanāt; tadindhanā hyantaragnēḥ sthitiḥ; tat sattvamūrjayati, taccharīradhātuvyūhabalavarṇēndriyaprasādakaraṁ yathōktamupasēvyamānaṁ, viparītamahitāya sampadyatē||3||
View original
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते||३||
kiṁ tadannapānaṁ karōtītyāha- iṣṭētyādi| iṣṭamiti abhimataṁ hitaṁ ca; kiṁvā iṣṭaṁ priyaṁ, hitaṁ tu vidhivihitaśabdēnaiva prāpyatē| vidhirvakṣyamāṇarasavimānē “tadētadāhāravidhānama” (vi. 1) ityādigranthavācyaḥ, tathēndriyōpakramaṇīyē ca “nāratnapāṇiḥ” (sū. 8) ityādinōktaṁ vidhānaṁ; tēna vidhinā vihitaṁ vidhivihitam| atra varṇādiṣu śabdāgrahaṇamannapānē prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt| varṇādiṣu yadyat prathamamannapānē guhyatē, tattat pūrvamuktam| rasastu sparśasya paścādgr̥hyamāṇō'pi prādhānyakhyāpanārthaṁ sparśasyāgrē kr̥taḥ| prāṇināmityanēnaiva labdhē'pi “prāṇisañjñakānām” iti vacanaṁ sthāvaraprāṇipratiṣēdhārthaṁ; vr̥kṣādayō hi vanaspatisattvānukārōpadēśācchāstrē prāṇina uktāḥ; natu lōkē prāṇisañjñakāḥ, kintarhi jaṅgamā ēva| iha ca manuṣyasyaivādhikr̥tatvē'pi sāmānyēna sakalaprāṇiprāṇahētutayā''hārakathanaṁ manuṣyavyatiriktē'pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvōpadarśanārtham| prāṇamiti prāṇahētutvāt; yathā- āyurghr̥tam| atha kathaṁ tat prāṇamācakṣata ityāha- pratyakṣaphaladarśanāditi |- pratyakṣēṇaiva hyāhāraṁ vidhinā kurvatāṁ prāṇā anuvartanta iti, tathā nirāhārāṇāṁ prāṇā nahyavatiṣṭhanta iti dr̥śyata ityarthaḥ| pratyakṣaśabdaścēha sphuṭapramāṇē vartatē, yataḥ prāṇānāmannakāryatvamanumānagamyamēva| annakāryatva ēva prāṇānāṁ hētumāha- tadindhanā hītyādinā| yasmādantaragnisthitiścānnapānahētunā, agnisthitiśca prāṇahētuḥ, tatō'nnaṁ prāṇā iti bhāvaḥ; uktaṁ hi- “balamārōgyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ”| kiṁvā, pūrvamannapānasya prāṇahētutvamuktaṁ, tadindhanā hītyādinā'gnihētutvaṁ varṇyatē| sattvamūrjayatīti manōbalaṁ karōti| dhātuvyūhō dhātusaṅghātaḥ| viparītam avidhisēvitam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tasmāddhitāhitāvabōdhanārthamannapānavidhimakhilēnōpadēkṣyāmō'gnivēśa! tat svabhāvādudaktaṁ klēdayati, lavaṇaṁ viṣyandayati, kṣāraḥ pācayati, madhu sandadhāti, sarpiḥ snēhayati, kṣīraṁ jīvayati, māṁsaṁ br̥ṁhayati, rasaḥ prīṇayati, surā jarjarīkarōti, śīdhuravadhamati, drākṣāsavō dīpayati, phāṇitamācinōti, dadhi śōphaṁ janayati, piṇyākaśākaṁ glapayati, prabhūtāntarmalō māṣasūpaḥ, dr̥ṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ, prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt, prāyaḥ ślēṣmalaṁ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagōdhūmāt, prāyastikaṁ vātalamavr̥ṣyaṁ cānyatra vēgāgrāmr̥tāpaṭōlapatrāt, prāyaḥ kaṭukaṁ vātalamavr̥ṣyaṁ cānyatra pippalīviśvabhēṣajāt||4||
View original
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश! तत् स्वभावादुदक्तं क्लेदयति, लवणं विष्यन्दयति, क्षारः पाचयति, मधु सन्दधाति, सर्पिः स्नेहयति, क्षीरं जीवयति, मांसं बृंहयति, रसः प्रीणयति, सुरा जर्जरीकरोति, शीधुरवधमति, द्राक्षासवो दीपयति, फाणितमाचिनोति, दधि शोफं जनयति, पिण्याकशाकं ग्लपयति, प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः, दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः, प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात्, प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्, प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्रात्, प्रायः कटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्||४||
annapānaṁ vidhīyatē yēna taṁ vidhiṁ dravyaguṇakarmarūpaṁ, tathā caraśarīrāvayavādirūpaṁ cākhilēna kārtsnyēnōpadēkṣyāmaḥ| yadyapi cēha dravyaṁ prati prati guṇakarmabhyāṁ na nirdēkṣyati, vakṣyati hi- “annapānaikadēśō'yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ” iti, tathā'pyanuktānāmapi dravyāṇāṁ caraśarīrāvayavādyupadēśēna, tathā pūrvādhyāyōktapārthivādidravyaguṇakarmakathanēna ca tadvidhānamapyuktaṁ bhavatītyata uktam- akhilēnanēti; vakṣyati hi- “yathā nānauṣadhaṁ kiṁ ciddēśajānāṁ vacō yathā| dravyaṁ tu tattathā vācyamanuktamiha yadbhavēt”, tathā “caraḥ śarīravayavāḥ” ityādi; kiṁvā, vidhiśabdō'śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī, tēna cāśitādayaḥ sarva ēvākhilēna vācyaḥ, tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyēkadēśēnōktāni, atō vakṣyati- ‘annapānaikadēśō'yamuktaḥ’ iti| annapānē ca vaktavyē yaddravyaṁ prāya upayujyatē, tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṅgrahēṇa guṇamupadēkṣyati| udakābhidhānaṁ cāgrē kr̥tam, udakasyānnē pānē ca vyāpriyamāṇatvāt| tadityudāharaṇaṁ; kiṁvā sa svabhāvō yasya sa tatsvabhāvaḥ, tasmāt klēdanasvabhāvādityarthaḥ| yadyapi ‘udakamāśvāsakarāṇāṁ, jalaṁ stambhanānām’ (sū. 26) ityuktaṁ, tathā'pīhānuktaklēdanakarmābhidhānārthaṁ punarucyatē| iha jalalavaṇādīnāṁ yat karmōcyatē tattēṣāmitarakarmabhyaḥ pradhānaṁ jñēyam, agryādhikārē tu tatkarmakartr̥dravyāntarapraśastatā jñēyā| kṣāraḥ pacantamagniṁ pācayati, tēna pācayatīti hētau ṇic| snēhayatītyādau tu “tatkarōti tadācaṣṭē” iti ṇic| sandadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṁsādīni saṁślēṣayati| rasaḥ māṁsarasaḥ| prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti, natvatibr̥hattvaṁ karōti; tēna māṁsakarmaṇā br̥ṁhaṇēna samaṁ naikyam| jarjarīkarōtīti ślathamāṁsādyupacayaṁ karōti; yaduktaṁ hārītē- “surā jarjarīkarōtyasr̥ṅmēdōbāhulyāt” iti, tathā hyatraivōktaṁ- “surā kr̥śānāṁ puṣṭyartham” iti| avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ, anēkārthatvāddhātūnāṁ; vacanaṁ hi- ‘lēkhanaḥ śītarasikaḥ’ iti, tathā hārītē'pyuktaṁ- “śīdhuravadhamayati vāyvagniprabōdhanāt” iti| ācinōti ‘dōṣān’ iti śēṣaḥ, tantrāntaravacanaṁ hi- “vātapittakaphāṁstasmādācinōti ca phāṇitam” iti| piṇyākaḥ tilakalkaḥ; nighaṇṭukārastvāha- piṇyākō haritaśigruḥ| glapayati harṣakṣayaṁ karōti| prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ; yadyapi ‘māṣō bahumalaḥ’ iti vakṣyati, tathā'pi māṣavikr̥tēḥ sūpasyēha guṇakathanaṁ, tēna na punaruktaṁ; na cāvaśyaṁ prakr̥tidharmō vikr̥timanugacchati, yataḥ saktūnāṁ siddhapiṇḍikā gurvī ēva bhavati, tasmānmāṣavikr̥tāvapi malavr̥ddhidarśanārthamētadabhidhānam| kṣārasya pācanatvaṁ guṇō'bhihitaḥ, iha tu dr̥ṣṭiśukraghnatvaṁ dōṣa iti pr̥thagucyatē| prāyaḥ pittalamiti viśēṣēṇānyēbhyō lavaṇakaṭukēbhyō'mlaṁ pittalam| ēvamanyatrāpi prāyaḥśabdō viśēṣārthō vācyaḥ; kiṁvā prāyaḥśabdō'mlēna sambadhyatē| atra pittamādāvamlajanyatayōktaṁ, dōṣaprādhānyasyāniyatatvāt; uktaṁ hi- “na tē pr̥thak pittakaphānilēbhya” (sū. 19) iti, tathā “samapittānilakaphā” (sū. 7) iti; kiṁvā pittōṣmā vahniḥ, sa cēhānnapānapacanē pradhānaṁ; yaduktaṁ- “yadannaṁ dēhadhātvōjōbalavarṇādipōṣakam| tatrāgnirhēturāhārānnahyapakvādrasādayaḥ” (ci. 15) iti; tēnēha vahnikāraṇapittajanakamēvādāvucyatē; yataśca pittajanakamagrē vaktavyam, atō rasapradhānamapi madhurō nādāvuktaḥ| madhuna iti vicchēdapāṭhēna navānavasya madhunaḥ kaphākartr̥tvaṁ darśayati| iha ca ṣaḍrasasyaiva kathanamētattrayēṇaiva, anuktānāṁ lavaṇatiktaṣāyāṇāmapi pākadvārā grahaṇāt; yatō lavaṇaḥ pākāt prāyō madhuraḥ, tiktakaṣāyau kaṭukau pākatō bhavataḥ| ‘prāyaḥ sarvaṁ tiktaṁ’ ityādistu granthō hārītīyaḥ, iha kēnāpi pramādāllikhitaḥ||4||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
paramatō vargasaṅgrahēṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ ||5||
śūkadhānyaśamīdhānyamāṁsaśākaphalāśrayān|
vargān haritamadyāmbugōrasēkṣuvikārikān||6||
daśa dvau cāparau vargau kr̥tānnāhārayōginām|
rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahē||7||
View original
परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः ||५||
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्|
वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्|
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे||७||
vargēṇa śūkadhānyādīnāṁ āhāradravyāṇāṁ saṅgrahō vargasaṅgrahaḥ| rasavīryētyādau prabhāvō'lpaviṣayatayā pr̥thakpaṭhitaḥ| rasādinirdēśaśca yathāyōgyatayā jñēyaḥ, tēna na sarvadravyē sarvarasādyabhidhānaṁ bhaviṣyati| atra śūkadhānyamādāvāhārapradhānatvāt; śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni||5-7||
Adhikarana 5 (8-12) · Śloka 12
atha śūkadhānyavargaḥ- raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhr̥taḥ |
tūrṇakō dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau||8||
sugandhakō lōhavālaḥ sārivākhyaḥ pramōdakaḥ|
pataṅgastapanīyaśca yē cānyē śālayaḥ śubhāḥ||9||
śītā rasē vipākē ca madhurāścālpamārutāḥ|
baddhālpavarcasaḥ snigdhā br̥ṁhaṇāḥ śukramūtralāḥ||10||
raktaśālirvarastēṣāṁ tr̥ṣṇāghnastrimalāpahaḥ |
mahāṁstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ parē||11||
yavakā hāyanāḥ pāṁsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ |
śālīnāṁ śālayaḥ kurvantyanukāraṁ guṇāguṇaiḥ||12||
View original
अथ शूकधान्यवर्गः- रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः |
तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ||८||
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः|
पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||९||
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः|
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रमूत्रलाः||१०||
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः |
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे||११||
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः |
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः||१२||
iha ca dravyanāmāni nānādēśaprasiddhāni, tēna nāmajñānē sāmarthyaṁ tathābhūtaṁ nāstyēvānyēṣāmapi ṭīkākr̥tāṁ, tēna dēśāntaribhyō nāma prāyaśō jñēyaṁ, yattu pracarati gauḍē tallēkhiṣyāmō'nyadēśaprasiddhaṁ ca kiñcit| kalamō vēdāgrahārēṣu svanāmaprasiddhaḥ| śakunāhr̥taḥ śrāvastyāṁ vakranāmnā prasiddhaḥ| raktaśāliḥ prasiddha ēva| mahāśālirmagadhē prasiddhaḥ| atra ca śālirhaimantikaṁ dhānyaṁ, ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ, vrīhayaḥ śāradā iti vyavasthā| raktaśālyādīnāṁ madhurapākitvē'pi baddhavarcastvaṁ prabhāvādēva| mahāṁstasyānviti raktaśālēranu, tēna raktaśāliguṇā mahāśālērmanāgalpāḥ; ēvaṁ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam| tasyēti mahāśālēḥ| tataḥ parē iti śakunāhr̥tādayaḥ, uttarōttaramalpaguṇā ityarthaḥ| guṇāguṇairiti śālīnāṁ raktaśālyādīnāṁ yē guṇāstr̥ṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ, tēṣāmaguṇaistadguṇaviparītairdōṣairyavakādayō'nukāraṁ kurvanti, tataśca yavakāstr̥ṣṇātrimalādikarā iti| guṇaśabdaścēha praśaṁsāyām ||8-12||
Adhikarana 6 (13-15) · Śloka 15
śītaḥ snigdhō'guruḥ svādustridōṣaghnaḥ sthirātmakaḥ|
ṣaṣṭikaḥ pravarō gauraḥ kr̥ṣṇagaurastatō'nu ca||13||
varakōddālakau cīnaśāradōjjvaladardurāḥ|
gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ||14||
madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakarō guruḥ|
bahumūtrapurīṣōṣmā tridōṣastvēva pāṭalaḥ||15||
View original
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः|
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः|
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः||१४||
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||
ṣaṣṭikaguṇē'kārapraślēṣādagururiti bōddhavyaṁ, mātrāśitīyē (sū. 5) ṣaṣṭikō laghuḥ paṭhitaḥ| tatō'nu cēti gauraṣaṣṭikādalpāntaraguṇaḥ| varakōddālakādayaḥ ṣaṣṭikaviśēṣāḥ; kēcit kudhānyāni varakādīni vadanti| vrīhiriti śāradāśudhānyasya sañjñā| pāṭalō vrīhiviśēṣaḥ| tantrāntarē'pi paṭhyatē- “tridōṣastvēva pāṭalaḥ” iti, suśrutē pāṭalaśabdēnaitadvyatiriktō dhānyaviśēṣō jñēyaḥ, tēna tadguṇakathanēna nēha virōdhaḥ||13-15||
Adhikarana 7 (16-18) · Śloka 18
sakōradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhurō laghuḥ|
vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṅgrāhiśōṣaṇaḥ||16||
hastiśyāmākanīvāratōyaparṇīgavēdhukāḥ|
praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ ||17||
mukundō jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā|
śibirōtkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadr̥śā guṇaiḥ||18||
View original
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः|
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः||१६||
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः|
प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ||१७||
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा|
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः||१८||
kōradūṣādayaḥ kudhānyaviśēṣāḥ| kōradūṣaḥ kōdravaḥ, kōradūṣasya kēvalasya ślēṣmapittaghnatvaṁ, tēna yaduktaṁ raktapittanidānē- “yadā janturyavakōddālakakōradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅktē” (ni. 2) ityādinā pittakartr̥tvaṁ kōradūṣasya, tattatraivōktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya saṁyōgamahimnā bōddhavyam| śyāmākādayō'pi tr̥ṇadhānyaviśēṣāḥ| hastiśyāmākaḥ śyāmākabhēda ēva; nīvāra uḍikā; gavēdhukō ghuluñcaḥ, sa grāmyāraṇyabhēdēna dvividhaḥ| praśātikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā; ambhaḥśyāmākā jalajā ōḍikā lōkē ‘ḍē’ ityucyatē; priyaṅguḥ ‘kāṅganī’ iti prasiddhā| mukundō ‘vākasatr̥ṇa’ iti; varukaḥ śaṇabījaṁ; varakaḥ śyāmabījaṁ; śivirastīrabhuktau ‘siddha(ktā)ka’ ityucyatē; jūrṇāhvō ‘jōnāra’ iti khyātaḥ||16-18||
Adhikarana 8 (19-20) · Śloka 20
rūkṣaḥ śītō'guruḥ svādurbahuvātaśakr̥dyavaḥ|
sthairyakr̥t sakaṣāyaśca balyaḥ ślēṣmavikāranut||19||
rūkṣaḥ kaṣāyānurasō madhuraḥ kaphapittahā|
mēdaḥkrimiviṣaghnaśca balyō vēṇuyavō mataḥ||20||
View original
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः|
स्थैर्यकृत् सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्||१९||
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा|
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||
yavasya gurōrapi bahuvātatvaṁ rūkṣatvāt; kiṁvā suśrutē yavō laghuḥ paṭhitaḥ, tēnātrāpyagururiti mantavyaṁ; balyaśca srōtaḥ- śuddhikaratvāt prabhāvādvā| asya ca śītamadhurakaṣāyatvēnānuktamapi pittahantr̥tvaṁ labhyata ēva, tēna suśrutē “kaphapittahantā” (su. sū. 46) ityuktamupapannam||19-20||
Adhikarana 9 (21-22) · Śloka 22
sandhānakr̥dvātaharō gōdhūmaḥ svāduśītalaḥ|
jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakarō guruḥ||21||
nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītalē|
ityayaṁ śūkadhānyānāṁ pūrvō vargaḥ samāpyatē||22||
iti śūkadhānyavargaḥ prathamaḥ|
View original
सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः|
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः||२१||
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले|
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते||२२||
इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः|
gōdhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇōpayōgācchlēṣmakartr̥tvaṁ bhavatyēva, ata ēva suśrutē “ślēṣmakara” (su. sū. 46) ityuktam| yattu vasantē kaphapradhānē “yavagōdhūmabhōjanaḥ” (sū. 6) ityuktaṁ tat purāṇagōdhūmābhiprāyēṇa; purāṇaśca gōdhūmaḥ kaphaṁ na karōtītyuktamēva ‘prāyaḥ ślēṣmalaṁ madhuram’ ityādinā granthēnātraivādhyāyē| nandīmukhī yavikā, madhūlī gōdhūmabhēdaḥ| ityayamatra ‘iti’ prakārārthaḥ| samāpta iti vaktavyē samāpyata iti yat karōti, tēna jñāpayati- yat- bahudravyatvānnāyaṁ samāptō gaṇaḥ, kintu yathākathañcit prasiddhaguṇakathanēna samāpyatē| ēvamanyatrāpi ṣaṣṭhō vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyēyam||21-22||
Adhikarana 10 (23-34) · Śloka 34
atha śamīdhānyavargaḥ- kaṣāyamadhurō rūkṣaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ|
viśadaḥ ślēṣmapittaghnō mudgaḥ sūpyōttamō mataḥ||23||
vr̥ṣyaḥ paraṁ vātaharaḥ snigdhōṣṇō madhurō guruḥ|
balyō bahumalaḥ puṁstvaṁ māṣaḥ śīghraṁ dadāti ca||24||
rājamāṣaḥ sarō rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut|
tatsvādurvātalō rūkṣaḥ kaṣāyō viśadō guruḥ||25||
uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pākē'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ|
kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṁ hitāḥ||26||
madhurā madhurāḥ pākē grāhiṇō rūkṣaśītalāḥ|
makuṣṭhakāḥ praśasyantē raktapittajvarādiṣu||27||
caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ saharēṇavaḥ|
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||28||
pittaślēṣmaṇi śasyantē sūpēṣvālēpanēṣu ca|
tēṣāṁ masūraḥ saṅgrāhī kalāyō vātalaḥ param||29||
snigdhōṣṇō madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ|
tvacyaḥ kēśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakr̥t||30||
madhurāḥ śītalā gurvyō balaghnyō rūkṣaṇātmikāḥ|
sasnēhā balibhirbhōjyā vividhāḥ śimbijātayaḥ||31||
śimbī rūkṣā kaṣāyā ca kōṣṭhē vātaprakōpinī|
na ca vr̥ṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyatē||32||
āḍhakī kaphapittaghnī vātalā, kaphavātanut|
avalgujaḥ saiḍagajō, niṣpāvā vātapittalāḥ||33||
kākāṇḍōmā(lā)tmaguptānāṁ māṣavat phalamādiśēt|
dvitīyō'yaṁ śamīdhānyavargaḥ prōktō maharṣiṇā||34||
iti śamīdhānyavargō dvitīyaḥ|
View original
अथ शमीधान्यवर्गः- कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः|
विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः||२३||
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः|
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्|
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः||२५||
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः|
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः|
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः|
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः||२८||
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च|
तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः|
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः|
सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी|
न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||
आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्|
अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||
काकाण्डोमा(ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्|
द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||
इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः|
dhānyatvēna śamīdhānyavargē'bhidhātavyē pradhānatvānmudgō nirucyatē| sūpyaṁ sūpayōgyaṁ śamīdhānyaṁ, tatrōttamaḥ sūpyōttamaḥ | vr̥ṣya ityādimāṣaguṇē srigdhōṣṇamadhuratvādiguṇayōgādēva vātaharatvē labdhē punastadabhidhānaṁ viśēṣavātahantr̥tvapratipādanārtham, ēvamanyatrāpyēvañjātīyē vyākhyēyam| puṁstvaṁ śukram| śīghramitivacanēna śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vr̥ṣyatvaṁ māṣasya darśayati, śukrasrutikaraṁ ca vr̥ṣyaśabdēnōcyata ēva, vacanaṁ hi- “śukrasrutikaraṁ kiñcit kiñcit śukravivardhanam| srutivr̥ddhikaraṁ kiñcittrividhaṁ vr̥ṣyamucyatē” iti; tadēvaṁ sampūrṇavr̥ṣyatvaṁ māṣē bōddhavyam| rājamāṣaguṇakathanē tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ; kiṁvā rūkṣaścētyādi pāṭhāntaram| uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ, kulatthaśca śuklakr̥ṣṇacitralōhitabhēdēna caturvidhō bhavati, tathā grāmyavanyabhēdēna ca dvividhō'pi; ata ēva tantrāntarē “vanyaḥ kulatthastadvacca viśēṣānnētrarōganut” ityuktam| makuṣṭakō ‘mōṭha’ iti khyātaḥ| caṇakaḥ prasiddhaḥ| khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ, harēṇuḥ vartulakalāyaḥ| kalāyō vātala iti tripuṭakalāyaḥ| tilaguṇō yadyapi viśēṣēṇa nōktaḥ, tathā'pi pradhānē kr̥ṣṇatilē jñēyaḥ; uktaṁ hi suśrutē- “tilēṣu sarvēṣvasitaḥ pradhānō, madhyaḥ sitō, hīnatarāstatō'nyē” (su. 46) iti | vividhāḥ śimbījātaya iti kr̥ṣṇapītaraktaśvētakuśimbībhēdā ityarthaḥ| ‘śimbī rūkṣā’ ityādi kēcit paṭhanti| āḍhakī tuvarī vātalēti cchēdaḥ| kaphavātanudityavalgujaiḍagajayōrbījasya guṇaḥ| niṣpāvō vallaḥ| kākāṇḍaḥ śūkaraśimbiḥ , umā atasī, ūrṇāpāṭhapakṣē tasyaivōrṇā| śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ, tadantargataṁ dhānyam||23-34||
Adhikarana 11 (35-36) · Śloka 37
atha māṁsavargaḥ- gōkharāśvatarōṣṭrāśvadvīpisiṁharkṣavānarāḥ|
vr̥kō vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ||35||
lōpākō jambukaḥ śyēnō vāntādaścāṣavāyasau|
śaśaghnī madhuhā bhāsō gr̥dhrōlūkakuliṅgakāḥ||36||
dhūmikā kuraraścēti prasahā mr̥gapakṣiṇaḥ|37|
View original
अथ मांसवर्गः- गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः|
वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः||३५||
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ|
शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः||३६||
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः|३७|
sūpyānantaraṁ māṁsasya vyañjanatvēna prādhānyānmāṁsavargābhidhānam| kharaḥ gardabhaḥ; aśvataraḥ vēgasaraḥ, sa cāśvāyāṁ kharājjātaḥ; dvīpiḥ citravyāghraḥ; r̥kṣaḥ bhallūkaḥ| vr̥kaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ; tarakṣuḥ vyāghrabhēdaḥ ‘taraccha’ iti khyātaḥ; babhruḥ atilōmaśaḥ kukkuraḥ parvatōpakaṇṭhē bhavati, kēcidbr̥hannakulamāhuḥ| lōpākaḥ svalpaśr̥gālō mahālāṅgūlaḥ| śyēnaḥ pakṣī prasiddhaḥ| vāntādaḥ kukkuraḥ| cāsaḥ(ṣaḥ) ‘kanakavāyasa ’ iti khyātaḥ| śaśaghnī ‘pāñjiḥ’ iti khyātā| bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī śikhāvān prasahavargē| kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ||35-36||-
Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38
śvētaḥ śyāmaścitrapr̥ṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmr̥gaḥ||37||
kūrcikā cillaṭō bhēkō gōdhā śallakagaṇḍakau|
kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smr̥tāḥ||38||
View original
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ|
कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||
kākulīmr̥gaḥ ‘māluyāsarpa’ iti khyātaḥ, tasya śvēta ityādayaścatvārō bhēdāḥ| kūrcikā saṅkucaḥ| cillaṭaḥ ciyāraḥ| śallakaḥ mahāśakalī, ‘śalaka’ iti khyātaḥ; gaṇḍakaḥ gōdhābhēdaḥ| kadalī ‘kadalīhaṭṭa’ iti khyātaḥ| śvāvit ‘sējjaka’ iti khyātaḥ| bhūmiśayā bilēśayāḥ||37-38||
Adhikarana 13 (39) · Śloka 39
sr̥maraścamaraḥ khaṅgō mahiṣō gavayō gajaḥ|
nyaṅkurvarāhaścānūpā mr̥gāḥ sarvē rurustathā||39||
View original
सृमरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः|
न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा||३९||
sr̥maraḥ mahāśūkaraḥ| camaraḥ kēśamr̥tyuḥ| khaṅgaḥ gaṇḍakaḥ| gavayaḥ gavākāraḥ| nyaṅkuḥ nyaṅkuśō hariṇaḥ| ruruḥ bahuśr̥ṅgō hariṇaḥ||39||
Adhikarana 14 (40) · Śloka 41
kūrmaḥ karkaṭakō matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ|
śuktiśaṅkhōdrakummīraculukīmakarādayaḥ||40||
iti vāriśayāḥ prōktā...|41|
View original
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः|
शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||
इति वारिशयाः प्रोक्ता...|४१|
śiśumāraḥ gōtuṇḍanakraḥ| timiṅgilaḥ sāmudrō mahāmatsyaḥ| śuktiḥ muktāprabhavō jantuḥ, ūdraḥ jalabiḍālaḥ, kumbhīraḥ ghaṭikāvān, culukī ‘śuśu’ iti khyātaḥ| śiśumārādīnāṁ matsyagrahaṇēna grahaṇē prāptē viśēṣavyavahārārthaṁ punarabhidhānam||40||-
Adhikarana 15 (41-44) · Śloka 44
...vakṣyantē vāricāriṇaḥ|
haṁsaḥ krauñcō balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ||41||
śarāriḥ puṣkarāhvaśca kēśarī maṇituṇḍakaḥ |
mr̥ṇālakaṇṭhō madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ||42||
utkrōśaḥ puṇḍarīkākṣō mēgharāvō'mbakukkuṭī|
ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ||43||
rōhiṇī kāmakālī ca sārasō raktaśīrṣakaḥ|
cakravākastathā'nyē ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ||44||
View original
...वक्ष्यन्ते वारिचारिणः|
हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः||४१||
शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः |
मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः||४२||
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी|
आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः||४३||
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः|
चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः||४४||
haṁsaścaturvidhō'pi rājahaṁsādirgrāhyaḥ| krauñcaḥ ‘kōñca’ iti khyātaḥ| bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ| balākā śuklā| kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ| plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ prasēvagalaḥ| śarāriḥ ‘śarālī’ iti lōkē| madguḥ pānīyakākaḥ| kādambaḥ kalahaṁsaḥ| kākatuṇḍakaḥ śvētakāraṇḍavaḥ| utkrōśaḥ ‘kurala’ iti khyātaḥ| puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ| mēgharāvaḥ mēghanādaḥ; mēgharāvaścātaka ityanyē, tanna tasya vāricaratvābhāvāt| ambukukkuṭī jalakukkuṭī| ārā svanāmakhyātā| nandīmukhī patrāṭī| sārasaḥ prasiddhaḥ| raktaśīrṣakaḥ sārasabhēdō lōhitaśirāḥ| ambucāriṇa iti jalē plavanta ityarthaḥ||41-44||
Adhikarana 16 (45-46) · Śloka 46
pr̥ṣataḥ śarabhō rāmaḥ śvadaṁṣṭrō mr̥gamātr̥kā|
śaśōraṇau kuraṅgaśca gōkarṇaḥ kōṭṭakārakaḥ||45||
cāruṣkō hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ|
r̥ṣyaśca varapōtaśca vijñēyā jāṅgalā mr̥gāḥ||46||
View original
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका|
शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः|
ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||
pr̥ṣataḥ citrahariṇaḥ| śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇō mahāśr̥ṅgaḥ pr̥ṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīrē prasiddhaḥ| rāmaḥ himālayē mahāmr̥gaḥ| śvadaṁṣṭraḥ caturdaṁṣṭraḥ kārtikapurē prasiddhaḥ| mr̥gamātr̥kā svalpā pr̥thūdarā hariṇajātiḥ| kuraṅgaḥ hariṇabhēdaḥ| gōkarṇaḥ gōmukhahariṇaviśēṣaḥ | hariṇaḥ tāmravarṇaḥ, ēṇaḥ kr̥ṣṇasāraḥ| r̥ṣyaḥ nīlāṇḍō hariṇaḥ| cāruṣkādayō'pi hariṇabhēdā ēva| śaśastu suśrutē bilēśayēṣu paṭhitaḥ, tadadūrāntarārtham||45-46||
Adhikarana 17 (47-49) · Śloka 49
lāvō vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ|
cakōraścōpacakraśca kukkubhō raktavartmakaḥ||47||
lāvādyā viṣkirāstvētē vakṣyantē vartakādayaḥ|
vartakō vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau||48||
kaṅkaśārapadēndrābhagōnardagirivartakāḥ|
krakarō'vakaraścaiva vāraḍaścēti viṣkirāḥ||49||
View original
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः|
चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः||४७||
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः|
वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ||४८||
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः|
क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः||४९||
lāvaḥ prasiddhaḥ| vartīraḥ kapiñjalabhēdaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| vārtīkaḥ caṭakabhēdaḥ saṅghātacārī| upacakraḥ cakōrabhēdaḥ| kukkubhaḥ prasiddhaḥ; raktavartmaka iti kukkubhaviśēṣaṇaṁ, tēna sthūlakukkubhō gr̥hyatē| vartakaḥ ‘vaṭṭahī’ iti khyātaḥ| vārtikā svalpapramāṇā jātyantaramēva, kēcittu vartakastriyaṁ vartikāṁ vadanti; asyāśca grahaṇaṁ strīliṅgabhēdē'pi viśēṣalāghavapratiṣēdhārtham, anyathā strītvēna vartikādvartikāyā lāghavaṁ syāt| barhī mayūraḥ| śārapadēndrābhaḥ mallakaṅkaḥ| gōnardō ‘ghōḍākaṅka’ iti khyātaḥ| krakaraḥ prasiddhaḥ| lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṁ guṇabhēdakathanārtham||47-49||
Adhikarana 18 (50-52) · Śloka 53
śatapatrō bhr̥ṅgarājaḥ kōyaṣṭirjīvajīvakaḥ|
kairātaḥ kōkilō'tyūhō gōpāputraḥ priyātmajaḥ||50||
laṭṭā laṭṭa(ṭū)ṣakō babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ|
jaṭī dundubhipākkāralōhapr̥ṣṭhakuliṅgakāḥ ||51||
kapōtaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ|
sārikā kalaviṅkaśca caṭakō'ṅgāracūḍakaḥ||52||
pārāvataḥ pāṇḍa(na)vika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ|53|
View original
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः|
कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः||५०||
लट्टा लट्ट(टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः|
जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ||५१||
कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः|
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||
पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः|५३|
śatapatraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ| bhr̥ṅgarājaḥ prasiddhō bhramaravarṇaḥ| kōyaṣṭiḥ ‘kōḍā’ iti khyātaḥ| jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamr̥tyuḥ| atyūhaḥ ḍāhukaḥ, ‘dātyūha’ iti vā pāṭhaḥ, sa ca prasiddhaḥ| laṭṭā phēñcākō raktapucchādhōbhāgaḥ, laṭūṣakō'pi tadbhēdaḥ| ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavadutkaṭadhvaniḥ| kuliṅga iti vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ ‘vāai’ iti lōkē| kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ| caṭakastu dēvakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ| yānyatrānuktānyaprasiddhāni tāni tadvidbhyō dēśāntaribhyaśca jñēyāni||50-52||-
Adhikarana 19 (53-55) · Śloka 56
prasahya bhakṣayantīti prasahāstēna sañjñitāḥ||53||
bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṁśrayāt |
jalē nivāsājjalajā jalēcaryājjalēcarāḥ||54||
sthalajā jāṅgalāḥ prōktā mr̥gā jāṅgalacāriṇaḥ|
vikīrya viṣkirāścēti pratudya pratudāḥ smr̥tāḥ||55||
yōniraṣṭavidhā tvēṣā māṁsānāṁ parikīrtitā|56|
View original
प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः||५३||
भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात् |
जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः||५४||
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः|
विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः||५५||
योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता|५६|
prasahādisañjñāniruktyā lakṣaṇamāha| prasahyēti haṭhāt| ānūpānūpasaṁśrayāditi pūrvatrāsiddhavidhēranityatvēnānūpā ityatra yalōpasya siddhatvēnaiva saṁhitā jñēyā| jalēcaryāditi jalavāsināmēva haṁsādīnāṁ jalē caraṇamātratvaṁ bōddhavyam| ‘sthalajā’ ityuktē gajādiṣvapi sthalajātēṣu prasaktiḥ syādityāha- jāṅgalacāriṇa iti| vikīryētyatra ‘bhakṣayanti’ iti śēṣaḥ; ēvaṁ pratudyētyatrāpi, pratudyēti bahudhā'bhihatya||53-55||-
Adhikarana 20 (56-60) · Śloka 61
prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ||56||
gurūṣṇasnigdhamadhurā balōpacayavardhanāḥ|
vr̥ṣyāḥ paraṁ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ||57||
hitā vyāyāmanityēbhyō narā dīptāgnayaśca yē|
prasahānāṁ viśēṣēṇa māṁsaṁ māṁsāśināṁ bhiṣak||58||
jīrṇārśōgrahaṇīdōṣaśōṣārtānāṁ prayōjayēt|
lāvādyō vaiṣkirō vargaḥ pratudā jāṅgalā mr̥gāḥ||59||
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nr̥ṇām|
pittōttarē vātamadhyē sannipātē kaphānugē||60||
viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ|61|
View original
प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः||५६||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः|
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये|
प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्||५८||
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्|
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः||५९||
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्|
पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः|६१|
prasahā dvividhā māṁsādā vyāghraśyēnādayaḥ, tathā amāṁsādāśca gavādayaḥ; tēna māṁsādānāṁ viśēṣamāha- prasahānāmityādi| jīrṇatvēnārśaḥprabhr̥tīnāṁ cirānubandhaṁ darśayati| pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakārō luptanirdiṣṭaḥ| kaphānugē iti cchēdaḥ||56-60||-
Adhikarana 21 (61-62) · Śloka 63
nātiśītagurusnigdhaṁ māṁsamājamadōṣalam||61||
śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi br̥ṁhaṇam|
māṁsaṁ madhuraśītatvādguru br̥ṁhaṇamāvikam||62||
yōnāvajāvikē miśragōcaratvādaniścitē|63|
View original
नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६१||
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्|
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकम्||६२||
योनावजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते|६३|
śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṁsasamānatvāt| ētēna śītagurusnigdhatvēna yuktamapyājamāṁsaṁ śarīradhātusāmyāt kaphaṁ na karōtītyuktaṁ bhavati| āvikaṁ māṁsaṁ madhuraśītatvēna pittaharamapi bōddhavyam, ata ēva śaradvidhāvapyuktam- “urabhraśarabhān” (sū. 6) iti| raktapittanidānē (ni. 2) tu varāhamahiṣētyādinā dravyāntarasaṁyuktasyaivāvikamāṁsasya raktapittakartr̥tvaṁ jñēyam| yōnāviti prasahādyaṣṭavidhajātau| miśragōcaratvāditi kadācidanūpasēvanāt, kadāciddhanvasēvanāt, kadācidubhayasēvanādajāvyōraniścitayōnitvamityarthaḥ| atra, ‘aniścitē’ iti yōniviśēṣaṇaṁ, kiṁvā ajā ca avī ca ētē aniścitē| nanu yadyēvaṁ tadā tittirirapi dhanvānūpasēvanānna viṣkiragaṇē paṭhanīyaḥ| naivaṁ, tittirijātiviśēṣasya dhanvānūpayōrniyamēna niṣēvaṇādguṇaniyamaḥ pāryatē kartum; avyajayōstu niyamō'yaṁ nāsti, yataḥ kēcidajāvī dhanvamātracarē, kēciccānūpamātracarē, kēciccōbhayāmātracarē; tēna tayōrniyamacarakr̥tō yōnibhēdaḥ kartuṁ na pāryatē||61-62||-
Adhikarana 22 (63-87) · Śloka 87
sāmānyēnōpadiṣṭānāṁ māṁsānāṁ svaguṇaiḥ pr̥thak||63||
kēṣāñcidguṇavaiśēṣyādviśēṣa upadēkṣyatē|
darśanaśrōtramēdhāgnivayōvarṇasvarāyuṣām||64||
barhī hitatamō balyō vātaghnō māṁsaśukralaḥ|
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ||65||
br̥ṁhaṇāḥ śukralāścōktā haṁsā mārutanāśanāḥ|
snigdhāścōṣṇāśca vr̥ṣyāśca br̥ṁhaṇāḥ svarabōdhanāḥ||66||
balyāḥ paraṁ vātaharāḥ svēdanāścaraṇāyudhāḥ|
gurūṣṇō madhurō nātidhanvānūpaniṣēvaṇāt||67||
tittiriḥ sañjayēcchīghraṁ trīn dōṣānanilōlbaṇān|
pittaślēṣmavikārēṣu saraktēṣu kapiñjalāḥ||68||
mandavātēṣu śasyantē śaityamādhuryalāghavāt|
lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavō'gnivivardhanāḥ||69||
sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ|
gōdhā vipākē madhurā kaṣāyakaṭukā rasē||70||
vātapittapraśamanī br̥ṁhaṇī balavardhanī|
śallakō madhurāmlaśca vipākē kaṭukaḥ smr̥taḥ||71||
vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā|
kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ||72||
vipākē madhurāścaiva kapōtā gr̥havāsinaḥ|
tēbhyō laghutarāḥ kiñcit kapōtā vanavāsinaḥ ||73||
śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca tē|
śukamāṁsaṁ kaṣāyāmlaṁ vipākē rūkṣaśītalam||74||
śōṣakāsakṣayahitaṁ saṅgrāhi laghu dīpanam|
caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ||75||
sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca|
kaṣāyō viśadō rūkṣaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ||76||
śaśaḥ svāduḥ praśastaśca sannipātē'nilāvarē|
madhurā madhurāḥ pākē tridōṣaśamanāḥ śivāḥ||77||
laghavō baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ|
snēhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ śramaghnamanilāpaham||78||
varāhapiśitaṁ balyaṁ rōcanaṁ svēdanaṁ guru|
gavyaṁ kēvalavātēṣu pīnasē viṣamajvarē||79||
śuṣkakāsaśramātyagnimāṁsakṣayahitaṁ ca tat|
snigdhōṣṇaṁ madhuraṁ vr̥ṣyaṁ māhiṣaṁ guru tarpaṇam||80||
dārḍhyaṁ br̥hattvamutsāhaṁ svapnaṁ ca janayatyapi|
gurūṣṇā madhurā balyā br̥ṁhaṇāḥ pavanāpahāḥ||81||
matsyāḥ snigdhāśca vr̥ṣyāśca bahudōṣāḥ prakīrtitāḥ|
śaivālaśaṣpabhōjitvātsvapnasya ca vivarjanāt||82||
rōhitō dīpanīyaśca laghupākō mahābalaḥ|
varṇyō vātaharō vr̥ṣyaścakṣuṣyō balavardhanaḥ||83||
mēdhāsmr̥tikaraḥ pathyaḥ śōṣaghnaḥ kūrma ucyatē|
khaṅgamāṁsamabhiṣyandi balakr̥nmadhuraṁ smr̥tam||84||
snēhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ varṇyaṁ śramaghnamanilāpaham|
dhārtarāṣṭracakōrāṇāṁ dakṣāṇāṁ śikhināmapi||85||
caṭakānāṁ ca yāni syuraṇḍāni ca hitāni ca|
kṣīṇarētaḥsu kāsēṣu hr̥drōgēṣu kṣatēṣu ca||86||
madhurāṇyavidāhīni sadyōbalakarāṇi ca|
śarīrabr̥ṁhaṇē nānyat khādyaṁ māṁsādviśiṣyatē||87||
iti vargastr̥tīyō'yaṁ māṁsānāṁ parikīrtitaḥ|
iti māṁsavargastr̥tīyaḥ|
View original
सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||
केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते|
दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः||६५||
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः|
स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः|
गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||
तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्|
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्|
लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः||६९||
सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः|
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे||७०||
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी|
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा|
कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः|
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ||७३||
शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते|
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||
शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्|
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||
सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च|
कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे|
मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः|
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु|
गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे||७९||
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्|
स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि|
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः|
शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्||८२||
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः|
वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते|
खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्|
धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि||८५||
चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च|
क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च||८६||
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च|
शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते||८७||
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः|
इति मांसवर्गस्तृतीयः|
kēṣāñciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām| guṇavaiśēṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt| mayūrasya gurutvasnigdhatvaṁ vartakādigaṇapaṭhitatvēnaiva labdhaṁ sat punarucyatē viśēṣārtham| ēvamanyatrāpi gaṇōktaguṇakathanēna labdhasya punaḥ kathanē vyākhyēyam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| dhanvānūpaniṣēvaṇāditi hētukathanēna ya ēva dhanvānūpaniṣēvī tittiriḥ sa ēva yathōktaguṇa iti jñēyam| ēvamanyē'pi yē gavādayō dhanvānūpaniṣēviṇastē'pi tittirisamānaguṇā bhavanti, tittiristu viśēṣēṇēti tittiriḥ sākṣāduktaḥ| kiṁvā, tittirērēva ēvaṅguṇatvē dhanvānūpaniṣēvaṇaṁ hētuḥ, nānyatra gavādēranūpadēśādēriti jñēyam| kapōtā gr̥havāsina iti pārāvatāḥ| caṭakā madhurā ityādi kēcit paṭhantyēva, yē tu na paṭhanti tēṣāṁ matē caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṁ vr̥ṣyatvaṁ “tr̥ptiṁ caṭakamāṁsānāṁ gatvā yō'nupibēt payaḥ” (ci. 2) ityādivr̥ṣyaprayōgādēva labhyatē| mayūrādīnāṁ tu bahavō guṇā gaṇōktaguṇādhikā iti pr̥thak pāṭhaḥ kr̥taḥ| “māṁsaṁ br̥ṁhaṇānām” (sū. 25) ityanēnaivāgryādhikāravacanēna māṁsasya br̥ṁhaṇatvē labdhē ‘śarīrabr̥ṁhaṇē nānyat’ ityādivacanaṁ prakaraṇaprāptatvēna tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṁ ca jñēyam||63-87||-
Adhikarana 23 (88-97) · Śloka 98
atha śākavargaḥ- pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṁ vāstukaṁ suniṣaṇṇākam||88||
vidyādgrāhi tridōṣaghnaṁ bhinnavarcastu vāstukam|
tridōṣaśamanī vr̥ṣyā kākamācī rasāyanī||89||
nātyuṣṇaśītavīryā ca bhēdinī kuṣṭhanāśinī|
rājakṣavakaśākaṁ tu tridōṣaśamanaṁ laghu||90||
grāhi śastaṁ viśēṣēṇa grahaṇyarśōvikāriṇām|
kālaśākaṁ tu kaṭukaṁ dīpanaṁ garaśōphajit||91||
laghūṣṇaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kālāyaṁ śākamucyatē|
dīpanī cōṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārutē||92||
praśasyatē'mlacāṅgērī grahaṇyarśōhitā ca sā|
madhurā madhurā pākē bhēdinī ślēṣmavardhanī||93||
vr̥ṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupōdikā|
rūkṣō madaviṣaghnaśca praśastō raktapittinām||94||
madhurō madhuraḥ pākē śītalastaṇḍulīyakaḥ|
maṇḍūkaparṇī vētrāgraṁ kucēlā vanatiktakam||95||
karkōṭakāvalgujakau paṭōlaṁ śakulādanī|
vr̥ṣapuṣpāṇi śārṅgēṣṭā kēmbūkaṁ sakaṭhillakam||96||
nāḍī kalāyaṁ gōjihvā vārtākaṁ tilaparṇikā|
kaulakaṁ kārkaśaṁ naimbaṁ śākaṁ pārpaṭakaṁ ca yat||97||
kaphapittaharaṁ tiktaṁ śītaṁ kaṭu vipacyatē|98|
View original
अथ शाकवर्गः- पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम्||८८||
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम्|
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी||८९||
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी|
राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु||९०||
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्||९१||
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते|
दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते||९२||
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा|
मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी||९३||
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका|
रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्||९४||
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः|
मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्||९५||
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी|
वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्||९६||
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका|
कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्||९७||
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते|९८|
śākānāmapi vyañjanatvēnānantaramupadēśaḥ| śuṣā kāsamardaḥ| śaṭī svanāmaprasiddhā| vāstukaṁ ṭaṅkavāstukam| nātyuṣṇaśītavīryēti nōṣṇatvaṁ prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvamityarthaḥ| yattu suśrutē “tiktā kākamācī vātaṁ śamayati, uṣṇavīryatvāt” (su. sū. 40) ityuktaṁ tadvīryavādimatēna, ata ēva dravyaguṇē suśrutē'pi “nātyuṣṇaśītā” (su. sū. 46) ityēvamēva paṭhitam| rājakṣavakaḥ dugdhikā| kālaśākaṁ ‘kāliyā’ iti khyātaṁ, kālākhyamiti kālaśākamēvōcyatē punaḥ; anyē tu ‘kālāyaṁ’ iti paṭhanti| maṇḍūkaparṇī maṇimaṇīti khyātā| kucēlā akarṇaviddhakābhēdaḥ| vanatiktakaṁ pathyasundaram| avalgujō vālgujī| śakulādanī kaṭurōhiṇī| śārṅgēṣṭā kākatiktā| kaṭhillakaḥ punarnavā| nāḍī nāḍīcaḥ| kalāyō vartulakalāyaḥ| tilaparṇikā hulahulikā| gōjihvā dārvipatrikā| kulakaḥ kāravēllakaḥ, kēcittu kulakaṁ paṭōlabhēdamāhuḥ| karkaśaḥ svalpakarkōṭakaḥ||88-97||-
Adhikarana 24 (98-113) · Śloka 113
sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ||98||
ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram |
śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99||
niṣpāvaḥ kōvidāraśca patturaścuccuparṇikā|
kumārajīvō lōṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā||100||
kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavr̥kadhūmakau|
lakṣmaṇā ca prapunnāḍō nalinīkā kuṭhērakaḥ||101||
lōṇikā yavaśākaṁ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam|
yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā||102||
śākaṁ guru ca rūkṣaṁ ca prāyō viṣṭabhya jīryati|
madhuraṁ śītavīryaṁ ca purīṣasya ca bhēdanam||103||
svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snēhāḍhyaṁ tat praśasyatē|
śaṇasya kōvidārasya karbudārasya śālmalēḥ||104||
puṣpaṁ grāhi praśastaṁ ca raktapittē viśēṣataḥ|
nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105||
kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām|
vāyuṁ vatsādanī hanyāt kaphaṁ gaṇḍīracitrakau||106||
śrēyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṁ tu vātanut|
bhaṇḍī śatāvarīśākaṁ balā jīvantikaṁ ca yat||107||
parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṁ smr̥tam|
laghu bhinnaśakr̥ttiktaṁ lāṅgalakyurubūkayōḥ||108||
tilavētasaśākaṁ ca śākaṁ pañcāṅgulasya ca|
vātalaṁ kaṭutiktāmlamadhōmārgapravartanam||109||
rūkṣāmlamuṣṇaṁ kausumbhaṁ kaphaghnaṁ pittavardhanam|
trapusairvārukaṁ svādu guru viṣṭambhi śītalam||110||
mukhapriyaṁ ca rūkṣaṁ ca mūtralaṁ trapusaṁ tvati|
ērvārukaṁ ca sampakvaṁ dāhatr̥ṣṇāklamārtinut||111||
varcōbhēdīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca|
cirbhaṭairvārukē tadvadvarcōbhēdahitē tu tē||112||
sakṣāraṁ pakvakūṣmāṇḍaṁ madhurāmlaṁ tathā laghu|
sr̥ṣṭamūtrapurīṣaṁ ca sarvadōṣanibarhaṇam||113||
View original
सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः||९८||
आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् |
शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||
निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका|
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा||१००||
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ|
लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||
लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्|
यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति|
मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते|
शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः||१०४||
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः|
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्|
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१०६||
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत्|
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्|
लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च|
वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्|
त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्||११०||
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति|
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्||१११||
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च|
चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||
सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु|
सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||
sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni| phañjī brāhmaṇayaṣṭikā| cillī gauḍavāstukaḥ| kutumbakaḥ drōṇapuṣpikā| ālukāni piṇḍālukādīni| karbudāraḥ kāñcanaḥ| suvarcalā sūryabhaktikā, kēcit phappukamāhuḥ| pattūraḥ śāliñcaḥ| cuccuparṇikā nāḍīcabhēdaḥ| kumārajīvaḥ jīvaśākam| lōṭṭākaḥ lōṭṭāmāriṣaḥ| nālikā gōnāḍīcaḥ| āsurī rājikā maṇḍakō vā| vr̥kadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ| lakṣmaṇā svanāmakhyātā| nalinī padmamr̥ṇālaṁ, nīlinītipāṭhapakṣē buhnā| yavaśākaṁ kṣētravāstukam| kūṣmāṇḍaḥ sarpacchatram| avalgujamiti avalgujabhēdaḥ| yātukaḥ śuklā śālaparṇī| śālakalyāṇī śāliñcabhēdaḥ| triparṇī haṁsapādikā| pīluparṇī mōraṭakaḥ| gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ| bilvaparṇī bilvārjakam| bhaṇḍī svanāmakhyātā| parvaṇī parvaśākam| parvapuṣpī kukkuṭī| pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ| ērvārukaṁ rājakarkaṭī| kūṣmāṇḍakaṁ suśrutē bālyādyavasthābhēdēna paṭhitaṁ tadapyaviruddhabhēva, yatō bālamadhyayōstatra pittaharatvaṁ kaphakaratvaṁ cōktaṁ, tadapīha pittōttarē kaphōttarē sannipātē bōddhavyam||98-113||
Adhikarana 25 (114-124) · Śloka 124
kēlūṭaṁ ca kadambaṁ ca nadīmāṣakamaindukam|
viśadaṁ guru śītaṁ ca samabhiṣyandi cōcyatē||114||
utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca|
tathā tālapralambaṁ syāduraḥkṣatarujāpaham||115||
kharjūraṁ tālaśasyaṁ ca raktapittakṣayāpaham|
tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśērukam||116||
śr̥ṅgāṭakāṅkalōḍyaṁ ca guru viṣṭambhi śītalam|
kumudōtpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smr̥tāḥ||117||
śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakōpanāḥ|
kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṁ smr̥tam||118||
pauṣkaraṁ tu bhavēdbījaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ|
balyaḥ śītō guruḥ snigdhastarpaṇō br̥ṁhaṇātmakaḥ||119||
vātapittaharaḥ svādurvr̥ṣyō muñjātakaḥ param|
jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śastō rasāyanē||120||
vidārikandō balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ|
amlikāyāḥ smr̥taḥ kandō grahaṇyarśōhitō laghuḥ||121||
nātyuṣṇaḥ kaphavātaghnō grāhī śastō madātyayē|
tridōṣaṁ baddhaviṇmūtraṁ sārṣapaṁ śākamucyatē||122||
(tadvat syādraktanālasya rūkṣamamlaṁ viśēṣataḥ|) tadvat piṇḍālukaṁ vidyāt kandatvācca mukhapriyam|
sarpacchatrakavarjyāstu bahvyō'nyāśchatrajātayaḥ||123||
śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya ēva ca|
caturthaḥ śākavargō'yaṁ patrakandaphalāśrayaḥ||124||
iti śākavargaścaturthaḥ|
View original
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम्|
विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते||११४||
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च|
तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम्||११५||
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम्|
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्||११६||
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः||११७||
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः|
कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्||११८||
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः|
बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः||११९||
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम्|
जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने||१२०||
विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः|
अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः||१२१||
नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये|
त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते||१२२||
(तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः|) तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम्|
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः||१२३||
शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च|
चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः||१२४||
इति शाकवर्गश्चतुर्थः|
kēluṭē hārītavacanaṁ- “kēluṭaṁ svādu viṭapaṁ tatkandaḥ svāduśītalaḥ” iti| kadambaṁ kadambikāṁ vadanti, kēcittu svalpakadambakamāhuḥ| nadīmāṣakaḥ ‘udīmānaka’ iti khyātaḥ| aindukaṁ nikṣāraḥ| tālapralambaḥ tālāṅkuraḥ| śasyaśabdēnēha mastakamajjā gr̥hyatē| taruṭaḥ kahlārakandaḥ| krauñcādanaṁ dhiñculikā| kaśērukaśabdēna ciñcōḍakā rājakaśērukaśca gr̥hyatē| aṅkālōḍyaṁ hrasvōtpalakandaḥ| muñjātaka auttarāpathikakandaḥ| amlikā svalpaviṭapā prāyaḥ kāmarūpādau bhavati| sarpacchatraṁ sarpaphaṇākāraṁ chatrakam| anyāśchatrajātayaḥ karīṣapalālādijā bahulā jñēyāḥ| patrakandaphalāśraya iti prādhānyēna, tēna puṣpādyāśrayatvamapi śākavargasya jñēyam||114-124||
Adhikarana 26 (125-165) · Śloka 165
atha phalavargaḥ- tr̥ṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān|
vātapittamudāvartaṁ svarabhēdaṁ madātyayam||125||
tiktāsyatāmāsyaśōṣaṁ kāsaṁ cāśu vyapōhati|
mr̥dvīkā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā madhurā snigdhaśītalā||126||
madhuraṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ kharjūraṁ guru śītalam|
kṣayē'bhighātē dāhē ca vātapittē ca taddhitam||127||
tarpaṇaṁ br̥ṁhaṇaṁ phalgu guru viṣṭambhi śītalam|
parūṣakaṁ madhūkaṁ ca vātapittē ca śasyatē||128||
madhuraṁ br̥ṁhaṇaṁ balyamāmrātaṁ tarpaṇaṁ guru|
sasnēhaṁ ślēṣmalaṁ śītaṁ vr̥ṣyaṁ viṣṭabhya jīryati||129||
tālaśasyāni siddhāni nārikēlaphalāni ca|
br̥ṁhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||130||
madhurāmlakaṣāyaṁ ca viṣṭambhi guru śītalam|
pittaślēṣmakaraṁ bhavyaṁ grāhi vakraviśōdhanam||131||
amlaṁ parūṣakaṁ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca|
pittaślēṣmaprakōpīṇi karkandhunikucānyapi||132||
nātyuṣṇaṁ guru sampakvaṁ svāduprāyaṁ mukhapriyam|
br̥ṁhaṇaṁ jīryati kṣipraṁ nātidōṣalamārukam||133||
dvividhaṁ śītamuṣṇaṁ ca madhuraṁ cāmlamēva ca|
guru pārāvataṁ jñēyamarucyatyagnināśanam||134||
bhavyādalpāntaraguṇaṁ kāśmaryaphalamucyatē|
tathaivālpāntaraguṇaṁ tūdamamlaṁ parūṣakāt||135||
kaṣāyamadhuraṁ ṭaṅkaṁ vātalaṁ guru śītalam|
kapitthamāmaṁ kaṇṭhaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi vātalam ||136||
madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rucipradam|
paripakvaṁ ca dōṣaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi gurvapi||137||
bilvaṁ tu durjaraṁ pakvaṁ dōṣalaṁ pūtimārutam|
snigdhōṣṇatīkṣṇaṁ tadbālaṁ dīpanaṁ kaphavātajit||138||
raktapittakaraṁ bālamāpūrṇaṁ pittavardhanam|
pakvamāmraṁ jayēdvāyuṁ māṁsaśukrabalapradam||139||
kaṣāyamadhuraprāyaṁ guru viṣṭambhi śītalam|
jāmbavaṁ kaphapittaghnaṁ grāhi vātakaraṁ param||140||
badaraṁ madhuraṁ snigdhaṁ bhēdanaṁ vātapittajit|
tacchuṣkaṁ kaphavātaghnaṁ pittē na ca virudhyatē||141||
kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ grāhi simbi(ñci)tikāphalam|
gāṅgērukī karīraṁ ca bimbī tōdanadhanvanam||142||
madhuraṁ sakaṣāyaṁ ca śītaṁ pittakaphāpaham|
sampakvaṁ panasaṁ mōcaṁ rājādanaphalāni ca||143||
svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca|
kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam||144||
avadaṁśakṣamaṁ hr̥dyaṁ vātalaṁ lavalīphalam|
nīpaṁ śatāhvakaṁ pīlu tr̥ṇaśūnyaṁ vikaṅkatam||145||
prācīnāmalakaṁ caiva dōṣaghnaṁ garahāri ca|
aiṅgudaṁ tiktamadhuraṁ snigdhōṣṇaṁ kaphavātajit||146||
tindukaṁ kaphapittaghnaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ laghu|
vidyādāmalakē sarvān rasāṁllavaṇavarjitān||147||
rūkṣaṁ svādu kaṣāyāmlaṁ kaphapittaharaṁ param|
rasāsr̥ṅmāṁsamēdōjāndōṣān hanti bibhītakam||148||
svarabhēdakaphōtklēdapittarōgavināśanam|
amlaṁ kaṣāyamadhuraṁ vātaghnaṁ grāhi dīpanam||149||
snigdhōṣṇaṁ dāḍimaṁ hr̥dyaṁ kaphapittāvirōdhi ca|
rūkṣāmlaṁ dāḍimaṁ yattu tat pittānilakōpanam||150||
madhuraṁ pittanuttēṣāṁ pūrvaṁ dāḍimamuttamam|
vr̥kṣāmlaṁ grāhi rūkṣōṣṇaṁ vātaślēṣmaṇi śasyatē||151||
amlikāyāḥ phalaṁ pakvaṁ tasmādalpāntaraṁ guṇaiḥ|
guṇaistairēva saṁyuktaṁ bhēdanaṁ tvamlavētasam||152||
śūlē'rucau vibandhē ca mandē'gnau madyaviplavē |
hikkāśvāsē ca kāsē ca vamyāṁ varcōgadēṣu ca||153||
vātaślēṣmasamutthēṣu sarvēṣvēvōpadiśyatē|
kēsaraṁ mātuluṅgasya laghu śēṣamatō'nyathā||154||
rōcanō dīpanō hr̥dyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ|
karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṁ hitaḥ||155||
madhuraṁ kiñcidamlaṁ ca hr̥dyaṁ bhaktaprarōcanam|
durjaraṁ vātaśamanaṁ nāgaraṅgaphalaṁ guru ||156||
vātāmābhiṣukākṣōṭamukūlakanikōcakāḥ|
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sōrumāṇā balapradāḥ||157||
vātaghnā br̥ṁhaṇā vr̥ṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ|
priyālamēṣāṁ sadr̥śaṁ vidyādauṣṇyaṁ vinā guṇaiḥ||158||
ślēṣmalaṁ madhuraṁ śītaṁ ślēṣmātakaphalaṁ guru|
ślēṣmalaṁ guru viṣṭambhi cāṅkōṭaphalamagnijit||159||
gurūṣṇaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ kēśaghnaṁ ca śamīphalam|
viṣṭambhayati kārañjaṁ vātaślēṣmāvirōdhi ca||160||
āmrātakaṁ dantaśaṭhamamlaṁ sakaramardakam|
raktapittakaraṁ vidyādairāvatakamēva ca||161||
vātaghnaṁ dīpanaṁ caiva vārtākaṁ kaṭu tiktakam|
vātalaṁ kaphapittaghnaṁ vidyāt parpaṭakīphalam||162||
pittaślēṣmaghnamamlaṁ ca vātalaṁ cākṣikīphalam|
madhurāṇyamlapākīni pittaślēṣmaharāṇi ca||163||
aśvatthōdumbaraplakṣanyagrōdhānāṁ phalāni ca|
kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca||164||
bhallātakāsthyagnisamaṁ tanmāṁsaṁ svādu śītalam|
pañcamaḥ phalavargō'yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ||165||
iti phalavargaḥ|
View original
अथ फलवर्गः- तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्|
वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम्||१२५||
तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति|
मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला||१२६||
मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्|
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम्||१२७||
तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते||१२८||
मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु|
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति||१२९||
तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च|
बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च||१३०||
मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्|
पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम्||१३१||
अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च|
पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि||१३२||
नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम्|
बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||
द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च|
गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||
भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते|
तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात्||१३५||
कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्|
कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ||१३६||
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि||१३७||
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्|
पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||
कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम्||१४०||
बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्|
तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते||१४१||
कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ञ्चि)तिकाफलम्|
गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम्||१४२||
मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम्|
सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च||१४३||
स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च|
कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्||१४४||
अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम्|
नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्||१४५||
प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च|
ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्||१४६||
तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु|
विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान्||१४७||
रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम्|
रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८||
स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम्||१४९||
स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च|
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्||१५०||
मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम्|
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते||१५१||
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः|
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम्||१५२||
शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे |
हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च||१५३||
वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते|
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा||१५४||
रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः|
कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||१५५||
मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्|
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ||१५६||
वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः||१५७||
वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः|
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः||१५८||
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु|
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित्||१५९||
गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्|
विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च||१६०||
आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम्|
रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च||१६१||
वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम्|
वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम्||१६२||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्|
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च||१६३||
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च|
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च||१६४||
भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम्|
पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः||१६५||
इति फलवर्गः|
phalānāmapi kēṣāñcicchākavadupayōgāt phalavargamāha| mr̥dvīkā'grē'bhidhīyatē śrēṣṭhaguṇatvāt| phalgu audumbaram| madhūkaśabdēna samānaguṇatvāt phalaṁ kusumaṁ ca jñēyam| parūṣakaṁ cēha madhuraparūṣakaṁ jñēyam| āmrātam ‘āmaḍā’ iti khyātamāmraphalasadr̥śamiti candrikā; ētacca dvividhaṁ madhuramamlaṁ ca; atra madhurasyaiva guṇaḥ, amlasya vakṣyamāṇatvāt| tālaśasyānīti tālaphalāni, yathā “harītakīnāṁ śasyāni” (ci. 1) ityatra phalamēva śasyamucyatē| siddhāni pakvāni; tēna pakvatālasya grahaṇam| bhavyaṁ karmaraṅgaphalaṁ; kēcittvaksaṁhatimātraphalaṁ vadanti| ārukaṁ kārtikēyapurē prasiddham| karkandhūḥ śr̥gālabadarī, karkandhūnikucayōrvicchidya pāṭhēna nityaṁ pittaślēṣmakartr̥tvaṁ tayōrdarśayati| parūṣakādīnāṁ tu madhurāmlabhēdēna dvirūpāṇāṁ ya ēva parūṣakādayō'mlāsta ēva pittaślēṣmakarā iti| pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ| atra yō madhuraḥ sa śītaḥ, yaścāmlaḥ sa uṣṇa iti jñēyam| ēvaṁ rasanirdēśēnaiva vīryē labdhē'pi punarvīryākhyānamamlasyāmalakasya śītatādarśanādbōddhavyam| ṭaṅkaṁ kāśmīraprasiddham| siddhamiti kālavaśāt pakvam| kapitthabilvāmrāṇāmavasthābhēdēna guṇakathanaṁ sarvāvasthāsu tēṣāmupayōjyatvāt| badaraṁ madhyapramāṇaṁ; taddhi madhuramēva bhavati| gāṅgērukaṁ nāgabalāphalam| karīrō marujō drumaḥ| tōdanaṁ dhanvanabhēdaḥ| rājādanaṁ kṣīrī| avadaṁśakṣamamiti lavalīphalaṁ prāśya dravyāntarē rucirbhavati| nīpaṁ kadambakam| śatāhvakaphalaṁ ‘sēha’ iti khyātam| pīlu auttarāpathikam| tr̥ṇaśūnyaṁ kētakīphalam| prācīnāmalakaṁ pānīyāmalakam| tindukaṁ kēnduḥ| dāḍimaguṇē kaphapittāvirōdhīti amladāḍimaṁ pittāvirōdhi, madhuraṁ tu kaphāvirōdhi, ēvaṁ ca tridōṣaharatvamasyōpapannaṁ; yaduktaṁ suśrutē- “dvividhaṁ tattu vijñēyaṁ madhuraṁ cāmlamēva ca| tridōṣaghnaṁ tu madhuramamlaṁ vātakaphāpaham” (su. sū. 46) iti| vr̥kṣāmlaṁ mahārdrakam| amlikā tintiḍī| śēṣamiti tvaṅmāṁsam, atō'nyathēti guru; kiṁvā, śūlē'rucāvityādyuktakēśaraguṇaviparītam| vātāmādaya auttarāpathikāḥ| priyālō'yaṁ magadhaprasiddhaḥ| dantaśaṭhaḥ jambīraḥ; kēcidamlōṭaṁ vadanti| ihāmrātakamamlaṁ grāhyaṁ, pūrvaṁ tu madhuramāmrātakamuktam| karamardaṁ dvividhaṁ grāmajaṁ vanajaṁ ca| airāvatam amlātakaṁ; kiṁvā nāgaraṅgam| vārtākaṁ dakṣiṇāpathē phalavat khādyatē yadgōṣṭhavārtākasañjñakaṁ, tasyēha guṇaḥ; kiṁvā phalavadasiddhasyaiva vārtākasyōpayōjyasyāyaṁ guṇaḥ| ākṣikī latā tasyāḥ phalamākṣikam| anupāki ‘anuyā’ iti khyātā| agnisamamiti sphōṭādijanakatvāt||125-165||
Adhikarana 27 (166-177) · Śloka 177
atha haritavargaḥ- rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyamārdrakaṁ viśvabhēṣajam|
vātaślēṣmavibandhēṣu rasastasyōpadiśyatē||166||
rōcanō dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśōdhanaḥ|
jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighnō bhaktapācanaḥ||167||
bālaṁ dōṣaharaṁ, vr̥ddhaṁ tridōṣaṁ, mārutāpaham|
snigdhasiddhaṁ, viśuṣkaṁ tu mūlakaṁ kaphavātajit||168||
hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ|
pittakr̥t kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā||169||
yavānī cārjakaścaiva śigruśālēyamr̥ṣṭakam|
hr̥dyānyāsvādanīyāni pittamutklēśayanti ca||170||
gaṇḍīrō jalapippalyastumbaruḥ śr̥ṅgavērikā|
tīkṣṇōṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca||171||
puṁstvaghnaḥ kaṭurūkṣōṣṇō bhūstr̥ṇō vakraśōdhanaḥ|
kharāhvā kaphavātaghnī bastirōgarujāpahā||171||
dhānyakaṁ cājagandhā ca sumukhaścēti rōcanāḥ|
sugandhā nātikaṭukā dōṣānutklēśayanti ca||173||
grāhī gr̥ñjanakastīkṣṇō vātaślēṣmārśasāṁ hitaḥ|
svēdanē'bhyavahārē ca yōjayēttamapittinām||174||
ślēṣmalō mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut |
āhārayōgī balyaśca gururvr̥ṣyō'tha rōcanaḥ||175||
krimikuṣṭhakilāsaghnō vātaghnō gulmanāśanaḥ|
snigdhaścōṣṇaśca vr̥ṣyaśca laśunaḥ kaṭukō guruḥ||176||
śuṣkāṇi kaphavātaghnānyētānyēṣāṁ phalāni ca|
haritānāmayaṁ caiṣa ṣaṣṭhō vargaḥ samāpyatē||177||
iti haritavargaḥ|
View original
अथ हरितवर्गः- रोचनं दीपनं वृष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम्|
वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते||१६६||
रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः|
जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः||१६७||
बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम्|
स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित्||१६८||
हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः|
पित्तकृत् कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा||१६९||
यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम्|
हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च||१७०||
गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका|
तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च||१७१||
पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्रशोधनः|
खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा||१७१||
धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः|
सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च||१७३||
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः|
स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम्||१७४||
श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् |
आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः||१७५||
क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः|
स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः||१७६||
शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च|
हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते||१७७||
इति हरितवर्गः|
haritānāmapyārdrakādīnāṁ phalavadagnipākamantarēṇa bhōjanasya prāk paścāccōpayōgāt phalamanu haritakathanaṁ, phalēbhyastu paścādabhidhānaṁ haritasya tr̥ptyanādhāyakatvāt| ārdrakamiti viśēṣaṇaṁ śuṇṭhīvyavr̥ttyarthaṁ, śuṇṭhīguṇaścāhārasaṁyōgivargē bhaviṣyati| jambīraḥ parṇāsabhēdaḥ, jambīraphalaṁ sugandhi| bālaṁ dōṣaharamiti taruṇāvasthāyāmavyaktarasāyāṁ tridōṣaharam| tantrāntaravacanaṁ hi- “yāvaddhi cāvyaktarasānvitāni navaprarūḍhāni ca mūlakāni| bhavanti tāvallaghudīpanāni pittānilaślēṣmaharāṇi caiva”| vr̥ddhaṁ tridōṣamiti tadēva pravr̥ddham, ēnāmēva mūlakāvasthāmabhiprētya cōktaṁ- “mūlakaṁ kandānāmapathyatvē prakr̥ṣṭatamam” (sū. 25) iti| mārutāpahaṁ snigdhasiddhamiti sāmānyēna bālaṁ vr̥ddhaṁ ca| ‘śuṣkāṇi kaphavātaghnānyētāni’ iti vakṣyamāṇagranthēnaiva śuṣkamūlakasya kaphavātahantr̥tvē labdhē punarvacanaṁ prakarṣaprāptyartham| pūtigandhahēti śarīrasya tathā vyañjanārthaṁ māṁsasya ca pūtigandhatāṁ hanti| arjakaḥ śvētaparṇāsaḥ| śigruḥ viṭapaśōbhāñjanaḥ; śālēyaścāṇakyamūlaṁ marau prasiddhaṁ, kiṁvā śālēyamiti mistēyaṁ pāṭakaprasiddhaṁ, vacanaṁ hi- “cāṇakyamūlamistēyē śālēyābhikhyayā jaguḥ” iti; mr̥ṣṭakaṁ rājikā| gaṇḍīrō dvividhō raktaḥ śuklaśca; tatra yō raktaḥ sa hi kaṭutvēna haritavargē paṭhyatē, yastu śuklō jalajaḥ sa śākavargē paṭhita iti naikasya vargadvayē pāṭhaḥ| jalapippalī jalē pippalyākārā bhavati| śr̥ṅgavērī gōjihvikā, kiṁvā ārdrakākr̥tiḥ śr̥ṅgavērī; yaduktaṁ- “śr̥ṅgavēravadākr̥tyā śr̥ṅgavērīti bhāṣitā| kustumburusamākr̥tyā tumburūṇi vadanti ca” iti| bhūstr̥ṇō gandhatr̥ṇaḥ| kharāhvā kr̥ṣṇajīrakam| ajagandhā vanayavānī| sumukhaḥ parṇāsabhēdaḥ| ayaṁ ca dhānyakādīnāmārdrāṇāṁ guṇaḥ, śuṣkāṇāṁ tvāhārayōgigaṇē “kāravī kuñcikā” ityādinā guṇaṁ nirdēkṣyati| gr̥ñjanakaḥ svalpanālapatraḥ palāṇḍurēva| ētānīti haritavargōktāni| śuṣkāṇītyādinā yadyapi śuṣkāṇāmapi śuṇṭhīprabhr̥tīnāṁ guṇa uktō bhavati, tathā'pi viśēṣaguṇāntarakathanārthaṁ punastadabhidhānamāhārasaṁyōgivargē bhaviṣyatīti na paunaruktyam||166-177||
Adhikarana 28 (178) · Śloka 178
atha madyavargaḥ- prakr̥tyā madyamamlōṣṇamamlaṁ cōktaṁ vipākataḥ|
sarvaṁ sāmānyatastasya viśēṣa upadēkṣyatē||178||
View original
अथ मद्यवर्गः- प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः|
सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते||१७८||
annamabhidhāya pānaṁ vaktavyaṁ, tatrāpi pānapradhānamapi pānīyamullaṅghya harṣādikartr̥tvājjanānāṁ mukhyapēyatvācca madyamāha| prakr̥tyēti svabhāvāt| yadyapi ca madyē pīyamānē nāmlarasatā pratīyatē vyaktā, tathā'pi dantaharṣamukhasrāvādyamlakāryakartr̥tvādamlamēva| vacanaṁ hi- “madhurāṇi madhuraprabhāvāṇi madhurāṇyēva kr̥tvōpadēkṣyāmaḥ, tathētarāṇyapi” (vi. 8) iti| tēna, amlaprabhāvasya madyasyāmlarasatvamēva; ata ēvōktaṁ- “sarvēṣāṁ madyamamlānāmuparyupari vartatē” (ci. 24) iti| vipākata iti tr̥tīyāyāṁ tasiḥ||178||
Adhikarana 29 (179-195) · Śloka 195
kr̥śānāṁ saktamūtrāṇāṁ grahaṇyarśōvikāriṇām|
surā praśastā vātaghnī stanyaraktakṣayēṣu ca||179||
hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcōgrahārucau|
vamyānāhavibandhēṣu vātaghnī madirā hitā||180||
śūlapravāhikāṭōpakaphavātārśasāṁ hitaḥ|
jagalō grāhirūkṣōṣṇaḥ śōphaghnō bhaktapācanaḥ||181||
śōṣārśōgrahaṇīdōṣapāṇḍurōgārucijvarān|
hantyariṣṭaḥ kaphakr̥tān rōgānrōcanadīpanaḥ ||182||
mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastirōganut |
jaraṇīyaḥ pariṇatō hr̥dyō varṇyaśca śārkaraḥ||183||
rōcanō dīpanō hr̥dyaḥ śōṣaśōphārśasāṁ hitaḥ|
snēhaślēṣmavikāraghnō varṇyaḥ pakvarasō mataḥ||184||
jaraṇīyō vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśōdhanaḥ|
lēkhanaḥ śītarasikō hitaḥ śōphōdarārśasām||185||
sr̥ṣṭabhinnaśakr̥dvātō gauḍastarpaṇadīpanaḥ|
pāṇḍurōgavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā ||186||
surāsavastīvramadō vātaghnō vadanapriyaḥ|
chēdī madhvāsavastīkṣṇō mairēyō madhurō guruḥ||187||
dhātakyā'bhiṣutō hr̥dyō rūkṣō rōcanadīpanaḥ|
mādhvīkavanna cātyuṣṇō mr̥dvīkēkṣurasāsavaḥ||188||
rōcanaṁ dīpanaṁ hr̥dyaṁ balyaṁ pittāvirōdhi ca|
vibandhaghnaṁ kaphaghnaṁ ca madhu laghvalpamārutam||189||
surā samaṇḍā rūkṣōṣṇā yavānāṁ vātapittalā|
gurvī jīryati viṣṭabhya ślēṣmalā tu madhūlikā||190||
dīpanaṁ jaraṇīyaṁ ca hr̥tpāṇḍukrimirōganut|
grahaṇyarśōhita bhēdi sauvīrakatuṣōdakam||191||
dāhajvarāpahaṁ sparśāt pānādvātakaphāpaham|
vibandhaghnamavasraṁsi dīpanaṁ cāmlakāñjikam||192||
prāyaśō'bhinavaṁ madyaṁ gurudōṣasamīraṇam|
srōtasāṁ śōdhanaṁ jīrṇaṁ dīpanaṁ laghu rōcanam||193||
harṣaṇaṁ prīṇanaṁ madyaṁ bhayaśōkaśramāpaham|
prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalapradam||194||
sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṁ syādamr̥taṁ yathā|
vargō'yaṁ saptamō madyamadhikr̥tya prakīrtitaḥ||195||
iti madyavargaḥ saptamaḥ|
View original
कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च||१७९||
हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ|
वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता||१८०||
शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः|
जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः||१८१||
शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान्|
हन्त्यरिष्टः कफकृतान् रोगान्रोचनदीपनः ||१८२||
मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् |
जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः||१८३||
रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः|
स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः||१८४||
जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः|
लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम्||१८५||
सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता ||१८६||
सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः||१८७||
धातक्याऽभिषुतो हृद्यो रूक्षो रोचनदीपनः|
माध्वीकवन्न चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः||१८८||
रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च|
विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम्||१८९||
सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला|
गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका||१९०||
दीपनं जरणीयं च हृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत्|
ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम्||१९१||
दाहज्वरापहं स्पर्शात् पानाद्वातकफापहम्|
विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम्||१९२||
प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम्|
स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम्||१९३||
हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम्|
प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम्||१९४||
सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा|
वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः||१९५||
इति मद्यवर्गः सप्तमः|
surā anuddhr̥tamaṇḍā| madirā tu surāmaṇḍaḥ| jagalaḥ bhaktakiṇvakr̥tā surā| ariṣṭa auṣadhakvāthamadhvādisampāditō vakṣyamāṇō dantyabhayāriṣṭādiḥ| śārkaraḥ śarkarāprakr̥tika āsavaḥ| pakvarasaḥ yaḥ kvathitēnēkṣurasēna kriyatē| śītarasikastu śītēkṣurasakr̥taḥ| gauḍaḥ guḍaprakr̥tikaḥ| surāsavaḥ yatra surayaiva tōyakāryaṁ kriyatē| madhūkapuṣpakr̥tō madhvāsavaḥ| mairēyalakṣaṇaṁ yathā- “āsavasya surāyāśca dvayōrēkatra bhājanē| sandhānaṁ tadvijānīyānmairēyamubhayāśrayam” iti| dhātakyā'bhiṣutō dhātakīphalāsavaḥ| mādhvīkaṁ madhupradhānaṁ ‘rōcanaṁ dīpanaṁ’ ityādinā vakṣyamāṇaṁ; tadvanmr̥dvīkēkṣurasābhyāṁ militābhyāṁ kr̥ta āsavō jñēyaḥ| madhviti madhupradhāna āsavaḥ| surā samaṇḍēti yavataṇḍulakr̥tā bōddhavyā| viṣṭabhyēti vicchēdaḥ| madhūlakaḥ gōdhūmabhēdaḥ, tatkr̥taṁ madyaṁ madhūlakam; anyē tu mēdakamāhuḥ| dīpanamityādi sauvīratuṣōdakaguṇaḥ| amlakāñjikamiti kāñjikamēvāmlaguṇam||179-195||
Adhikarana 30 (196) · Śloka 196
atha jalavargaḥ- jalamēkavidhaṁ sarvaṁ patatyaindraṁ nabhastalāt|196|
View original
अथ जलवर्गः- जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात्|१९६|
samprati pānapradhānasya jalasya guṇamāha- jalamityādi| sarvamiti suśrutapratipāditadhārakārahaimatauṣāramapi| ēkavidhamiti “śivāḥ khalvāpaḥ” (sū. 26) ityādinōktaguṇaṁ, tathā ‘śītaṁ śuci’ ityādivakṣyamāṇaguṇam| aindramiti prāṇyadr̥ṣṭavaśēnēndraprēritam|196|-
Adhikarana 31 (196) · Śloka 196
tat patat patitaṁ caiva dēśakālāvapēkṣatē||196||
View original
तत् पतत् पतितं चैव देशकालावपेक्षते||१९६||
ēkavidhatvē'pi tasya bhēdahētumāha- tat patadityādi| patad dēśamākāśagatabhūtarūpaṁ, kālaṁ ca śītōṣṇādirūpaṁ; tathapatitaṁ ca bhūmiviśēṣarūpaṁ dēśaṁ, kālaṁ ca tathaivāpēkṣatē; ‘guṇadōṣā sambandhē ’ iti śēṣaḥ||196||
Adhikarana 32 (197) · Śloka 197
khāt patat sōmavāyvarkaiḥ spr̥ṣṭaṁ kālānuvartibhiḥ|
śītōṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṁ mahīguṇaiḥ||197||
View original
खात् पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||
ēnamēva dēśakālasambandhamāha- khādityādi| sōmagrahaṇēna saumyatvāt pr̥thivyā api gaganagatadhūlīrūpāyāstathā mēghasahacaritalūtādiviṣādirūpāyāśca grahaṇaṁ vaktavyaṁ; kiṁvā vāyugrahaṇādēva vāyunā nīyamānāyāḥ pr̥thivyā grahaṇam| spr̥ṣṭaṁ ‘bhavati’ itiśēṣaḥ| kālānuvartibhiriti kālaparādhīnaiḥ; ētēna kālakr̥ta ēva sōmādisambandhaviśēṣō jalē viśēṣaṁ karōti, tēna na kālasyākiñcitkaratā| patitajalasya dēśakālasambandhamāha- śītōṣṇētyādi| yathāsannamiti yasmin kālē yasyāṁ mahyāṁ yē guṇāḥ śītādaya udriktā bhavanti, taiḥ spr̥ṣṭaṁ jalaṁ bhavati| ētēna suśrutē pratipāditagāṅgasāmudrabhēdō guṇadōṣasambandhamātrakr̥ta ēva divyajalasyēti darśayati| tēna, yadviṣādijuṣṭaṁ tat sāmudrasamānaguṇatvāt sāmudraṁ, yaddhūlyādinā viṣādinā ca rahitaṁ tattadguṇatvādgāṅgamityuktaṁ suśrutē| āśvinē tu māsi divyajalasya dhūlīviṣādisambandhō na bhavatyēva, kālamahimnā bhavannapi vā na jalaṁ tathā dūṣayati; ata uktaṁ sūśrutē- “sāmudraṁ tanna pātavyaṁ māsādāśvayujādvinā” (su. sū. 45) iti| atra hārītavacanāt kārtikāgrahāyaṇayōrapyāntarīkṣaṁ jalaṁ grāhyamēva bhavati; yadāha- “pravr̥ttāyāṁ śaradyasmāt paścādvātē pravāti ca| hēmantē cāpi gr̥hnīyāttajjalaṁ mr̥nmayairghaṭaiḥ” iti| tēna ‘āśvayujādvinā’ iti vacanaṁ āśvayujāt prabhr̥ti jalōpādēyatōpadarśanārthaṁ, na tvāśvina ēvōpādēyatōpadarśanaparam| anyē tvāhuḥ- āśvina ēva paramāntarīkṣaṁ grāhyamiti| jatūkarṇavacanaṁ hi- “varṣāsu caranti ghanaiḥ sahōragā viyati kīṭalūtāśca| tadviṣajuṣṭamapēyaṁ khajalamagastyōdayāt pūrvam” iti||197||
Adhikarana 33 (198) · Śloka 198
śītaṁ śuci śivaṁ mr̥ṣṭaṁ vimalaṁ laghu ṣaḍguṇam|
prakr̥tyā divyamudakaṁ,...|198|
View original
शीतं शुचि शिवं मृष्टं विमलं लघु षड्गुणम्|
प्रकृत्या दिव्यमुदकं,...|१९८|
divyajalasya prākr̥taguṇamāha- śītamityādi| śivamiti kalyāṇakaratvēna| mr̥ṣṭamiti vadanapriyatvēna|198|-
Adhikarana 34 (198-208) · Śloka 208
...bhraṣṭaṁ pātramapēkṣatē||198||
śvētē kaṣāyaṁ bhavati pāṇḍarē syāttu tiktakam|
kapilē kṣārasaṁsr̥ṣṭamūṣarē lavaṇānvitam||199||
kaṭu parvatavistārē madhuraṁ kr̥ṣṇamr̥ttikē|
ētat ṣāḍguṇyamākhyātaṁ mahīsthasya jalasya hi|
tathā'vyaktarasaṁ vidyādaindraṁ kāraṁ himaṁ ca yat||200||
yadantarīkṣāt patatīndrasr̥ṣṭaṁ cōktaiśca pātraiḥ parigr̥hyatē'mbhaḥ|
tadaindramityēva vadanti dhīrā narēndrapēyaṁ salilaṁ pradhānam ||201||
īṣatkaṣāyamadhuraṁ susūkṣmaṁ viśadaṁ laghu|
arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṁ pānīyamuttamam||202||
gurvabhiṣyandi pānīyaṁ vārṣikaṁ madhuraṁ navam|
tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati||203||
tattu yē sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhōjanāḥ|
tēṣāṁ bhōjyē ca bhakṣyē ca lēhyē pēyē ca śasyatē||204||
hēmantē salilaṁ snigdhaṁ vr̥ṣyaṁ balahitaṁ guru|
kiñcittatō laghutaraṁ śiśirē kaphavātajit||205||
kaṣāyamadhuraṁ rūkṣaṁ vidyādvāsantikaṁ jalam|
graiṣmikaṁ tvanabhiṣyandi jalamityēva niścayaḥ|
r̥tāvr̥tāvihākhyātāḥ sarva ēvāmbhasō guṇāḥ||206||
vibhrāntēṣu tu kālēṣu yat prayacchanti tōyadāḥ|
salilaṁ tattu dōṣāya yujyatē nātra saṁśayaḥ||207||
rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ|
sugr̥hītāḥ śaradyāpaḥ prayōktavyā viśēṣataḥ||208||
View original
...भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||
श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्|
कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||
कटु पर्वतविस्तारे मधुरं कृष्णमृत्तिके|
एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि|
तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत्||२००||
यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः|
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् ||२०१||
ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु|
अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||
गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्|
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||
तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः|
तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||
हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु|
किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||
कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्|
ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः|
ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||
विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः|
सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||
राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः|
सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः||२०८||
vakṣyamāṇaguṇaviśēṣahētumāha- bhraṣṭamityādi| pātramapēkṣata iti nadyādipātraviśēṣasambandhamapēkṣya guṇaviśēṣavadbhavati| ētacca yadyāpi ‘dēśakālāvapēkṣata’ ityanēna pūrvamēvōktaṁ, tathā'pi kālāpēkṣayā dēśaviśēṣasya prakarṣēṇa guṇaviśēṣē hētutāpradarśanārthaṁ punaruktam| kēcittu “śvētē kaṣāyaṁ bhavati” ityādigranthaṁ paṭhanti, sa tu nātiprasiddhaḥ||198-208||
Adhikarana 35 (209-212) · Śloka 212
nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatōdakāḥ |
himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā dēvarṣisēvitāḥ||209||
nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyō vimalōdakāḥ|
malayaprabhavā yāśca jalaṁ tāsvamr̥tōpamam||210||
paścimābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalōdakāḥ|
prāyō mr̥duvahā gurvyō yāśca pūrvasamudragāḥ||211||
pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ|
śirōhr̥drōgakuṣṭhānāṁ tā hētuḥ ślīpadasya ca||212||
View original
नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः |
हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः||२०९||
नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः|
मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम्||२१०||
पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः|
प्रायो मृदुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः||२११||
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः|
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च||२१२||
ādhāraviśēṣē guṇaviśēṣamāha- nadya ityādi| pāṣāṇairvicchinnaṁ vikṣubdhamabhihataṁ cōdakaṁ yāsāṁ tāstathā; ētēna, adhityakāprabhavā ēva himālayē nadyaḥ pathyā uktā bhavanti nōpatyakāprabhavāḥ, yatō'dhityakāprabhavāsvēva pāṣāṇavicchinnatvādi; ataśca suśrutē yaduktaṁ- “himavatprabhavā hr̥drōgādīn janayanti” (su. sū. 45) iti, tadupatyakāprabhavābhiprāyēṇēti na virōdhaḥ| yattu tatrōktaṁ “malayaprabhavāḥ krimīñjanayanti” (su. sū. 45) tadapāṣāṇasikatāvāhinadyabhiprāyēṇa, iha pāṣāṇasikatāvāhinadīṣvamr̥tōpamiti na virōdhaḥ| yattu, pāriyātrabhavānāṁ śirōrōgādikartr̥tvaṁ, tat pāriyātradarībhavanadījalābhiprāyēṇa, suśrutē tu pāriyātrataḍāgabhavanadījalābhiprāyēṇōktaṁ- “pāriyātrabhavāḥ pathyāḥ” (su. sū. 45) iti| taduktaṁ viśvāmitrēṇa- “taḍāgajaṁ darījaṁ ca taḍāgādyat sarijjalam| balārōgyakaraṁ tat syāddarījaṁ dōṣalaṁ matam” iti| prāyōgrahaṇāt pūrvasamudragamanē'pi gāṅgaṁ pathyaṁ bhavati; kiṁvā yathōktalakṣaṇahimālayabhavatvādēva gāṅgaṁ jalaṁ pathyam| pāriyātrādayaḥ parvatāḥ svanāmaprasiddhāḥ||209-212||
Adhikarana 36 (213-216) · Śloka 216
vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitōdakāḥ|
varṣājalavahā nadyaḥ sarvadōṣasamīraṇāḥ||213||
vāpīkūpataḍāgōtsasaraḥprasravaṇādiṣu|
ānūpaśailadhanvānāṁ guṇadōṣairvibhāvayēt||214||
picchilaṁ krimilaṁ klinnaṁ parṇaśaivālakardamaiḥ|
vivarṇaṁ virasaṁ sāndraṁ durgandhaṁ na hitaṁ jalam||215||
visraṁ tridōṣaṁ lavaṇamambu yadvaruṇālayam|
ityambuvargaḥ prōktō'yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ||216||
iti jalavargō'ṣṭamaḥ|
View original
वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः|
वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||
वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु|
आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||
पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः|
विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्||२१५||
विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्|
इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६||
इति जलवर्गोऽष्टमः|
varṣāsu jalaṁ vahantīti varṣājalavahāḥ; yaduktamagryādhikārē “varṣānādēyamudakānām” (sū. 25) iti, tasyēhāpathyatvē upapattivarṇanamiti na paunaruktyam| prasravaṇādiṣvityatra ‘jalaṁ’ iti śēṣaḥ| vāpyādayō'nūpadēśē dhanvani himāliyādiparvatēṣu ca bhavēyuḥ, tataścānūpādijalaguṇairēva tadguṇanirdēśaḥ kartavyaḥ; paścimābhimukhanadījalapūrvābhimukhanadījalānūpajalakhadhanvajalaparvatajalaguṇāścōktā ēva, tēna tadguṇātidēśō vāpyādiṣu bōddhavyaḥ| uktaṁ ca hārītēna- “anūpadēśē yadvāri guru tacchlēṣmavardhanam| viparītamatō mukhyaṁ jāṅgalaṁ laghu cōcyatē” iti| suśrutē'pi vāpyādīnāṁ pr̥thagēva guṇa uktaḥ; sa cēha kūpādīnāṁ sakṣāratvādiḥ pratyakṣadr̥ṣṭō granthavistarabhayānnōkta iti mantavyam| vāpī iṣṭakādibaddhatīrthā dīrghikā; kūpaḥ prasiddhaḥ; taṭādāgō gatiryasya sa taḍāgaḥ, sa punaruccadēśādāgacchajjalabandhanādbhavati, anyē tu puṣkarīṇīṁ taḍāgamāhuḥ; utsā nimnāduttiṣṭhajjalasthānaṁ; sarō divyakhātaṁ puruṣavyāpāraṁ vinā, tatpunaḥ pampādi; prasravaṇaḥ nirjharaḥ| anyē tu ‘hradadhārājalādiṣu’ iti paṭhanti; tatra hradaḥ nadīsthajalapradēśō gambhīrō jalāśayaḥ, dhārā tu parvatādēva jaladhārārūpā patantī; ādigrahaṇāt kēdāracuṇḍādīnāṁ grahaṇam| klinnaṁ parṇādibhiryutaṁ sadityarthaḥ| varuṇālayē samudrē| visram āmagandhi| suviniścita iti sarvajalaguṇakathanāt||213-216||
Adhikarana 37 (217-224) · Śloka 224
atha gōrasavargaḥ- svādu śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ ślakṣṇapicchilam|
guru mandaṁ prasannaṁ ca gavyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ||217||
tadēvaṅguṇamēvaujaḥ sāmānyādabhivardhayēt|
pravaraṁ jīvanīyānāṁ kṣīramuktaṁ rasāyanam||218||
mahiṣīṇāṁ gurutaraṁ gavyācchītataraṁ payaḥ|
snēhānyūnamanidrāya hitamatyagnayē ca tat||219||
rūkṣōṣṇaṁ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṁ laghu|
śastaṁ vātakaphānāhakrimiśōphōdarārśasām||220||
balyaṁ sthairyakaraṁ sarvamuṣṇaṁ caikaśaphaṁ payaḥ|
sāmlaṁ salavaṇaṁ rūkṣaṁ śākhāvātaharaṁ laghu||221||
chāgaṁ kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ grāhi payō laghu|
raktapittātisāraghnaṁ kṣayakāsajvarāpaham||222||
hikkāśvāsakaraṁ tūṣṇaṁ pittaślēṣmalamāvikam|
hastinīnāṁ payō balyaṁ guru sthairyakaraṁ param||223||
jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ sātmyaṁ snēhanaṁ mānuṣaṁ payaḥ|
nāvanaṁ raktapittē ca tarpaṇaṁ cākṣiśūlinām||224||
View original
अथ गोरसवर्गः- स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम्|
गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः||२१७||
तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत्|
प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम्||२१८||
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः|
स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत्||२१९||
रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु|
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्||२२०||
बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः|
साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु||२२१||
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु|
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्||२२२||
हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम्|
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम्||२२३||
जीवनं बृंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः|
नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम्||२२४||
jīvanīyasāmānyājjalamanu kṣīramucyatē , kṣīrajatvāddadhyādayaścōcyantē| prasannamiti nirdōṣaṁ, nirdōṣatā tu praśastatvēna guṇa ityucyatē; kiṁvā guṇānāmasaṅkhyēyatvēna prasannatvaṁ gurvādyapaṭhitamapi guṇa ēvēti jñēyam| ēvaṅguṇamēvēti svādvādidaśaguṇam| sāmānyāditi samānatvāt| mahiṣīkṣīraguṇē snēhādūnamiti mahiṣīkṣīraṁ gavyakṣīrāt snēhōnaṁ, gauravaśaityābhyāṁ tu tadadhikamiti kēcidbruvatē; tanna, pratyakṣamēva hi mahiṣīkṣīrādadhikamēva ghr̥taṁ dr̥śyatē; tathā jatūkarṇē'pyuktaṁ- “guru śītaṁ snigdhataraṁ māhiṣamatibalyaṁ br̥ṁhaṇaṁ cāgryam” iti, suśrutē'pyuktaṁ- “gavyāt snigdhataraṁ” (sū. 45) iti; tasmāt ‘snēhānyūnaṁ’ iti pāṭhaḥ; tēna snēhādadhikamityarthaḥ; kiṁvā snēhānyūnamiti snēhapūrṇamityarthaḥ| uṣṭrīkṣīrādīnāṁ salavaṇatvādi madhurānurasatvēna bōddhavyaṁ; madhurastu rasaḥ pradhāna ēva, dīrghañjīvitīyē ‘prāyaśō madhuraṁ’ (sū. 1) ityuktaṁ, na tu sarvathā madhuramēva| aikaśaphamiti vaḍavāyāḥ | kēcittu sarvaśabdēna kharavēgasarayōrapi kṣīrasyāyaṁ guṇa iti vadanti| uṣṇamiti kṣīrāntarāpēkṣayā, tēna sāmānyaguṇē śītatvamuktamaviruddhaṁ bhavati, yatō laghūttamāttiktarasādgururapi kaṭu laghurēvōcyatē madhurādyapēkṣayā, ēvaṁ śītatamāditarakṣīrāduṣṇamapi vaḍavāyāḥ kṣīraṁ śītamēva mūtramadhvādyapēkṣayā bhavati; ēvaṁ rūkṣamityētadapi vyākhyēyam| yadyapi ca hastinīkṣīrādīni śāstrē prayōgēṣu nōktāni, tathā'pi kathitaguṇaṁ buddhvā tatra tatra prayōjyāni||217-224||
Adhikarana 38 (225-227) · Śloka 227
rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ snēhanaṁ balavardhanam|
pākē'mlamuṣṇaṁ vātaghnaṁ maṅgalyaṁ br̥ṁhaṇaṁ dadhi||225||
pīnasē cātisārē ca śītakē viṣamajvarē|
arucau mūtrakr̥cchrē ca kārśyē ca dadhi śasyatē||226||
śaradgrīṣmavasantēṣu prāyaśō dadhi garhitam|
raktapittakaphōtthēṣu vikārēṣvahitaṁ ca tat||227||
View original
रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्|
पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे|
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते||२२६||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्|
रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||
dadhiguṇamāha- rōcanamityādi| atra rōcanamityuktvā'pi arucāviti vacanamarucirōgaharatvēna, rōcanatā tūpayōgakāla ēva dravyāntararucikaratvēnōktā| br̥ṁhaṇamiti rōgādikr̥śasya br̥ṁhaṇaṁ, kārśyē cēti sahajē kārśyē śasyata iti bōddhavyaṁ; tēna na paunaruktyam| pīnasē caturvidhē'pi prabhāvāddhitaṁ; kiṁvā pīnasapācakatvāt sarvatra hitam| yacca vr̥ṣyaśītakahitatvādi dadhiguṇaparyālōcanayā'nupapadyamānamiha dr̥śyatē, tat prabhāvādbōddhavyam| yacca guṇāntarādēvāmlatvōṣṇatvasnigdhatvāllabhyamānamapi vātaghnatvaṁ punarucyatē tat prakarṣārthaṁ, tathā amlatvādiyuktasyāpi vātahantr̥tādivyabhicāradarśanāditi bōddhavyam| vyabhicārōdāharaṇāni ca mandakamandajātamadyādīnyanusartavyāni| nyāyaścāyaṁ sarvānnapānaguṇakathanē yathāsambhavaṁ varṇanīyaḥ, granthapracurataratābhītyā sarvaṁ vastu vayamatra nōdbhāvayāmaḥ| prāyaśa iti vacanāt kālāntarē'pi garhitatvaṁ śaradādāvapi ca prakr̥tyādivaśāddhitatvaṁ darśayati||225-227||
Adhikarana 39 (228) · Śloka 228
tridōṣaṁ mandakaṁ, jātaṁ vātaghnaṁ dadhi, śukralaḥ|
saraḥ, ślēṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srōtōviśōdhanaḥ||228||
View original
त्रिदोषं मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्रलः|
सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः||२२८||
mandakaṁ yadā kṣīraṁ vikriyāmāpannaṁ ghanatvaṁ na yāti tadā tanmandakam| jātaṁ vātaghnamiti yadā tu mandakāvasthāmutsr̥jya ghanatayā jātaṁ sanmadhuramīṣadamlaṁ ca bhavati, tadā vātaghnaṁ viśēṣēṇa bhavatītyarthaḥ| pūrvē tu dadhiguṇāḥ sujātasya vyaktāmlasya bōddhavyāḥ| śukralaḥ sara iti cchēdaḥ| sarō dadhyuparisnēhaḥ, śukralaḥ śukrasrutivr̥ddhikaraḥ; ata ēva suśrutē saraguṇē “vr̥ṣyaḥ śukravivardhanaḥ” (su. sū. 45) iti padadvayōpādānaṁ kr̥tam| maṇḍa iti prakaraṇāddadhimaṇḍō mastvityarthaḥ||228||
Adhikarana 40 (229) · Śloka 229
śōphārśōgrahaṇīdōṣamūtragrahōdarārucau|
snēhavyāpadi pāṇḍutvē takraṁ dadyādgarēṣu ca||229||
View original
शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ|
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||
śōphētyādinā takraguṇaḥ| mūtragrahō mūtrakr̥cchrādi| garō'tra kr̥trimaviṣam||229||
Adhikarana 41 (230) · Śloka 230
saṅgrāhi dīpanaṁ hr̥dyaṁ navanītaṁ navōddhr̥tam|
grahaṇyarśōvikāraghnamarditārucināśanam||230||
View original
सङ्ग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम्|
ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम्||२३०||
saṅgrāhītyādi navanītaguṇaḥ| navōddhr̥taṁ sadyaskaṁ; navōddhr̥tamiti vacanādabhinavasyaiva navanītasya yathōktaguṇāḥ prakarṣavantō bhavanti, purāṇasya tu naitē balavantō guṇā bhavantīti||230||
Adhikarana 42 (231-233) · Śloka 234
smr̥tibuddhyagniśukraujaḥkaphamēdōvivardhanam|
vātapittaviṣōnmādaśōṣālakṣmījvarāpaham ||231||
sarvasnēhōttamaṁ śītaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ|
sahasravīryaṁ vidhibhirghr̥taṁ karmasahasrakr̥t||232||
madāpasmāramūrcchāyaśōṣōnmādagarajvarān|
yōnikarṇaśiraḥśūlaṁ ghr̥taṁ jīrṇamapōhati||233||
sarpīṁṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśēt|234|
View original
स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ||२३१||
सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||
मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्|
योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||
सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत्|२३४|
utpādakramāgatasya ghr̥tasya guṇamāha- smr̥tītyādi| sahasravīryamiti bhūriśaktikam| kathaṁ sahasravīryamityāha- vidhivaditi| vidhivad vidhiyuktaṁ sadityarthaḥ, vidhiśca nānākarmakāribhirdravyaiḥ saṁskāraḥ saṁyōgaśca, ata ēvōktaṁ- “nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē” (ni. 1) iti, tathā tantrāntarē “ghr̥taṁ yōgavāhi” iti; tasmāt sahasravīryataḥ karmasahasrakr̥diti yōjyam| yattu suśrutaṭīkākr̥taḥ suśrutōktaghr̥taguṇēṣu “tridōṣāpakarṣaṇaṁ” iti paṭhanti, tat saṁskārēṇa kaphaharaṇāditi jñēyam| madētyādi| jīrṇaṁ tu daśavarṣātītaṁ; vacanaṁ hi- “purāṇaṁ daśavarṣaṁ syāt prapurāṇamataḥ param” iti| yathā yathā ca jīrṇatvaprakarṣastathā tathā guṇōtkarṣō jñēyaḥ| uktaṁ hi hārītē- “yathā yathā jarāṁ yāti guṇavat syāttathā tathā” iti| anuktasarpirguṇānatidiśati- sarpīṁṣītyādi| sarpīṁṣi svānīti sambandhaḥ; tēna, ajākṣīravadajāsarpirnirdiśēditi| ēvaṁ śēṣayōrapi vācyam| anēna ca nyāyēna hastinyādisarpirapi bōddhavyaṁ, hastinyādisarpirvyavahārābhāvāt sākṣānnōktam||231-233||-
Adhikarana 43 (234-236) · Śloka 236
pīyūṣō mōraṭaṁ caiva kilāṭā vividhāśca yē||234||
dīptāgnīnāmanidrāṇāṁ sarva ēva sukhapradāḥ|
guravastarpaṇā vr̥ṣyā br̥ṁhaṇāḥ pavanāpahāḥ||235||
viśadā guravō rūkṣā grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ|
gōrasānāmayaṁ vargō navamaḥ parikīrtitaḥ||236||
iti gōrasavargō navamaḥ|
View original
पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये||२३४||
दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः||२३५||
विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः|
गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः||२३६||
इति गोरसवर्गो नवमः|
pīyūṣaḥ sadyaḥprasūtāyāḥ kṣīram| tadēva yāvanna parataḥ prasannatāṁ yāti tāvat ‘mōraṭa’ ityucyatē| kilāṭō naṣṭakṣīrabhāgaḥ, yaṁ lōkāḥ kṣīrasāmityāhuḥ| viśada ityādistakrapiṇḍakaguṇaḥ, takrapiṇḍaḥ takrakūrcikāyā ēva srutadravō ghanō bhāgaḥ| gōrasānāmityatra ādiśabdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēna mahiṣīkṣīrādīnāmapi grahaṇaṁ; kiṁvā prādhānyādgōrasanirdēśaḥ; gōrasabhāṣayā gōrasaniṣpannāḥ sarva ēva kṣīradadhitakrādayō gr̥hyantē; lōkē hi sarvēṣvēvaiṣu gōrasasañjñā||234-236||
Adhikarana 44 (237) · Śloka 238
athēkṣuvargaḥ- vr̥ṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdhō br̥ṁhaṇō madhurō rasaḥ|
ślēṣmalō bhakṣitasyēkṣōryāntrikastu vidahyatē||237||
śaityāt prasādānmādhuryāt pauṇḍrakādvaṁśakō varaḥ|238|
View original
अथेक्षुवर्गः- वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः|
श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते||२३७||
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|
mādhuryasāmānyādikṣuvikr̥tiprāyō varga ucyatē| bhakṣitasyēti dantapīḍitasya| yāntrika iti yantrapīḍitaḥ| vidāhaścāsya prāyaśastvaggranthiyuktasya yantrēṇa pīḍanāt, tathā kālāntarāvasthānācca| vacanaṁ hi- “mūlatvaggranthisaṁyōgādyāntrikastu vidahyatē”; uktaṁ ca hārītē- “vyāpitvāt sukumārō hi rasō yantranipīḍitaḥ| saukṣmyāt spr̥ṣṭō'nilārkābhyāṁ bhr̥śaṁ kāyē vidahyatē” iti| atra vyāpitvāditi tvagādiyuktēkṣukāṇḍabhavatvāt| yaducyatē- vidāhitvē yāntrikasya raktapittahantr̥tvamuktaṁ virudhyatē, yathā “madhūdakasyēkṣurasasya caiva pānācchamaṁ gacchati raktapittam” (ci.a.4) iti; tanna, yatō dantaniṣpīḍitasyaivāvidāhinō raktapittē grahaṇaṁ bhaviṣyati, kiṁvā yāntrikē'pi vidāhakārakatvagādisaṁyōgasya tathā kālāntarāvasthānasya ca tyāgaṁ kr̥tvōpayōgaḥ kartavyaḥ; ‘yāntrikastu vidahyatē’ iti vacanaṁ prāyōvādamāśritya bōdhyam| anyē tvētaddōṣabhayādvidahyata iti śīghraṁ pacyata iti vyākhyānayanti||237||-
Adhikarana 45 (238-242) · Śloka 242
prabhūtakrimimajjāsr̥ṅmēdōmāṁsakarō guḍaḥ||238||
kṣudrō guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśēṣitaḥ|
rasō gururyathāpūrvaṁ dhautaḥ svalpamalō guḍaḥ||239||
tatō matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param|
yathā yathaiṣāṁ vaimalyaṁ bhavēcchaityaṁ tathā tathā||240||
vr̥ṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnēhā guḍaśarkarā|
kaṣāyamadhurā śītā satiktā yāsaśarkarā||241||
rūkṣā vamyatisāraghnī cchēdanī madhuśarkarā|
tr̥ṣṇāsr̥kpittadāhēṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ||242||
View original
प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्मेदोमांसकरो गुडः||२३८||
क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः|
रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः||२३९||
ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम्|
यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा||२४०||
वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा|
कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा||२४१||
रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा|
तृष्णासृक्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः||२४२||
prabhūtakrimyādikāraṇatvāt prabhūtakrimyādikarō guḍa ucyatē| kṣudraguḍastathā caturbhāgatribhāgārdhāvaśēṣitō rasa ityatra cakāralōpō draṣṭavyaḥ; tēna kṣudraguḍaścaturbhāgāvaśēṣitādrasādguruḥ, tathā tribhāgāccaturbhāgāvaśēṣitō gururityādi jñēyam| kṣudraguḍō'sitaguḍa ityucyatē| phāṇitaṁ ca tantulībhāvādbhavati| dhautaḥ svalpamala iti malāvasēkēna dhautō'lpamalō bhavati, tēnālpakrimyādirbhavatīti bhāvaḥ| tata iti dhautaguḍāt| matsyaṇḍikā khaṇḍamadhyē pākādghanībhūtā matsyāṇḍanibhā bhavati| vimalāḥ paramityuttarōttaraṁ vimalāḥ| bhavēcchaityaṁ tathā tathēti matsyaṇḍikāyāśca khaṇḍaḥ śītataraḥ, tataśca śarkarā śītatamētyarthaḥ| guḍaśarkarēti yāsamadhuśarkarayōrvyavacchēdārtham| yāsaśarkarā durālabhākvāthakr̥tā śarkarā| madhuśarkarā tu madhubhāṇḍēṣu śarkarākārā bhavati||238-242||
Adhikarana 46 (243-246) · Śloka 246
mākṣikaṁ bhrāmaraṁ kṣaudraṁ pauttikaṁ madhujātayaḥ|
mākṣikaṁ pravaraṁ tēṣāṁ viśēṣādbhrāmaraṁ guru||243||
mākṣikaṁ tailavarṇaṁ syādghr̥tavarṇaṁ tu pauttikam|
kṣaudraṁ kapilavarṇaṁ syācchvētaṁ bhrāmaramucyatē||244||
vātalaṁ guru śītaṁ ca raktapittakaphāpaham|
sandhātr̥ cchēdanaṁ rūkṣaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ madhu ||245||
hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviṣānvayāt|
gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṁ hitaṁ madhu||246||
View original
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||
madhuśarkarāprasaṅgēna madhvabhidhānam| makṣikāḥ piṅgalāḥ, tadbhavaṁ mākṣikam| bhramaraḥ prasiddhaḥ| kṣudramakṣikābhavaṁ kṣaudram| piṅgalā makṣikā mahatyaḥ puttikāḥ, tadbhavaṁ pauttikam| chatrādayaścāparē catvārō madhubhēdāḥ suśrutōktāḥ sāmānyamadhuguṇā ēva jñēyāḥ; kiṁvā apraśastatvādiha nōktāḥ| kēcit ‘mākṣikaṁ tailavarṇaṁ syāt’ ityādiślōkaṁ paṭhanti| uṣṇārtamathavēti bhāṣayā, yathā uṣṇaṁ madhu hanyānna tathā uṣṇārtamiti sūcayati| tatraiva hētumāha- saviṣānvayāditi|- saviṣāṇi nānāpuṣpāṇi, kiṁvā saviṣā ēva makṣikādayaḥ, anvayā utpattisthānāni yasya tat saviṣānvayaṁ madhu; tēna viṣānugatasyōṣṇavirōdhitvasyaiva madhunō'nugamō bhavati, na tu saviṣatvasya; tathā satyuṣṇamapi mārakaṁ syāt; kiṁvā athavēti saviṣānvayādityanēna sambadhyatē, tēna saviṣānvayādanyataśca śaityāt saukumāryāccōṣṇēna madhu virudhyata ityarthō bhavati| uktaṁ hi hārītē- “nānāpuṣpaprakārāṇāṁ rasasārātmakaṁ madhu| tacchaityāt saukumāryācca sarvairuṣṇairvirudhyatē” iti; suśrutē'pyuktaṁ- “tat saukumāryācca tathaiva śaityāt” (su. sū. 45) ityādi| alpasya madhunō hitatvē hētumāha- gurvityādi| gurutvānmadhvāmakārakaṁ bhavati, rūkṣaṁ kaṣāyaśītaṁ tu mahātyayavātakaramiti bhāvaḥ||243-246||
Adhikarana 47 (247-248) · Śloka 248
nātaḥ kaṣṭatamaṁ kiñcinmadhvāmāttaddhi mānavam|
upakramavirōdhitvāt sadyō hanyādyathā viṣam||247||
āmē sōṣṇā kriyā kāryā sā madhvāmē virudhyatē|
madhvāmaṁ dāruṇaṁ tasmāt sadyō hanyādyathā viṣam||248||
View original
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||
madhvāmasya mahātyayatāmāha- nāta ityādi| upakramavirōdhitvaṁ madhvāmē yathā- āmē tūṣṇaṁ pathyaṁ, tanmadhuni viruddhaṁ; yattu madhuhitaṁ śītaṁ, tadāmē viruddham||247-248||
Adhikarana 48 (249) · Śloka 249
nānādravyātmakatvācca yōgavāhi paraṁ madhu|
itīkṣuvikr̥tiprāyō vargō'yaṁ daśamō mataḥ||249||
itīkṣuvargō daśamaḥ|
View original
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
इतीक्षुवर्गो दशमः|
madhunō yōgavāhitvamāha- nānētyādi| yasmānnānārasavīryādibhyaḥ puṣpēbhya utpannaṁ tanmadhu, tēnānabhivyaktanānāśaktikamēva| tataśca yēna dravyēṇa vāmanīyēna vā''sthāpanīyēna vā vr̥ṣyēṇa kāryāntarakārakēṇa vā yujyatē tasyaiva karma karōti, samānānukāridravyaprabōdhitaśaktitvāditi bhāvaḥ| cakārō'tra hētvantarasamuccayē, tēna prabhāvāccēti bōddhavyam| tēna satyapi nānauṣadhisambhavatvē prabhāvānna kṣīramadyādayō yōgavāhinaḥ; tathā, anānātmakā api śilājatutailādayō yōgavāhinō bhavanti| yōgavāhitvē'pi madhu snēhanē na prayujyatē vātē, rūkṣādiguṇayuktatvāt| nānādravyātmakatvē'pi madhu rūkṣakaṣāyatvābhyāmēvāvirbhūtaṁ bhavati, prāyēṇa rūkṣakaṣāyaguṇādhikē ēva puṣpē madhumakṣikāṇāṁ caraṇāditi bōddhavyam| anēna ca nyāyēna nānādravyātmakatvēna sarvaguṇatāprasaṅgō madhunō nirastō bhavati| suśrutē'pyēvamēva yōgavāhitvaṁ “tacca nānā” (su.sū.a.45) ityādinā granthēna madhuna uktam| ikṣuvikr̥tiprāya iti ikṣuvikr̥tipradhānaḥ, tēna yāsaśarkarādikathanamapyatrāviruddhamiti bhāvaḥ||249||
Adhikarana 49 (250-256) · Śloka 257
atha kr̥tānnavargaḥ- kṣuttr̥ṣṇāglānidaurbalyakukṣirōgajvarāpahā|
svēdāgnijananī pēyā vātavarcōnulōmanī||250||
tarpaṇī grāhiṇī laghvī hr̥dyā cāpi vilēpikā|
maṇḍastu dīpayatyagniṁ vātaṁ cāpyanulōmayēt||251||
mr̥dūkarōti srōtāṁsi svēdaṁ sañjanayatyapi|
laṅghitānāṁ viriktānāṁ jīrṇē snēhē ca tr̥ṣyatām||252||
dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ|
lājapēyā śramaghnī tu kṣāmakaṇṭhasya dēhinaḥ||253||
tr̥ṣṇātīsāraśamanō dhātusāmyakaraḥ śivaḥ|
lājamaṇḍō'gnijananō dāhamūrcchānivāraṇaḥ ||254||
mandāgniviṣamāgnīnāṁ bālasthavirayōṣitām|
dēyaśca sukumārāṇāṁ lājamaṇḍaḥ susaṁskr̥taḥ||255||
kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṁ ca malāpahaḥ|
śr̥taḥ pippaliśuṇṭhībhyāṁ yuktō lājāmladāḍimaiḥ||256||
kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavō lājasaktavaḥ|257|
View original
अथ कृतान्नवर्गः- क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा|
स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी||२५०||
तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी हृद्या चापि विलेपिका|
मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||२५१||
मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि|
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्यताम्||२५२||
दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः|
लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः||२५३||
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः|
लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः ||२५४||
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम्|
देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः||२५५||
क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः|
शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्लदाडिमैः||२५६||
कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः|२५७|
samprati śūkadhānyādivargauryathāsambhavaṁ sampāditasya kr̥tānnasya pēyādērguṇān vaktuṁ kr̥tānnavarga ucyatē | tē ca pēyādīnāṁ guṇāḥ kēcit saṁskārasaṁyōgādijāḥ, kēcit prākr̥tā api jñēyāḥ| na ca vācyaṁ- pēyādīnāmēva guṇēna bādhitatvācchūkadhānyādīnāṁ pr̥thagguṇō na vācya iti; yataḥ pēyādayō hi prakr̥tiguṇānuvidhāyinaḥ santaḥ svaguṇamāvahanti, tēna kr̥tānnasya yō guṇa ucyatē sa yadi raktaśālyādiprakr̥tāvapi bhavati tadā balavān bhavati, atha prakr̥tau viparītō guṇō bhavati tadā kr̥tānnaguṇasyālpatvaṁ bhavatīti mantavyam| atra svasthāturahitatvēnādau pēyōcyatē; pēyā bahudravā yavāgūḥ, vilēpī viraladravā yavāgūḥ| pēyādikramēṇānnē vaktavyē annāt prathamōtpadyamānatvēna maṇḍaguṇakathanam| dīpanalaghutvābhyāmagniṁ yasmāt karōti, tasmāllaṅghitādīnāṁ prāṇadhāraṇa iti jñēyam| susaṁskr̥ta iti dhānyakapippalyādisusaṁskr̥taḥ| śuddhānāṁ malāpaha iti samyakśuddhānāmapi kōṣṭhōpalēpakadōṣāpaharatvēna; yaducyatē- śuddhānāmiti īṣacchuddhānāṁ; tēna, īṣacchuddhyā śēṣadōṣasambandhānmalāpaha ityupapannaṁ, suśrutē'pi (su.sū.a.46) “lājamaṇḍō'viśuddhānāṁ” ityakārapraślēṣādīṣadviśuddhānāmiti bōdhyam| tanna sat, īṣadviśuddhē pēyā niṣiddhaiva, vacanaṁ hi- “kaphapittē viśuddhē'lpē madyapē vātapaittikē| tarpaṇādikramaḥ kāryaḥ pēyā'bhiṣyandayēddhi tān” (si.a.6) iti||250-256||-
Adhikarana 50 (257-259) · Śloka 260
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudanō laghuḥ||257||
bhr̥ṣṭataṇḍulamicchanti garaślēṣmāmayēṣvapi|
adhautō'prasrutō'svinnaḥ śītaścāpyōdanō guruḥ||258||
māṁsaśākavasātailaghr̥tamajjaphalaudanāḥ|
balyāḥ santarpaṇā hr̥dyā guravō br̥ṁhayanti ca||259||
tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṁyōgasādhitāḥ|260|
View original
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः||२५७||
भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि|
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||
मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः|
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||
तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|
svinna ityutsvinnadhānyataṇḍulakr̥taḥ, kiṁvā samyaksvinnatvēna mr̥dubhūtaḥ| santapta iti sahajēnōṣmaṇā, na tu punastāpanēna; vacanaṁ hi- “vivarjayēt sthiraṁ śītamannamuṣṇīkr̥taṁ punaḥ” iti| bhr̥ṣṭataṇḍulakr̥ta ōdanō bhr̥ṣṭataṇḍulaḥ| adhātaḥ adhautataṇḍulakr̥taḥ| atra sudhautatvādiguṇaviśiṣṭasyādanasya laghutvaṁvacanēna tadviparītānāmadhautādīnāṁ gurutvamarthataḥ siddhamapi yat punarucyatē tat spaṣṭārtham| santarpaṇā iti tadātvē'pi balakarāḥ| māṁsādisaṁyōgasādhitāścaudanā ēva bōddhavyāḥ| atra rūkṣābhyāṁ śākamudgābhyāmapi saṁyuktasyaudanasya balyatvādi saṁyōgamahimnā tathā ghr̥tādisaṁskārācca lōkavyavahārakriyamāṇatvādbōddhavyam ||257-259||-
Adhikarana 51 (260-261) · Śloka 261
kulmāṣā guravō rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ||260||
svinnabhakṣyāstu yē kicit saupyagaudhūmayāvikāḥ|
bhiṣak tēṣāṁ yathādravyamādiśēdgurulāghavam||261||
View original
कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः||२६०||
स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित् सौप्यगौधूमयाविकाः|
भिषक् तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम्||२६१||
yavapiṣṭamuṣṇōdakasiktamīṣatsvinnamapūpīkr̥taṁ kulmāṣamāhuḥ| svinnabhakṣyā ityutsvēdanamātrakr̥tā haṇḍarikādayaḥ| yathādravyamiti vadatā nātra prakr̥tiguṇōpamardēna lājādāviva guṇāntarōdaya iti darśayati||260-261||
Adhikarana 52 (262) · Śloka 262
akr̥taṁ kr̥tayūṣaṁ ca tanuṁ sāṁskārikaṁ rasam|
sūpamamlamanamlaṁ ca guruṁ vidyādyathōttaram||262||
View original
अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्|
सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्||२६२||
akr̥takr̥tayūṣalakṣaṇam- “asnēhalavaṇaṁ sarvamakr̥taṁ kaṭukairvinā| vijñēyaṁ lavaṇasnēhakaṭukaiḥ saṁskr̥taṁ kr̥tam” (su. sū. 46) iti| tanumiti svalpamāṁsatvēnāghanaṁ, sāṁskārikamiti bahumāṁsasnēhādisaṁskr̥tatvādghanam||262||
Adhikarana 53 (263-264) · Śloka 264
saktavō vātalā rūkṣā bahuvarcōnulōminaḥ|
tarpayanti naraṁ sadyaḥ pītāḥ sadyōbalāśca tē||263||
madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ|
grāhiṇō raktapittaghnāstr̥ṣṇācchardijvarāpahāḥ||264||
View original
सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः|
तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते||२६३||
मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः|
ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्तृष्णाच्छर्दिज्वरापहाः||२६४||
saktūnāṁ rūkṣatvē'pi vātalatvābhidhānaṁ takrasya rūkṣasyāpi vātahāritvadarśanāt| pītā ityanēna saktūnāṁ piṇḍōpayōgē niṣēdhaṁ darśayati| tarpayanti tr̥ptiṁ janayanti| sadyōbalāḥ tadātvēnaiva vājīkaraṇavadbalakarāḥ; ētēna pariṇāmē balāpahatvamapyuktaṁ bhavati||263-264||
Adhikarana 54 (265-267) · Śloka 267
hanyādvyādhīn yavāpūpō yāvakō vāṭya ēva ca|
udāvartapratiśyāyakāsamēhagalagrahān||265||
dhānāsañjñāstu yē bhakṣyāḥ prāyastē lēkhanātmakāḥ|
śuṣkatvāttarpaṇāścaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ||266||
virūḍhadhānā śaṣkulyō madhukrōḍāḥ sapiṇḍakāḥ|
pūpāḥ pūpalikādyāśca guravaḥ paiṣṭikāḥ param||267||
View original
हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च|
उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||
धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः|
शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||
विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः|
पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||
yavakr̥tō vāṭyō yāvakō vāṭyaḥ, vāṭyaśca bhr̥ṣṭayavaudanaḥ| dhānā bhr̥ṣṭayavāḥ| aṅkuritasya yavasya dhānā virūḍhadhānāḥ| śaṣkulyaḥ śālipiṣṭaiḥ satilaistailapakvāḥ kriyantē| madhukrōḍāḥ pākaghanībhūtamadhugarbhāḥ| sapiṇḍakā iti madhukrōḍā ēva sapiṣṭakapiṇḍāḥ; nalastvāha- “vimardya samitācūrṇaṁ mr̥dupākaṁ guḍānvitam| ghr̥tāvagāhē guḍikāṁ vr̥ttāṁ pakvāṁ sakēśarām|| saugandhikādhivāsāṁ ca kuryāt pūpalikāṁ budhaḥ| sa ēva khaṇḍasaṁyāvaḥ sitāmrātakapūritaḥ|| mātuluṅgatvacā caiva vēṣṭitō madhuśīrṣakaḥ” iti| madhuśīrṣaka ēva madhukrōḍaḥ| pūpāḥ piṣṭikāḥ| pūpalikā cāpaḍikēti khyātā||265-267||
Adhikarana 55 (268-270) · Śloka 270
phalamāṁsavasāśākapalalakṣaudrasaṁskr̥tāḥ|
bhakṣyā vr̥ṣyāśca balyāśca guravō br̥ṁhaṇātmakāḥ||268||
vēśavārō guruḥ snigdhō balōpacayavardhanaḥ|
guravastarpaṇā vr̥ṣyāḥ kṣīrēkṣurasapūpakāḥ ||269||
saguḍāḥ satilāścaiva sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ|
bhakṣyā vr̥ṣyāśca balyāśca paraṁ tu guravaḥ smr̥tāḥ||270||
View original
फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्कृताः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च गुरवो बृंहणात्मकाः||२६८||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः|
गुरवस्तर्पणा वृष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः ||२६९||
सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्मृताः||२७०||
palalaṁ tilacūrṇam| vēśavāraḥ sūdaśāstrē- “māṁsaṁ nirasthi susvinnaṁ punardr̥ṣadi pēṣitam| pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam|| aikadhyaṁ vipacēt samyagvēśavāra iti smr̥taḥ”| kṣīrapradhānāḥ pūpāḥ kṣīrapūpāḥ| saguḍā ityādau ‘sakṣīrāḥ’ iti kṣīrayōgamātraṁ, na kṣīrapradhānatēti na paunaruktyam||268-270||
Adhikarana 56 (271-272) · Śloka 272
sasnēhāḥ snēhasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ|
guravastarpaṇā vr̥ṣyā hr̥dyā gaudhūmikā matāḥ||271||
saṁskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ|
dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā nirdiśēttathā||272||
View original
सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||
संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः|
धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||
sasnēhā iti piṣṭāvasthāyāmēva snēhayōgāt| gurutvēnōktānāmapi bhūryagnisaṁyōgādinā saṁskārāllāghavaṁ bhavatītyāha- saṁskārāllaghava ityādi| buddhvā nirdiśēditi saṁskāraguṇaṁ tathā prakr̥tiguṇaṁ ca buddhvā yathōcitaṁ guṇaṁ nirdiśēt||271-272||
Adhikarana 57 (273) · Śloka 273
pr̥thukā guravō bhr̥ṣṭān bhakṣayēdalpaśastu tān|
yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ||273||
View original
पृथुका गुरवो भृष्टान् भक्षयेदल्पशस्तु तान्|
यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः||२७३||
pr̥thukāḥ cipiṭāḥ| yāvā iti yavacipiṭāḥ, anyē tu gāndhāradēśaprasiddhān sampiṣṭasañjñānāhuḥ | sarasā abhr̥ṣṭāḥ||273||
Adhikarana 58 (274) · Śloka 274
sūpyānnavikr̥tā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ|
sakaṭusnēhalavaṇānalpaśō bhakṣayēttu tān||274||
View original
सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः|
सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||
sūpyavikr̥tā iti mudramāṣādivikārāḥ||274||
Adhikarana 59 (275) · Śloka 275
mr̥dupākāśca yē bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca yē|
guravastē vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ||275||
View original
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|
गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः||२७५||
mr̥dupākāḥ stōkāgnisaṁyōgasādhyāḥ| vyatikrāntapākā iti cirēṇa jarāṁ gacchanti||275||
Adhikarana 60 (276) · Śloka 276
dravyasaṁyōgasaṁskāraṁ dravyamānaṁ pr̥thak tathā|
bhakṣyāṇāmādiśēdbuddhvā yathāsvaṁ gurulāghavam||276||
View original
द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा|
भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||
anuktabhakṣyaguṇātidēśārthamāha- dravyasaṁyōgētyādi | dravyamānaṁ pr̥thagiti bhakṣyakaraṇē saṁyuktānāṁ dravyāṇāṁ madhyē kasya kiyanmānamiti buddhvā| yathāsvamiti yasya dravyasya gauravaṁ lāghavaṁ vā balavadbhavati taṁ nirdiśēt||276||
Adhikarana 61 (277-278) · Śloka 278
(nānādravyaiḥ samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ|
vimardakō gururhr̥dyō vr̥ṣyō balavatāṁ hitaḥ)||277||
rasālā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā snigdhā balyā rucipradā|
snēhanaṁ tarpaṇaṁ hr̥dyaṁ vātaghnaṁ saguḍaṁ dadhi||278||
View original
(नानाद्रव्यैः समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः|
विमर्दको गुरुर्हृद्यो वृष्यो बलवतां हितः)||२७७||
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा|
स्नेहनं तर्पणं हृद्यं वातघ्नं सगुडं दधि||२७८||
rasālālakṣaṇaṁ- “sacaturjātakājāji sasitārdrakanāgaram| rasālā syācchikhariṇī saṅghr̥ṣṭaṁ sasaraṁ dadhi” iti| rasālāprasaṅgēna saguḍadadhiguṇamāha- snēhanamityādi||277-278||
Adhikarana 62 (279-283) · Śloka 283
drākṣākharjūrakōlānāṁ guru viṣṭambhi pānakam|
parūṣakāṇāṁ kṣaudrasya yaccēkṣuvikr̥tiṁ prati||279||
tēṣāṁ kaṭvamlasaṁyōgān pānakānāṁ pr̥thak pr̥thak|
dravyaṁ mānaṁ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśēt||280||
kaṭvamlasvādulavaṇā laghavō rāgaṣāḍavāḥ|
mukhapriyāśca hr̥dyāśca dīpanā bhaktarōcanāḥ||281||
āmrāmalakalēhāśca br̥ṁhaṇā balavardhanāḥ|
rōcanāstarpaṇāścōktāḥ snēhamādhuryagauravāt||282||
buddhvā saṁyōgasaṁskāraṁ dravyamānaṁ ca tacchritam|
guṇakarmāṇi lēhānāṁ tēṣāṁ tēṣāṁ tathā vadēt||283||
View original
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम्|
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||
तेषां कट्वम्लसंयोगान् पानकानां पृथक् पृथक्|
द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्||२८०||
कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः|
मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः||२८१||
आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः|
रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||
बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्|
गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||
pānakānāmapi kr̥tānnabhēdatvāttadguṇamāha- drākṣētyādi| yaccēkṣuvikr̥tiṁ prati pānakamiti sambandhaḥ| rāgaṣāḍavaṁ kēcidēvaṁ vadanti- “kvathitaṁ tu guḍōpētaṁ sahakāraphalaṁ navam| tailanāgarasaṁyuktaṁ vijñēyō rāgaṣāḍavaḥ” iti; kiṁvā , “sitārucakasindhūtthaiḥ savr̥kṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyuktō rāgō rājikayā'nvitaḥ” iti| ṣāḍavastu madhurāmladravyakr̥taḥ| āmrāmalakalēhāstu tayōḥ pr̥thakkvāthēna saśarkarēṇa ghanāḥ kriyantē| anuktapānakaguṇātidēśārthamāha- buddhvētyādi| asya dravyasaṁyōgētyādivadvyākhyānam||279-283||
Adhikarana 63 (284-285) · Śloka 285
raktapittakaphōtklēdi śuktaṁ vātānulōmanam|
kandamūlaphalādyaṁ ca tadvadvidyāttadāsutam||284||
śiṇḍākī cāsutaṁ cānyat kālāmlaṁ rōcanaṁ laghu|
vidyādvargaṁ kr̥tānnānāmēkādaśatamaṁ bhiṣak||285||
iti kr̥tānnavarga ēkādaśaḥ|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||२८४||
शिण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु|
विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकादशतमं भिषक्||२८५||
इति कृतान्नवर्ग एकादशः|
śuktalakṣaṇaṁ- “yanmastvādi śucau bhāṇḍē saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṁ śukraṁ cukraṁ taducyatē” iti| tadāsutamiti śuktamadhyasthitaṁ mūlakakūṣmāṇḍādi| śiṇḍākī svanāmaprasiddhā tīrabhuktau| āsutaṁ cānyaditi sandhānāntaram| kālāmlamiti cirakālāvasthānādamlaṁ, natvamladravyasaṁyōgāt| kr̥tānnānāmiti karaṇaniṣpāditamaṇḍapēyādīnām||284-285||
Adhikarana 64 (286-294) · Śloka 294
kaṣāyānurasaṁ svādu sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca|
pittalaṁ baddhaviṇmūtraṁ na ca ślēṣmābhivardhanam||286||
vātaghnēṣūttamaṁ balyaṁ tvacyaṁ mēdhāgnivardhanam|
tailaṁ saṁyōgasaṁskārāt sarvarōgāpahaṁ matam||287||
tailaprayōgādajarā nirvikārā jitaśramāḥ|
āsannatibalāḥ saṅkhyē daityādhipatayaḥ purā||288||
airaṇḍatailaṁ madhuraṁ guru ślēṣmābhivardhanam|
vātāsr̥ggulmahr̥drōgajīrṇajvaraharaṁ param||289||
kaṭūṣṇaṁ sārṣapaṁ tailaṁ raktapittapradūṣaṇam|
kaphaśukrānilaharaṁ kaṇḍūkōṭhavināśanam ||290||
priyālatailaṁ madhuraṁ guru ślēṣmābhivardhanam|
hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṁyōgē vātapittayōḥ||291||
ātasyaṁ madhurāmlaṁ tu vipākē kaṭukaṁ tathā|
uṣṇavīryaṁ hitaṁ vātē raktapittaprakōpaṇam||292||
kusumbhatailamuṣṇaṁ ca vipākē kaṭukaṁ guru|
vidāhi ca viśēṣēṇa sarvadōṣaprakōpaṇam||293||
phalānāṁ yāni cānyāni tailānyāhārasaṁvidhau |
yujyantē guṇakarmabhyāṁ tāni brūyādyathāphalam||294||
View original
कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च|
पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||
वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्|
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम्||२८७||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः|
आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा||२८८||
ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||
कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्|
कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् ||२९०||
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||
आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा|
उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||
कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु|
विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||
फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ |
युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम्||२९४||
āhāramabhidhāya tadyōgidravyaṁ brūtē| tatra sarpiṣa uktatvāttailamēvānnasaṁskārakapradhānatvādāha- kaṣāyētyādi| saṁyōgācca saṁskārāccēti saṁyōgasaṁskārāt; saṁskārastailasya bhēṣajaiḥ pākaḥ, saṁyōgastvavacāraṇāyāṁ jñēyaḥ| saṅkhyē yuddhē| ātasyam umātailam| anuktatailaguṇanirdēśārthamāha- phalānāmityādi| phalānāmityupalakṣaṇaṁ; tēna sārasnēhā api suśrutōktā bōddhavyāḥ| yathāphalamiti yādr̥śaguṇaṁ phalaṁ tādr̥śa ēva tatsnēhō'pītyarthaḥ||286-294||
Adhikarana 65 (295) · Śloka 295
madhurō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyō balyō majjā tathā vasā|
yathāsattvaṁ tu śaityōṣṇē vasāmajjñōrvinirdiśēt||295||
View original
मधुरो बृंहणो वृष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा|
यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत्||२९५||
yathāsattvamiti yaḥ prāṇī ānūpādiruṣṇastasyōṣṇaḥ, yastu prāṇī jāṅgalādiḥ śītastasya śīta ityarthaḥ| sāmānyatastu vasāmajjñōranuṣṇāśītatvaṁ yathā bhavati tathā snēhādhyāyē ēva prōktam||295||
Adhikarana 66 (296-304) · Śloka 304
sasnēhaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyamuṣṇaṁ vātakaphāpaham|
vipākē madhuraṁ hr̥dyaṁ rōcanaṁ viśvabhēṣajam||296||
ślēṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī|
sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vr̥ṣyasammatā ||297||
nātyarthamuṣṇaṁ maricamavr̥ṣyaṁ laghu rōcanam|
chēditvācchōṣaṇatvācca dīpanaṁ kaphavātajit ||298||
vātaślēṣmavibandhaghnaṁ kaṭūṣṇaṁ dīpanaṁ laghu|
hiṅgu śūlapraśamanaṁ vidyāt pācanarōcanam||299||
rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ cakṣuṣyamavidāhi ca|
tridōṣaghnaṁ samadhuraṁ saindhavaṁ lavaṇōttamam||300||
saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam|
sauvarcalaṁ vibandhaghnaṁ hr̥dyamudgāraśōdhi ca||301||
taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṁ śūlanāśanam|
ūrdhvaṁ cādhaśca vātānāmānulōmyakaraṁ biḍam||302||
satiktakaṭu sakṣāraṁ tīkṣṇamutklēdi caudbhidam|
na kālalavaṇē gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca tē||303||
sāmudrakaṁ samadhuraṁ, satiktaṁ kaṭu pāṁśujam|
rōcanaṁ lavaṇaṁ sarvaṁ pāki sraṁsyanilāpaham||304||
View original
सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्|
विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||
श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता ||२९७||
नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्|
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् ||२९८||
वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु|
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||
रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च|
त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तमम्||३००||
सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||
तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम्|
ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||
सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्|
न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||
सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्|
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||
saukṣmyādityādinā sauvarcalaguṇaḥ| taikṣṇyādityādinā biḍaguṇaḥ| audbhidam utkārikālavaṇam | kālalavaṇaṁ sauvarcalamēvāgandham| dakṣiṇasamudrasamīpē bhavatīti sāmudraṁ karakacam| pāṁśujaṁ pūrvasamudrajam||296-304||
Adhikarana 67 (305-306) · Śloka 306
hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgaplīhānāhagalagrahān|
kāsaṁ kaphajamarśāṁsi yāvaśūkō vyapōhati||305||
tīkṣṇōṣṇō laghurūkṣaśca klēdī paktā vidāraṇaḥ|
dāhanō dīpanaśchēttā sarvaḥ kṣārō'gnisannibhaḥ ||306||
View original
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान्|
कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति||३०५||
तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता विदारणः|
दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः ||३०६||
kṣārāṇāmapi lavaṇasattvāt kṣāraguṇamāha- hr̥dityādi| yavakṣāraguṇaḥ| sarvaḥ kṣāra iti svarjikākṣāraṭaṅkanakṣārādiḥ||305-306||
Adhikarana 68 (307) · Śloka 307
kāravī kuñcikā'jājī yavānī dhānyatumburu|
rōcanaṁ dīpanaṁ vātakaphadaurgandhyanāśanam||307||
View original
कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु|
रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||
kāravī kr̥ṣṇajīrakam| kuñcikā sthūlajīrakam| ajājī jīrakam||307||
Adhikarana 69 (308) · Śloka 308
āhārayōgināṁ bhaktiniścayō na tu vidyatē|
samāptō dvādaśaścāyaṁ varga āhārayōginām||308||
ityāhārayōgivargō dvādaśaḥ|
View original
आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते|
समाप्तो द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम्||३०८||
इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः|
uktāttailādēranyadapyāhārasaṁskārakatvēnāhārayōgi bhavatītyāha- āhārētyādi| bhaktiḥ vibhāga iyattēti yāvat; kiṁvā bhaktiḥ icchā; tēna puruṣēcchānāmaniyamāduktamapi kiñcit prāya āhārayōgi na bhavati, tathā anuktamapi rasōnāmrapēṣikādyāhārasaṁyōgi bhavatītyuktaṁ bhavati||308||
Adhikarana 70 (309-310) · Śloka 310
śūkadhānyaṁ śamīdhānyaṁ samātītaṁ praśasyatē|
purāṇaṁ prāyaśō rūkṣaṁ prāyēṇābhinavaṁ guru ||309||
yadyadāgacchati kṣipraṁ tattallaghutaraṁ smr̥tam|
nistuṣaṁ yuktibhr̥ṣṭaṁ ca sūpyaṁ laghu vipacyatē||310||
View original
शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते|
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु ||३०९||
यद्यदागच्छति क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम्|
निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||
sampratyuktānāṁ śūkadhānyādīnāṁ yadanuktaguṇaṁ tadvaktumāha- śūkadhānyamityādi| samātītamiti ēkavarṣātītam| praśasyata iti lāghavāt; hēmantē navadhānyavidhānaṁ tvapavādaḥ| āgacchati kṣipramiti uptaṁ sacchīghraṁ bhavati; tēna ṣaṣṭikāḥ sarvadhānyēṣu laghavaḥ, tē hi ṣaṣṭirātrēṇa bhavanti| asmiṁśca vyākhyānē, vrīhēḥ śāradasya ca haimantaṁ śāliṁ pratyalpakālatvēna laghutvaṁ prāpnōti, tasmāt sajātīya ēva śīghragamanaṁ lāghavahēturiti vācyam| kiṁvā, āgacchati kṣipramiti bhuktaṁ sat kṣipraṁ pacyatē| yuktibhr̥ṣṭam īṣadbhr̥ṣṭamiti yāvat| sūpyaṁ sūpāya yōgyaṁ mudgamāṣādi||309-310||
Adhikarana 71 (311) · Śloka 312
mr̥taṁ kr̥śaṁ cātimēdyaṁ vr̥ddhaṁ bālaṁ viṣairhatam|
agōcarabhr̥taṁ vyālasūditaṁ māṁsamutsr̥jēt||311||
atō'nyathā hitaṁ māṁsaṁ br̥ṁhaṇaṁ balavardhanam|312|
View original
मृतं कृशं चातिमेद्यं वृद्धं बालं विषैर्हतम्|
अगोचरभृतं व्यालसूदितं मांसमुत्सृजेत्||३११||
अतोऽन्यथा हितं मांसं बृंहणं बलवर्धनम्|३१२|
mr̥tamiti svayaṁ mr̥tam| mēdyaṁ mēduram| kr̥śagrahaṇēna śuṣkamapi grāhyam| agōcarabhr̥taṁ yathā- ānūpaṁ dhanvadēśē puṣṭam| vyālā vyāghrādayaḥ; kiṁvā vyālaḥ sarpaḥ| viṣahataṁ tu viṣadigdhaśastraviddham||311||-
Adhikarana 72 (312-315) · Śloka 315
prīṇanaḥ sarvabhūtānāṁ hr̥dyō māṁsarasaḥ param||312||
śuṣyatāṁ vyādhimuktānāṁ kr̥śānāṁ kṣīṇarētasām|
balavarṇārthināṁ caiva rasaṁ vidyādyathāmr̥tam||313||
sarvarōgapraśamanaṁ yathāsvaṁ vihitaṁ rasam|
vidyāt svaryaṁ balakaraṁ vayōbuddhīndriyāyuṣām||314||
vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca yē narāḥ|
nityaṁ māṁsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ||315||
View original
प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम्|
बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम्||३१३||
सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम्||३१४||
व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः|
नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||
māṁsarasaguṇāḥ- prīṇana ityādi| sarvarōgapraśamanamiti sarvaśabdō bhūrivacanaḥ; ētēna unmādādau māṁsaniṣēdhō na virōdhavān bhavati; uktaṁ hi unmādē- “nivr̥ttāmiṣamadyō yaḥ” (ci. 9) ityādi| yathāsvamiti yasya vyādhēryō vihitaḥ, tādr̥śaṁ rasam||312-315||
Adhikarana 73 (316-318) · Śloka 318
krimivātātapahataṁ śuṣkaṁ jīrṇamanārtavam|
śākaṁ niḥsnēhasiddhaṁ ca varjyaṁ yaccāparisrutam||316||
purāṇamāmaṁ saṅkliṣṭaṁ krimivyālahimātapaiḥ|
adēśakālajaṁ klinnaṁ yatsyātphalamasādhu tat||317||
haritānāṁ yathāśākaṁ nirdēśaḥ sādhanādr̥tē|
madyāmbugōrasādīnāṁ svē svē vargē viniścayaḥ||318||
View original
क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम्|
शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम्||३१६||
पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः|
अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत्||३१७||
हरितानां यथाशाकं निर्देशः साधनादृते|
मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः||३१८||
snēhēna vinā siddhaṁ niḥsnēhasiddham| āmamiti apakvam; ētacca bilvādīn vihāya bōddhavyam| adēśajamiti anucitadēśabhavam| akālajam anārtavam| sādhanādr̥ta iti haritānāmārdrakapalāṇḍuprabhr̥tīnāṁ niḥsnēhasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdōṣatvamityarthaḥ| viniścayaḥ ‘kr̥ta’ iti śēṣaḥ; tathāca madyānāṁ ‘prāyaśō'bhinavam’ ityādinā guṇadōṣakathanaṁ kr̥tamēva, ēvaṁ jalē'pi ‘picchilaṁ krimilam’ ityādinā, gōrasakr̥tānnāhārayōgivargēṣu tu yathōktakartr̥guṇavadviparītē viparītaguṇamanumēyamiti bhāvaḥ||316-318||
Adhikarana 74 (319-324) · Śloka 324
yadāhāraguṇaiḥ pānaṁ viparītaṁ tadiṣyatē|
annānupānaṁ dhātūnāṁ dr̥ṣṭaṁ yanna virōdhi ca||319||
āsavānāṁ samuddiṣṭāmaśītiṁ caturuttarām|
jalaṁ pēyamapēyaṁ ca parīkṣyānupibēddhitam||320||
snigdhōṣṇaṁ mārutē śastaṁ pittē madhuraśītalam|
kaphē'nupānaṁ rūkṣōṣṇaṁ kṣayē māṁsarasaḥ param||321||
upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ|
klāntānāmanupānārthaṁ payaḥ pathyaṁ yathā'mr̥tam||322||
surā kr̥śānāṁ puṣṭyarthamanupānaṁ vidhīyatē|
kārśyārthaṁ sthūladēhānāmanu śastaṁ madhūdakam||323||
alpāgnīnāmanidrāṇāṁ tandrāśōkabhayaklamaiḥ|
madyamāṁsōcitānāṁ ca madyamēvānuśasyatē||324||
View original
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते|
अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||
आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम्|
जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||
स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम्|
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः|
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||
सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते|
कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः|
मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||
samprati yēṣāṁ yadanupānaṁ kartavyaṁ tadēvāha- yadityādi| āhāraguṇairiti śītasnēhamadhurādibhiḥ; viparītamiti viparītaguṇamanupēyam| ēvaṁ ca dadhnō'mlasya madhuraṁ kṣīraṁ tathā pāyasasya kāñjikānupānaṁ syādityāha- dhātūnāṁ yanna virōdhi cēti| ēvaṁ cāmlē payō'nupīyamānaṁ viruddhatvāddhātuvirōdhēna pratyuktaṁ bhavati, ēvamanyadapi viruddhaṁ bōddhavyam| samuddiṣṭamiti yajjaḥpuruṣīyē (sū. 25)| pēyamapēyaṁ cēti sahajaguṇadōṣavattvāt tathōpayuktabhōjanāpēkṣayā| snigdhōṣṇamityādinā dōṣabhēdēnāpyanupānamāha| anuśastamiti anupānaṁ śastam||319-324||
Adhikarana 75 (325-326) · Śloka 326
athānupānakarmaguṇān pravakṣyāmaḥ- anupānaṁ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, br̥ṁhayati, paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṁ bhinatti, mārdavamāpādayati, klēdayati, jarayati, sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṁ cāhārasyōpajanayatīti||325||
bhavati cātra- anupānaṁ hitaṁ yuktaṁ tarpayatyāśu mānavam|
sukhaṁ pacati cāhāramāyuṣē ca balāya ca||326||
View original
अथानुपानकर्मगुणान् प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति, प्रीणयति, ऊर्जयति, बृंहयति, पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, भुक्तमवसादयति, अन्नसङ्घातं भिनत्ति, मार्दवमापादयति, क्लेदयति, जरयति, सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति||३२५||
भवति चात्र- अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम्|
सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च||३२६||
anupānaguṇānāha- athētyādi| paryāptiḥ tr̥ptiḥ| ||325-326||
Adhikarana 76 (327-328) · Śloka 328
nōrdhvāṅgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ|
na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā nōrasi kṣatāḥ||327||
pibēyurudakaṁ bhuktvā taddhi kaṇṭhōrasi sthitam|
snēhamāhārajaṁ hatvā bhūyō dōṣāya kalpatē||328||
View original
नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः|
न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||
पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्|
स्नेहमाहारजं हत्वा भूयो दोषाय कल्पते||३२८||
yairanupānaṁ na kartavyaṁ tānāha- nōrdhvāṅgētyādi| kaṇṭhōrasi sthitamiti anēnōrdhvāṅgamārutādīnāmanupānaṁ kaṇṭhōrasi sthitamēva bhavati, nādhō yātīti darśayati| snēhamāhārajaṁ hatvēti āhārajātaṁ snēhamabhibhūya bhūyō dōṣāya kalpatē, vātalakṣaṇaṁ dōṣaṁ karōtītyarthaḥ| āhārasnēhēna yō vātapraśamaḥ kartavyastaṁ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyarthaḥ| ētēna yaducyatē- apāṁ snigdhatvēna snēhanamupapannamiti, tanna bhavati| yē tu bruvatē- ‘hana’ hiṁsāgatyōriti vacanāt snēhaṁ hatvēti snēhaṁ gatvētyarthaḥ; tadapi na bhavati, yataḥ snēhayuktatvēnōrdhvāṅgamārutādihananamēva yuktaṁ, na tu karaṇam| kiṁvā snēhamiti sāraṁ, yathā- “dēhaḥ snēhaparikṣayāt” (ci. 8) iti dēhasāraparikṣayādityarthaḥ, sārahananaṁ ca jalēnāhārasnēhaṁ gr̥hītvā kaṇṭhōrasyavasthānādapākāt kriyatē ||327-328||
Adhikarana 77 (329-330) · Śloka 330
annapānaikadēśō'yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ|
dravyāṇi na hi nirdēṣṭuṁ śakyaṁ kārtsnyēna nāmabhiḥ||329||
yathā nānauṣadhaṁ kiñciddēśajānāṁ vacō yathā|
dravyaṁ tattattathā vācyamanuktamiha yadbhavēt||330||
View original
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः|
द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः||३२९||
यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा|
द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्||३३०||
annapānadravyaikadēśakathanaṁ sahētukamāha- annētyādi| annapānaikadēśaḥ prāyōpayōgika iti bāhulyēna yadupayujyatē; ētēna yadbāhulyēnōpayujyatē tasya śr̥ṅgagrāhikayā kathanaṁ, prāyō'nupayujyamānānāṁ śr̥ṅgagrāhikayā'kathanamalpadōṣamiti darśayati; tathā alpadōṣasyāpi parihārārthaṁ tadapi kimiti nōcyata ityāha- dravyāṇītyādi| dravyāṇi kārtsnyēnēti sākalyēna nirdēṣṭuṁ; nāmabhiriti nāmabhirapi na śakyaṁ, ‘kēnacit’ iti śēṣaḥ; hiśabdō yasmādarthē, ētēna yasmāt sarvāṇi dravyāṇi nāmamātrēṇāpi vaktuṁ kaścinna pārayatyatibahutvāt, tat kā kathā aśēṣānnapānadravyasya śr̥ṅgagrāhikayā guṇakathanaṁ pratīti bhāvaḥ| kiṁvā, nāmabhirnirdiṣṭāni kārtsnyēna nirdēṣṭumiti guṇataḥ kathayituṁ na śakyaṁ kēnaciditi yōjanā| atha kathaṁ hyatrākīrtitānnapānasya tarhi guṇā nirdēṣṭavyā ityāha- yathētyādi| yathā yēna prakārēṇa “nānauṣadhaṁ kiñcit” (sū. 26) iti pūrvādhyāyē prōktaṁ tathā tēna prakārēṇānuktaṁ dravyaṁ vācyaṁ; ‘guṇataḥ’ iti śēṣaḥ| pūrvādhyāyē hi “tatra dravyāṇi gurukhara” (sū. 26) ityādinā granthēna pārthivādibhēdēna viśiṣṭēna ca karmaṇā prōktāni dravyāṇi, tataścānuktaṁ dravyaṁ tēnaiva gurukharādinā guṇēna pārthivatvādi pratipādya yathōktōpacayādikarmakartr̥katayā vyapadēṣṭavyamityarthaḥ| tadēvānirdiṣṭadravyasya gurukharatvādi kathaṁ jñēyamityāha- dēśajānāṁ vacō yathēti; dēśajā dēśāntarīyāḥ, taddēśīyavacanāttē tē gurukharatvādayō jñēyā ityarthaḥ; kiṁvā, dēśajā yathā tattaddravyaṁ vyavaharanti ‘idaṁ madhuram, idamamlam’ ityādi, tat pratipādya madhuratvāmlatvādipratipannapr̥thivyādyasya kāraṇamiti pr̥thivyādīnāṁ gurvādiguṇagaṇēna karmaṇā ca rasōktēna tadvaktavyamityarthaḥ||329-330||
Adhikarana 78 (331) · Śloka 331
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvō dhātavaḥ kriyā|
liṅgaṁ pramāṇaṁ saṁskārō mātrā cāsmin parīkṣyatē||331||
View original
चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||
aparamapyanuktānnapānaguṇajñānakāraṇamāha- cara ityādi| caryata iti carō dēśaḥ bhakṣyaśca sāmānyēna gr̥hyatē| kriyā vyāpāraḥ| pramāṇaṁ mānam| atrēti annapānaguṇādhikaraṇē||331||
Adhikarana 79 (332-333) · Śloka 333
carō'nūpajalākāśadhanvādyō bhakṣyasaṁvidhiḥ|
jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca yē||332||
gurubhakṣyāśca yē sattvāḥ sarvē tē guravaḥ smr̥tāḥ|
laghubhakṣyāstu laghavō dhanvajā dhanvacāriṇaḥ||333||
View original
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः|
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये||३३२||
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः|
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः||३३३||
caraṁ vivr̥ṇōti- carō'nūpētyādi| bhakṣyasya saṁvidhiḥ bhakṣyabhakṣaṇam| tatrānūpajalākāśadhanvādya ityanēna gatirūpaścara ucyatē, bhakṣyasaṁvidhivacanēna ca bhakṣyarūpaścara ucyatē| atraivōdāharaṇamāha- jalajētyādi| atra jalajatvēnānūpajatvēna ca jalē vā'nūpē vā gatirēva dr̥śyatē, na hi jalādau yē jātāstē prāyō'nyatrāvatiṣṭhantē; yē tvanyatra jātā apyanyatra tiṣṭhantē prāyaḥ kākamadguprabhr̥tayastadgrahaṇārthamāha- jalānūpacarāśca yē iti| ētēna sāmānyēna jalē prāyō'vasthānādiha jalacaratvam; ēvamanūpacaratvādyapi jñēyam| bhakṣyarūpacarakr̥taṁ guṇamāha- gurubhakṣyā ityādi| dhanvajā dhanvacāriṇa ityatra cakārō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ; tēna, ākāśacāriṇāmapi śyēnādīnāmanuktamapi lāghavaṁ svajātiprasahāntarāpēkṣayā bōddhavyam, ākāśasya laghutvāt| yē tu bruvatē- ākāśacāriṇāṁ gauravalāghavāniyamādakathanamiti; tanna, tathā satyākāśasyāprayōjakatvēna ‘carō'nūpajalākāśadhanvādyaḥ’ ityatrākāśakathanaṁ niṣprayōjanaṁ syāt||332-333||
Adhikarana 80 (334-335) · Śloka 335
śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā|
sakthimāṁsādguruḥ skandhastataḥ krōḍastataḥ śiraḥ||334||
vr̥ṣaṇau carma mēḍhraṁ ca śrōṇī vr̥kkau yakr̥dgudam|
māṁsādgurutaraṁ vidyādyathāsvaṁ madhyamasthi ca||335||
View original
शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा|
सक्थिमांसाद्गुरुः स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||
वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्|
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||
māṁsādgurutaraṁ vidyāditi gurutvēna pratipāditasakthyādimāṁsādvr̥ṣaṇādi gurutaraṁ vidyāditi| yathāsvamiti ēkaśarīrasakthyādīnāmēvaitadgauravādi, natvanyaśarīrāpēkṣayā| madhyamiti antarādhiḥ| asthi iti asthisthitaṁ māṁsam| anyē tu madhyamiti asthimadhyagataṁ majjānaṁ bruvatē; tannātisundaraṁ, tasyōttarōttaradhātugauravakathanēnaiva labdhatvāt||334-335||
Adhikarana 81 (336-337) · Śloka 337
svabhāvāllaghavō mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ|
svabhāvādguravō māṣā varāhamahiṣāstathā||336||
dhātūnāṁ śōṇitādīnāṁ guruṁ vidyādyathōttaram|
alasēbhyō viśiṣyantē prāṇinō yē bahukriyāḥ||337||
View original
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः|
स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा||३३६||
धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्|
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः||३३७||
svabhāvāditi prakr̥tyā| kriyōdāharaṇam- alasēbhya ityādi; alasēbhya iti alpakriyēbhyaḥ| viśiṣyanta iti viśiṣṭā bhavanti, laghavō bhavantītyarthaḥ||336-337||
Adhikarana 82 (338) · Śloka 338
gauravaṁ liṅgasāmānyē puṁsāṁ strīṇāṁ tu lāghavam|
mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavō'nyathā||338||
View original
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्|
महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||
liṅgyantē jñāyantē gavādayō'nēnēti liṅgaṁ jātiḥ, tēna liṅgasāmānyē jātisāmānyē; ētacca catuṣpādābhiprāyēṇa bōddhavyaṁ, pakṣiṣu viparyayaḥ; yadāha hārītaḥ- “catuṣpādēṣu laghvī strī vihagēṣu laghuḥ pumān” iti, atrāpyuktaṁ- “striyaścatuṣpātsu pumān vihagēṣu laghuḥ” iti| puṁsāṁ ca gauravē atyarthagurōḥ śukrasyārambhakasya bhūyastvaṁ hētuṁ bruvatē; kintu svabhāvastatra hēturapavāda iti paśyāmaḥ, vihaṅgēṣu viparyayadarśanāditi||338||
Adhikarana 83 (339) · Śloka 339
gurūṇāṁ lāghavaṁ vidyāt saṁskārāt saviparyayam|
vrīhērlājā yathā ca syuḥ saktūnāṁ siddhapiṇḍikāḥ||339||
View original
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम्|
व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः||३३९||
saviparyayamiti saṁskārāllaghūnāmapi gauravaṁ vidyādityarthaḥ| tadēva saṁskārajanyaṁ lāghavaṁ gauravaṁ cāha- vrīhērityādi| gurōrapi vrīhēḥ saṁskārāllājā laghava ityarthaḥ| saktūnāṁ ca laghūnāṁ siddhapiṇḍikā gurvyaḥ, siddhapiṇḍikā agnipācitāḥ piṇḍāḥ||339||
Adhikarana 84 (340-341) · Śloka 341
alpādānē gurūṇāṁ ca laghūnāṁ cātisēvanē|
mātrā kāraṇamuddiṣṭaṁ dravyāṇāṁ gurulāghavē||340||
gurūṇāmalpamādēyaṁ laghūnāṁ tr̥ptiriṣyatē|
mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē mātrā cāgnimapēkṣatē||341||
View original
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने|
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||
गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते|
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||
alpādāna ityādi| gurūṇāṁ dravyāṇāmalpasya stōkamātrasyādānē yallāghavaṁ, tasmin lāghavē mātrā kāraṇaṁ; na dravyaṁ, tasya gurutvāt| ēvaṁ laghūnāmatisēvanē gauravaṁ mātrākr̥tam| uddiṣṭamiti mātrāśitīyē (sū. 5), asmābhirapi ca tatraivaitat saprapañcaṁ vyākhyātam; prakaraṇāgatatvēna abhyarhitatvācca punaruktam | dravyāṇi mātrāmapēkṣantē iti yathōcitamātrāvanti sukhaṁ pacyanta ityarthaḥ| mātrā cāgnimapēkṣata iti pratipuruṣaṁ pratidinaṁ cāgnibhēdamapēkṣya mātrā mahatī svalpā vā bhavati, na pratiniyatā mātrā vidyata iti bhāvaḥ||340-341||
Adhikarana 85 (342) · Śloka 342
balamārōgyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ|
annapānēndhanaiścāgnirjvalati vyēti cānyathā ||342||
View original
बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः|
अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा ||३४२||
kutaḥ punaragnyapēkṣā mātrā kriyata ityāha- balamityādi| agnimapēkṣya mātrayā prayuktayā'gnyanāśādvalādayō bhavantīti bhāvaḥ| agnau pratiṣṭhitā iti agnyadhīnāḥ; yathā- rājāśritāḥ prajā iti| prāṇā iti vāyavaḥ; kiṁvā, prāṇāśrayāḥ śaṅkhādayō daśa prāṇāḥ| indhanaṁ kāṣṭham, indhanamivēndhanaṁ, taiḥ; kiṁvā agnidāhyamindhanamucyatē| anyathēti anindhanam||342||
Adhikarana 86 (343) · Śloka 343
gurulāghavacintēyaṁ prāyēṇālpabalān prati|
mandakriyānanārōgyān sukumārānsukhōcitān||343||
View original
गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति|
मन्दक्रियाननारोग्यान् सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||
iyaṁ carādikr̥tā gurulāghavacintā'lpāgniṁ prati prāya iti darśayannāha- gurvityādi| atrāpyabalatvēna mandakādyairapi vahnimāndyamēva lakṣaṇīyam||343||
Adhikarana 87 (344) · Śloka 344
dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahōdarāḥ|
yē narāḥ prati tāṁścintyaṁ nāvaśyaṁ gurulāghavam||344||
View original
दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः|
ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम्||३४४||
kharāhārā iti kaṭhināhārasātmyāḥ| mahōdaratvēnāpi mēdōvarōdhānmahāgnitvaṁ darśayati| nāvaśyaṁ cintyamiti anēna dīptāgnīnāmapi prati stōkaprayōjanā gurulāghavacintā vidyata ēvēti darśayati| yatō dīptāgnyādīnāmapi gurudravyamagnēḥ pratipakṣamāvahatyēva, svabhāvatō'gniviruddhatvāt||344||
Adhikarana 88 (345-347) · Śloka 347
hitābhirjuhuyānnityamantaragniṁ samāhitaḥ|
annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan||345||
āhitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhōti yaḥ|
divasē divasē brahma japatyatha dadāti ca||346||
naraṁ niḥśrēyasē yuktaṁ sātmyajñaṁ pānabhōjanē|
bhajantē nāmayāḥ kēcidbhāvinō'pyantarādr̥tē||347||
View original
हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः|
अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन्||३४५||
आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः|
दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||
नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने|
भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||
annaṁ samidha iva samidhaḥ| āhitāgniriti sātmyēna vyavasthāpitāgniḥ; kiṁvā āhitāgnirivāhitāgniḥ; tēna āhitāgniryathā prātaḥ sāyaṁ juhōti, tathā'yamapi prātaḥ sāyaṁ ca pathyānyantaragnau juhōti| brahma japatīti praṇavādimantramāvartayati| dadāti cēti yathāśakti dānamācarati| taṁ naraṁ niḥśrēyasē kalyāṇē yuktamāmayā na bhajantē| bhāvinō'pīti janmāntarē'pi; iha janmani pathyāśitvānna bhavanti gadāḥ, janmāntarē'pi brahmajapadānābhyāmarjitadharmaprabhāvādēva na bhavanti| ata ēvāha- antarādr̥ta iti; antarāditi kāraṇāt, r̥tē vinā; apathyasya tathā adharmasya rōgakaraṇasyābhāvādgadā na bhavantīti bhāvaḥ||345-347||
Adhikarana 89 (348) · Śloka 348
ṣaḍtriṁśataṁ sahasrāṇi rātrīṇāṁ hitabhōjanaḥ|
jīvatyanāturō janturjitātmā sammataḥ satām||348||
View original
षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः|
जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम्||३४८||
varṣaśatāyuṣṭvamapi hitādbhōjanādbhavatītyāha- ṣaṭtriṁśatamityādi| ētāvatībhī rātribhirvarṣaśatamēva bhavati| jitātmā jitēndriyaḥ| sammataḥ pūjitaḥ||348||
Adhikarana 90 (349-350) · Śloka 351
prāṇāḥ prāṇabhr̥tāmannamannaṁ lōkō'bhidhāvati|
varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṁ jīvitaṁ pratibhā sukham||349||
tuṣṭiḥ puṣṭirbalaṁ mēdhā sarvamannē pratiṣṭhitam|
laukikaṁ karma yadvr̥ttau svargatau yacca vaidikam||350||
karmāpavargē yaccōktaṁ taccāpyannē pratiṣṭhitam|351|
View original
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति|
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम्||३४९||
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्|
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम्||३५०||
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम्|३५१|
kimarthamannapānavidhāvētat parīkṣyamityāha- prāṇā ityādi| abhidhāvatīti prārthayati| pratibhā prajñā| mēdhā dhāraṇāvatī dhīḥ| laukikamiti aparīkṣakalōkē bhavam; aparīkṣakā ēva hi vartamānamātrē pravartantē, parīkṣakāstu janmāntarōpakāriṇyēva| karma yadvr̥ttāviti vartamānē sādhyē yat karma kr̥ṣyādi| svargatāviti svargagamanē| vaidikamiti yajñādi| apavarga iti mōkṣē| ētāśca nimittasaptamyaḥ| yaccōktamiti mōkṣaśāstrē satyabrahmacaryādi| annē pratiṣṭhitamiti nirannasya dēhasthityabhāvēna sarvārambhābhāvāt| yasmādannaṁ sarvatra kāraṇaṁ, tatastatrāvadhātavyamiti||349-350||-
Adhikarana 91 (351-352) · Śloka 352
tatra ślōkaḥ- annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ||351||
saguṇānyanupānāni gurulāghavasaṅgrahaḥ|
annapānavidhāvuktaṁ tat parīkṣyaṁ viśēṣataḥ||352||
View original
तत्र श्लोकः- अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः||३५१||
सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः|
अन्नपानविधावुक्तं तत् परीक्ष्यं विशेषतः||३५२||
saṅgrahē'nnapānaguṇā iti ‘iṣṭavarṇa’ ityādinōktāḥ| sāgryā iti udakaṁ klēdayati ityādinā; udakādayō hi klēdanādiṣu agryāḥ śrēṣṭhā ityarthaḥ||351-352||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'nnapānavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvēdadīpikāyāmannapānacatuṣkē'nnapānavidhirnāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||