20. mahārōgādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મહારોગાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વં સામાન્યેન વાતાદિજન્યા ગદા ઉક્તાઃ, સમ્પ્રત્યવશિષ્ટાન્ કેવલવાતાદિજન્યાનભિધાતું મહારોગાધ્યાધ્યોઽભિધીયતે ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ચત્વારો રોગા ભવન્તિ- આગન્તુવાતપિત્તશ્લેષ્મનિમિત્તાઃ; તેષાં ચતુર્ણામપિ રોગાણાં રોગત્વમેકવિધં ભવતિ, રુક્સામાન્યાત્; દ્વિવિધા પુનઃ પ્રકૃતિરેષામ્, આગન્તુનિજવિભાગાત્; દ્વિવિધં ચૈષામધિષ્ઠાનં, મનઃશરીરવિશેષાત્ ; વિકારાઃ પુનરપરિસઙ્ખ્યેયાઃ, પ્રકૃત્યધિષ્ઠાનલિઙ્ગાયતનવિકલ્પવિશેષાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્ ||૩||

આગન્તોરુક્તસ્યાપિ ત્રિશોથીયે પુનરિહ વિશેષેણ લક્ષણાદ્યભિધાનાર્થમભિધાનમ્| પ્રકૃતિરિહ સ્વભાવઃ| મનઃશરીરવિશેષાદિતિ આગન્તોરપિ મનઃ શરીરં ચાધિષ્ઠાનમ્, એવં નિજસ્યાપિ; આગન્તુગ્રહણેન ચ માનસોઽપિ કામાદિર્ગૃહ્યતે| એવં ચતુર્વિધત્વાદિ પ્રતિપાદ્ય પુનઃ પ્રકારાન્તરેણાપરિસઙ્ખ્યેયતાં રોગાણામાહ- વિકારા ઇત્યાદિ| પુનરિતિ વક્ષ્યમાણપ્રકારાન્તરેણ| પ્રકૃતિઃ પ્રત્યાસન્નં કારણં વાતાદિ, અધિષ્ઠાનં દૂષ્યં, લિઙ્ગાનિ લક્ષણાનિ, આયતનાનિ બાહ્યહેતવો દુષ્ટાહારાચારાઃ; એષાં વિકલ્પરૂપો વિશેષો વિકલ્પવિશેષઃ, તેષામપરિસઙ્ખ્યેયત્વાદિતિ| અત્ર દોષાઃ સંસર્ગાંશાંશવિકલ્પાદિભિરસઙ્ખ્યેયાઃ, દૂષ્યાસ્તુ શરીરાવયવા અણુશઃ પરસ્પરમેલકેન વિભજ્યમાના અસઙ્ખ્યેયાઃ, લિઙ્ગાનિ કૃત્સ્નવિકારગતાન્યસઙ્ખ્યેયાન્યેવ, આવિષ્કૃતાનિ તુ તન્ત્રે કથિતાનિ, હેતવશ્ચાવાન્તરવિશેષાદસઙ્ખ્યેયાઃ પ્રવ્યક્તા એવ| કેચિત્ પુનઃ ‘એષાં વિકારાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, સ તુ પાઠો નાનુમતસ્તાવત્; યદિ ચ સ્યાત્તદા દેહમનઃપ્રત્યવમર્શકમ્ એષામ્ ઇતિ પદં, બહુવચનં તુ મનઃશરીરયોર્બહુત્વવિવક્ષયા||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

મુખાનિ તુ ખલ્વાગન્તોર્નખદશનપતનાભિચારાભિશાપાભિષઙ્ગાભિઘાતવ્યધ- બન્ધનવેષ્ટનપીડનરજ્જુદહનશસ્ત્રાશનિભૂતોપસર્ગાદીનિ, નિજસ્ય તુ મુખં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યમ્||૪||

મુખાનિ કારણાનિ; યથા “રજસ્વલાગમનમલક્ષ્મીમુખાનામ્” (સૂ. ૨૫) ઇતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

દ્વયોસ્તુ ખલ્વાગન્તુનિજયોઃ પ્રેરણમસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, પરિણામશ્ચેતિ||૫||

પ્રેરણમિતિ કારણમ્, અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સર્વેઽપિ તુ ખલ્વેતેઽભિપ્રવૃદ્ધાશ્ચત્વારો રોગાઃ પરસ્પરમનુબધ્નન્તિ, ન ચાન્યોન્યેન સહ સન્દેહમાપદ્યન્તે ||૬||

અનુબધ્નન્તિ અનુગચ્છન્તિ| ન સન્દેહમાપદ્યન્ત ઇતિ ન સન્દેહવિષયતામાપદ્યન્તે; મિશ્રીભૂતા અપિ પ્રતિસ્વં ભિન્નૈર્લક્ષણૈર્ભેદેન જ્ઞાયન્ત ઇત્યર્થઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

આગન્તુર્હિ વ્યથાપૂર્વં સમુત્પન્નો જઘન્યં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યમાપાદયતિ; નિજે તુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પૂર્વં વૈષમ્યમાપદ્યન્તે જઘન્યં વ્યથામભિનિર્વર્તયન્તિ||૭||

આગન્તુનિજયોર્ભેદકં લક્ષણમાહ- આગન્તુર્હીત્યાદિ| આગન્તુરુત્પન્નઃ સન્, વ્યથાપૂર્વમિતિ પીડાં પ્રથમં કૃત્વા, પશ્ચાદ્દોષાણાં વૈષમ્યમિતિ દોષવૈષમ્યલક્ષણમુક્તં; સ્વલક્ષણકારકં તુ વૈષમ્યમાગન્તોરાદિતઃપ્રભૃતિ વિદ્યમાનમપ્યકિઞ્ચિત્કરમિતિ ભાવઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તેષાં ત્રયાણામપિ દોષાણાં શરીરે સ્થાનવિભાગ ઉપદેક્ષ્યતે; તદ્યથા- બસ્તિઃ પુરીષાધાનં કટિઃ સક્થિની પાદાવસ્થીનિ પક્વાશયશ્ચ વાતસ્થાનાનિ, તત્રાપિ પક્વાશયો વિશેષેણ વાતસ્થાનં; સ્વેદો રસો લસીકા રુધિરમામાશયશ્ચ પિત્તસ્થાનાનિ, તત્રાપ્યામાશયો વિશેષેણ પિત્તસ્થાનમ્; ઉરઃ શિરો ગ્રીવા પર્વાણ્યામાશયો મેદશ્ચ શ્લેષ્મસ્થાનાનિ, તત્રાપ્યુરો વિશેષેણ શ્લેષ્મસ્થાનમ્||૮||

આગન્તુનિજયોર્ભેદકં લક્ષણમભિધાય નિજવિકારકરાણાં વાતાદીનાં ભેદજ્ઞાનાર્થમાહ- તેષામિત્યાદિ| પુરીષાધાનં પક્વાશયઃ| યદ્યપિ પ્રાણાદિભેદભિન્નસ્ય વાયોઃ પૃથગેવ સ્થાનાનિ વક્ષ્યતિ; યથા- “સ્થાનં પ્રાણસ્ય શીર્ષોરઃકણ્ઠજિહ્વાસ્યનાસિકાઃ ” (ચિ. ૨૮) ઇત્યાદિ; તથાઽપીદં વૈશેષિકં સ્થાનં જ્ઞેયં, યતોઽત્ર પ્રાયો વાતવિકારા ભવન્તિ, ભૂતાશ્ચ દુર્જયાઃ; અત્ર ચ વિજિતે વાતે સર્વવાતવિકારાવજય ઇતિ| લસીકા ઉદકસ્ય પિચ્છાભાગઃ| પિત્તસ્થાનેષુ આમાશય ઇતિ આમાશયાધોભાગાઃ, શ્લેષ્મસ્થાનેષ્વામાશય આમાશયોર્ધ્વભાગઃ||૮||

Adhikarana 8 (9-11) · Śloka 11

સર્વશરીરચરાસ્તુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ સર્વસ્મિઞ્છરીરે કુપિતાકુપિતાઃ શુભાશુભાનિ કુર્વન્તિ- પ્રકૃતિભૂતાઃ શુભાન્યુપચયબલવર્ણપ્રસાદાદીનિ, અશુભાનિ પુનર્વિકૃતિમાપન્ના વિકારસઞ્જ્ઞકાનિ||૯|| તત્ર વિકારાઃ સામાન્યજા, નાનાત્મજાશ્ચ| તત્ર સામાન્યજાઃ પૂર્વમષ્ટોદરીયે વ્યાખ્યાતાઃ, નાનાત્મજાંસ્ત્વિહાધ્યાયેઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- અશીતિર્વાતવિકારાઃ, ચત્વારિંશત્ પિત્તવિકારાઃ, વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ||૧૦|| તત્રાદૌ વાતવિકારાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- નખભેદશ્ચ, વિપાદિકા ચ, પાદશૂલં ચ, પાદભ્રંશશ્ચ, પાદસુપ્તતા ચ, વાતખુડ્ડતા ચ, ગુલ્ફગ્રહશ્ચ, પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ચ, ગૃધ્રસી ચ, જાનુભેદશ્ચ, જાનુવિશ્લેષશ્ચ, ઊરુસ્તમ્ભશ્ચ, ઊરુસાદશ્ચ, પાઙ્ગુલ્યં ચ, ગુદભ્રંશશ્ચ, ગુદાર્તિશ્ચ, વૃષણાક્ષેપશ્ચ , શેફસ્તમ્ભશ્ચ, વઙ્ક્ષણાનાહશ્ચ, શ્રોણિભેદશ્ચ, વિડ્ભેદશ્ચ, ઉદાવર્તશ્ચ, ખઞ્જત્વં ચ, કુબ્જત્વં ચ, વામનત્વં ચ, ત્રિકગ્રહશ્ચ, પૃષ્ઠગ્રહશ્ચ, પાર્શ્વાવમર્દશ્ચ, ઉદરાવેષ્ટશ્ચ, હૃન્મોહશ્ચ , હૃદ્દ્રવશ્ચ, વક્ષૌદ્ઘર્ષશ્ચ , વક્ષૌપરોધશ્ચ, વક્ષસ્તોદશ્ચ, બાહુશોષશ્ચ, ગ્રીવાસ્તમ્ભશ્ચ, મન્યાસ્તમ્ભશ્ચ, કણ્ઠોદ્ધ્વંસશ્ચ, હનુભેદશ્ચ , ઓષ્ઠભેદશ્ચ, અક્ષિભેદશ્ચ , દન્તભેદશ્ચ, દન્તશૈથિલ્યં ચ, મૂકત્વં ચ , વાક્સઙ્ગશ્ચ, કષાયાસ્યતા ચ, મુખશોષશ્ચ, અરસજ્ઞતા ચ, ઘ્રાણનાશશ્ચ, કર્ણશૂલં ચ, અશબ્દશ્રવણં ચ, ઉચ્ચૈઃશ્રુતિશ્ચ , બાધિર્યં ચ, વર્ત્મસ્તમ્ભશ્ચ, વર્ત્મસઙ્કોચશ્ચ, તિમિરં ચ, અક્ષિશૂલં ચ, અક્ષિવ્યુદાસશ્ચ, ભ્રૂવ્યુદાસશ્ચ, શઙ્ખભેદશ્ચ, લલાટભેદશ્ચ, શિરોરુક્ ચ, કેશભૂમિસ્ફુટનં ચ, અર્દિતં ચ, એકાઙ્ગરોગશ્ચ, સર્વાઙ્ગરોગશ્ચ, પક્ષવધશ્ચ , આક્ષેપકશ્ચ, દણ્ડકશ્ચ, તમશ્ચ , ભ્રમશ્ચ, વેપથુશ્ચ, જૃમ્ભા ચ, હિક્કા ચ, વિષાદશ્ચ, અતિપ્રલાપશ્ચ, રૌક્ષ્યં ચ, પારુષ્યં ચ, શ્યાવારુણાવભાસતા ચ, અસ્વપ્નશ્ચ, અનવસ્થિતચિત્તત્વં ચ; ઇત્યશીતિર્વાતવિકારા વાતવિકારાણામપરિસઙ્ખ્યેયાનામાવિષ્કૃતતમા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૧||

સામાન્યજા ઇતિ વાતાદિભિઃ પ્રત્યેકં મિલિતૈશ્ચ યે જન્યન્તે| નાનાત્મજા ઇતિ યે વાતાદિભિર્દોષાન્તરાસમ્પૃક્તૈર્જન્યન્તે| વિપાદિકા પાણિપાદસ્ફુટનમ્| પાદભ્રંશઃ પાદસ્યારોપવિષયદેશાદન્યત્ર પતનમ્| સુપ્તિઃ પાદયોર્નિષ્ક્રિયત્વં સ્પર્શાજ્ઞતા વા| વાતખુડ્ડતા ‘ચાલુક’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| ગૃધ્રસીશબ્દેન ગૃધ્રસીશૂલં ગૃહ્યતે| ઊરુસ્તમ્ભેન ચ ઊરુસ્તમ્ભનમાત્રં વાતજન્યત્વેન ગૃહ્યતે| એવં કર્ણાક્ષિશૂલયોઃ શૂલમાત્રમ્| વાતજાતીસારેઽપિ વિડ્ભેદો વાતજઃ| એવં ચ ન ગૃધ્રસ્યાદીનાં સામાન્યજત્વં, યથોક્તાંશસ્ય કેવલવાતજન્યત્વાત્| ઉદરસ્યાવેષ્ટનમિવોદરાવેષ્ટઃ| અશબ્દશ્રવણં શબ્દાભાવેઽપિ શબ્દશ્રવણમ્| ઉચ્ચૈઃશ્રુતિઃ તારસ્વરમાત્રશ્રવણમ્, અલ્પશબ્દસ્ય તુ સર્વથૈવાશ્રવણમ્| બાધિર્યં શબ્દમાત્રસ્યૈવાશ્રવણમ્| તિમિરં તુ વાતજમેવ, દોષાન્તરસમ્બન્ધસ્તત્રાનુબન્ધરૂપઃ| એકાઙ્ગરોગઃ સર્વાઙ્ગરોગશ્ચેતિ જ્વરાદિષુ ઉષ્ણત્વશીતત્વાદીનાં કદાચિદેકાઙ્ગવ્યાપકત્વેનૈકાઙ્ગરોગઃ, તેષામેવ કદાચિત્ સર્વાઙ્ગવ્યાપકત્વેન સર્વાઙ્ગરોગઃ; દોષાન્તરસમ્બન્ધેઽપિ વ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તી વાતકૃતે એવ, “વાયુના યત્ર નીયન્તે તત્ર વર્ષન્તિ મેઘવત્” ઇતિ વચનાત્| તથા ભ્રમશ્ચ વાતિકઃ સ્મૃતિમોહરૂપઃ| અત્ર કસ્યચિદઙ્ગસ્ય પાદાદેઃ શૂલાદયોઽભિહિતા ન હસ્તાદીનાં; તત્ર યેઽભિહિતાસ્તે પ્રધાનભૂતાઃ પ્રાયોભાવિત્વેન, અનુક્તાસ્તુ વાતવિકારાણામપરિસઙ્ખ્યેયત્વેન ગ્રાહ્યાઃ||૯-૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

સર્વેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ વાતવિકારેષૂક્તેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ વાયોરિદમાત્મરૂપમપરિણામિ કર્મણશ્ચ સ્વલક્ષણં, યદુપલભ્ય તદવયવં વા વિમુક્તસન્દેહા વાતવિકારમેવાધ્યવસ્યન્તિ કુશલાઃ; તદ્યથા- રૌક્ષ્યં શૈત્યં લાઘવં વૈશદ્યં ગતિરમૂર્તત્વમનવસ્થિતત્વં ચેતિ વાયોરાત્મરૂપાણિ; એવંવિધત્વાચ્ચ વાયોઃ કર્મણઃ સ્વલક્ષણમિદમસ્ય ભવતિ તં તં શરીરાવયવમાવિશતઃ ; તદ્યથા- સ્રંસભ્રંસવ્યાસસઙ્ગભેદસાદહર્ષતર્ષકમ્પવર્તચાલતોદવ્યથાચેષ્ટાદીનિ , તથા ખરપરુષવિશદસુષિરારુણવર્ણકષાયવિરસમુખત્વશોષશૂલસુપ્તિસઙ્કોચનસ્તમ્ભનખઞ્જતાદીનિ ચ વાયોઃ કર્માણિ; તૈરન્વિતં વાતવિકારમેવાધ્યવસ્યેત્||૧૨||

વાયોરિદમિત્યાદૌ વાયોરિદમાત્મરૂપં સ્વરૂપમ્| અપરિણામીતિ સહજસિદ્ધં નાન્યોપાધિકૃતમિત્યર્થઃ| કર્મણશ્ચેતિ વિકૃતસ્ય વાયોઃ કર્મણઃ| સ્વલક્ષણમિતિ આત્મીયં લક્ષણમ્| અત્રાપ્યપરિણામીતિ સમ્બધ્યતે; અપરિણામીતિ પિત્તશ્લેષ્મસમ્બન્ધનિરપેક્ષં, ન તુ શરીરાવયવાનપેક્ષમિતિ; યતઃ બ્રૂતે- તં તં શરીરાવયવમાવિશતઃ ઇતિ; અત એવ ચ સ્રંસાદીનાં શરીરાવયવાપેક્ષત્વેન ન સર્વદા ભાવઃ| એવં ચ પિત્તશ્લેષ્મણોરપિ ચાત્મરૂપાદિ વ્યાખ્યેયમ્| અમૂર્તત્વમિતિ અદૃશ્યત્વમ્| એવંવિધત્વાદિતિ રૌક્ષ્યાદિયુક્તત્વાદ્વાયોરિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્રંસઃ કિઞ્ચિત્સ્વસ્થાનચલનમ્, ભ્રંશસ્તુ દૂરગતિઃ| વ્યાસઃ વિસ્તરણમ્| હર્ષઃ વાયોરનવસ્થિતત્વેન પ્રભાવાદ્વા ક્રિયતે| વર્તુલીકરણં વર્તઃ| ચાલઃ સ્પન્દઃ| રસવર્ણૌ વાયુના રસવર્ણરહિતેનાપિ પ્રભાવાત્ ક્રિયેતે||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

તં મધુરામ્લલવણસ્નિગ્ધોષ્ણૈરુપક્રમૈરુપક્રમેત, સ્નેહસ્વેદાસ્થાપનાનુવાસનનસ્તઃકર્મભોજનાભ્યઙ્ગોત્સાદનપરિષેકાદિભિર્વાતહરૈર્માત્રાં કાલં ચ પ્રમાણીકૃત્ય; તત્રાસ્થાપનાનુવાસનં તુ ખલુ સર્વત્રોપક્રમેભ્યો વાતે પ્રધાનતમં મન્યન્તે ભિષજઃ, તદ્ધ્યાદિત એવ પક્વાશયમનુપ્રવિશ્ય કેવલં વૈકારિકં વાતમૂલં છિનત્તિ; તત્રાવજિતેઽપિ વાતે શરીરાન્તર્ગતા વાતવિકારાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે, યથા વનસ્પતેર્મૂલે છિન્ને સ્કન્ધશાખાપ્રરોહકુસુમફલપલાશાદીનાં નિયતો વિનાશસ્તદ્વત્||૧૩||

પ્રસ્તાવાગતત્વેન ચિકિત્સાસૂત્રમાહ- તં મધુરેત્યાદિ| આદિત એવેતિ શીઘ્રમેવ| કેવલં વૈકારિકમિતિ સકલવિકારકારકમ્ ||૧૩||

Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16

પિત્તવિકારાંશ્ચત્વારિંશતમત ઊર્ધ્વમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- ઓષશ્ચ, પ્લોષશ્ચ, દાહશ્ચ, દવથુશ્ચ, ધૂમકશ્ચ, અમ્લકશ્ચ, વિદાહશ્ચ, અન્તર્દાહશ્ચ, અંસદાહશ્ચ , ઊષ્માધિક્યં ચ, અતિસ્વેદશ્ચ (અઙ્ગસ્વેદશ્ચ), અઙ્ગગન્ધશ્ચ, અઙ્ગાવદરણં ચ, શોણિતક્લેદશ્ચ, માંસક્લેદશ્ચ, ત્વગ્દાહશ્ચ, (માંસદાહશ્ચ ), ત્વગવદરણં ચ, ચર્મદલનં ચ, રક્તકોઠશ્ચ, રક્તવિસ્ફોટશ્ચ, રક્તપિત્તં ચ, રક્તમણ્ડલાનિ ચ, હરિતત્વં ચ, હારિદ્રત્વં ચ, નીલિકા ચ, કક્ષા(ક્ષ્યા)ચ, કામલા ચ, તિક્તાસ્યતા ચ, લોહિતગન્ધાસ્યતા ચ, પૂતિમુખતા ચ, તૃષ્ણાધિક્યં ચ, અતૃપ્તિશ્ચ, આસ્યવિપાકશ્ચ, ગલપાકશ્ચ, અક્ષિપાકશ્ચ, ગુદપાકશ્ચ, મેઢ્રપાકશ્ચ, જીવાદાનં ચ , તમઃપ્રવેશશ્ચ, હરિતહારિદ્રનેત્રમૂત્રવર્ચસ્ત્વં ચ; ઇતિ ચત્વારિંશત્પિત્તવિકારાઃ પિત્તવિકારાણામપરિસઙ્ખ્યેયાનામાવિષ્કૃતતમા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૪|| સર્વેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ પિત્તવિકારેષૂક્તેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ પિત્તસ્યેદમાત્મરૂપમપરિણામિ કર્મણશ્ચ સ્વલક્ષણં, યદુપલભ્ય તદવયવં વા વિમુક્તસન્દેહાઃ પિત્તવિકારમેવાધ્યવસ્યન્તિ કુશલાઃ; તદ્યથા- ઔષ્ણ્યં તૈક્ષ્ણ્યં દ્રવત્વમનતિસ્નેહો વર્ણશ્ચ શુક્લારુણવર્જો ગન્ધશ્ચ વિસ્રો રસૌ ચ કટુકામ્લૌ સરત્વં ચ પિત્તસ્યાત્મરૂપાણિ; એવંવિધત્વાચ્ચ પિત્તસ્ય કર્મણઃ સ્વલક્ષણમિદમસ્ય ભવતિ તં તં શરીરાવયવમાવિશતઃ; તદ્યથા- દાહૌષ્ણ્યપાકસ્વેદક્લેદકોથકણ્ડૂસ્રાવરાગા યથાસ્વં ચ ગન્ધવર્ણરસાભિનિર્વર્તનં પિત્તસ્ય કર્માણિ; તૈરન્વિતં પિત્તવિકારમેવાધ્યવસ્યેત્||૧૫|| તં મધુરતિક્તકષાયશીતૈરુપક્રમૈરુપક્રમેત સ્નેહવિરેકપ્રદેહપરિષેકાભ્યઙ્ગાદિભિઃ પિત્તહરૈર્માત્રાં કાલં ચ પ્રમાણીકૃત્ય; વિરેચનં તુ સર્વોપક્રમેભ્યઃ પિત્તે પ્રધાનતમં મન્યન્તે ભિષજઃ; તદ્ધ્યાદિત એવામાશયમનુપ્રવિશ્ય કેવલં વૈકારિકં પિત્તમૂલમપકર્ષતિ, તત્રાવજિતે પિત્તેઽપિ શરીરાન્તર્ગતાઃ પિત્તવિકારાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે, યથાઽગ્નૌ વ્યપોઢે કેવલમગ્નિગૃહં શીતીભવતિ તદ્વત્||૧૬||

ઓષઃ પાર્શ્વસ્થિતેનેવ વહ્નિના પીડા| પ્લોષઃ કિઞ્ચિદ્દહનમિવ| દાહઃ સર્વાઙ્ગદહનમિવ| દવથુઃ ‘ધકધકિકા’ ઇતિ લોકે ખ્યાતા| ધૂમકઃ ધૂમોદ્વમનમિવ| ત્વગવદરણં બાહ્યત્વઙ્માત્રાવદરણં; ચર્માવદરણં તુ ષણ્ણામપિ ત્વચાં દરણમ્| રક્તપિત્તં દોષાન્તરાસમ્પૃક્તં રક્તપિત્તં પૈત્તિકં જ્ઞેયમ્| એવં તૃષ્ણાયાં ચ તૃષ્ણામાત્રમ્| કક્ષા કક્ષદેશગતમાંસદારણાઃ સ્ફોટાઃ સુશ્રુતક્ષુદ્રરોગોક્તાઃ| ગન્ધો વિસ્ર આમગન્ધઃ| યથાસ્વમિતિ આત્મગન્ધવર્ણરસસદૃશમ્| અગ્નિમદ્ગૃહમગ્નિગૃહમ્||૧૪-૧૬||

Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19

શ્લેષ્મવિકારાંશ્ચ વિંશતિમત ઊર્ધ્વં વ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- તૃપ્તિશ્ચ, તન્દ્રા ચ, નિદ્રાધિક્યં ચ, સ્તૈમિત્યં ચ, ગુરુગાત્રતા ચ, આલસ્યં ચ, મુખમાધુર્યં ચ, મુખસ્રાવશ્ચ, શ્લેષ્મોદ્ગિરણં ચ, મલસ્યાધિક્યં ચ, બલાસકશ્ચ , અપક્તિશ્ચ, હૃદયોપલેપશ્ચ, કણ્ઠોપલેપશ્ચ, ધમનીપ્રતિ(વિ)ચયશ્ચ, ગલગણ્ડશ્ચ, અતિસ્થૌલ્યં ચ, શીતાગ્નિતા ચ, ઉદર્દશ્ચ, શ્વેતાવભાસતા ચ, શ્વેતમૂત્રનેત્રવર્ચસ્ત્વં ચ; ઇતિ વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ શ્લેષ્મવિકારાણામપરિસઙ્ખ્યેયાનામાવિષ્કૃતતમા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૭|| સર્વેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ શ્લેષ્મવિકારેષૂક્તેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ શ્લેષ્મણ ઇદમાત્મરૂપમપરિણામિ કર્મણશ્ચ સ્વલક્ષણં યદુપલભ્ય તદવયવં વા વિમુક્તસન્દેહાઃ શ્લેષ્મવિકારમેવાધ્યવસ્યન્તિ કુશલાઃ; તદ્યથા- સ્નેહશૈત્યશૌક્લ્યગૌરવમાધુર્યસ્થૈર્યપૈચ્છિલ્યમાર્ત્સ્ન્યાનિ શ્લેષ્મણ આત્મરૂપાણિ; એવંવિધત્વાચ્ચ શ્લેષ્મણઃ કર્મણઃ સ્વલક્ષણમિદમસ્ય ભવતિ તં તં શરીરાવયવમાવિશતઃ; તદ્યથા- શ્વૈત્યશૈત્યકણ્ડૂસ્થૈર્યગૌરવસ્નેહસુપ્તિક્લેદોપદેહબન્ધમાધુર્યચિરકારિત્વાનિ શ્લેષ્મણઃ કર્માણિ; તૈરન્વિતં શ્લેષ્મવિકારમેવાધ્યવસ્યેત્||૧૮|| તં કટુકતિક્તકષાયતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષૈરુપક્રમૈરુપક્રમેત સ્વેદવમનશિરોવિરેચનવ્યાયામાદિભિઃ શ્લેષ્મહરૈર્માત્રાં કાલં ચ પ્રમાણીકૃત્ય; વમનં તુ સર્વોપક્રમેભ્યઃ શ્લેષ્મણિ પ્રધાનતમં મન્યન્તે ભિષજઃ, તદ્ધ્યાદિત એવામાશયમનુપ્રવિશ્યોરોગતં કેવલં વૈકારિકં શ્લેષ્મમૂલમૂર્ધ્વમુત્ક્ષિપતિ, તત્રાવજિતે શ્લેષ્મણ્યપિ શરીરાન્તર્ગતાઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે, યથા ભિન્ને કેદારસેતૌ શાલિયવષષ્ટિકાદીન્યનભિષ્યન્દ્યમાનાન્યમ્ભસા પ્રશોષમાપદ્યન્તે તદ્વદિતિ||૧૯||

તૃપ્તિર્યેન તૃપ્તમિવાત્માનં સર્વદા મન્યતે| બલાસકઃ બલક્ષયઃ; કિંવા શ્લેષ્મોદ્રેકાન્મન્દજ્વરિત્વં, સ્થૂલાઙ્ગતા વા બલાસકઃ| ધમનીપ્રતિચયો ધમન્યુપલેપઃ | શીતાગ્નિતા મન્દાગ્નિતા| માર્ત્સ્ન્યં મસૃણતા| શ્લેષ્મકર્મસુ સુપ્તિર્નિષ્ક્રિયત્વેન, વાતે તુ સ્પર્શાજ્ઞાનેન| અત્રામાશયમનુપ્રવિશ્યેતિ વચનેન શ્લેષ્મસ્થાનેષ્વામાશયસ્ય પ્રાધાન્યં, પૂર્વં તુ ‘તત્રાપિ ઉરો વિશેષેણ’ ઇતિ વચનેનોરઃ પ્રધાનમ્; એવમુભયમપિ તુલ્યં જ્ઞેયમ્||૧૭-૧૯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

ભવન્તિ ચાત્ર- રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમૌષધમ્| તતઃ કર્મ ભિષક્ પશ્ચાજ્જ્ઞાનપૂર્વં સમાચરેત્||૨૦|| યસ્તુ રોગમવિજ્ઞાય કર્માણ્યારભતે ભિષક્| અપ્યૌષધવિધાનજ્ઞસ્તસ્ય સિદ્ધિર્યદૃચ્છયા||૨૧|| યસ્તુ રોગવિશેષજ્ઞઃ સર્વભૈષજ્યકોવિદઃ| દેશકાલપ્રમાણજ્ઞસ્તસ્ય સિદ્ધિરસંશયમ્||૨૨||

સમ્પ્રતિ રોગજ્ઞાનસ્ય ચિકિત્સાયામુપયોગમાહ- રોગમિત્યાદિ| ઔષધં પરીક્ષેતેતિ સમ્બન્ધઃ| ઔષધપરીક્ષા રોગાપેક્ષિણી, તેન તદનન્તરમેવ સા ભવતીતિ ભાવઃ| તતઃ કર્મેતિ ચિકિત્સામ્| જ્ઞાનપૂર્વમિતિ કર્મદર્શનજનિતજ્ઞાનપૂર્વમ્||૨૦-૨૨||

Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25

તત્ર શ્લોકાઃ- સઙ્ગ્રહઃ પ્રકૃતિર્દેશો વિકારમુખમીરણમ્ | અસન્દેહોઽનુબન્ધશ્ચ રોગાણાં સમ્પ્રકાશિતઃ||૨૩|| દોષસ્થાનાનિ રોગાણાં ગણા નાનાત્મજાશ્ચ યે| રૂપં પૃથક્ ચ દોષાણાં કર્મ ચાપરિણામિ યત્||૨૪|| પૃથક્ત્વેન ચ દોષાણાં નિર્દિષ્ટાઃ સમુપક્રમાઃ| સમ્યઙ્મહતિ રોગાણામધ્યાયે તત્ત્વદર્શિના||૨૫||

સઙ્ગ્રહે સઙ્ગ્રહ ઇતિ ‘ચત્વારો રોગા’ ઇત્યાદિસઙ્ક્ષેપોક્તિઃ| પ્રકૃતિરિતિ ‘દ્વિવિધા પુનઃ’ ઇત્યાદિના| દેશ ઇતિ ‘દ્વિવિધં ચૈષામધિષ્ઠાનમ્’ ઇત્યાદિના| વિકારાશ્ચ મુખં ચ વિકારમુખં, તત્ર ‘વિકારાઃ પુનઃ’ ઇત્યાદિના વિકારાઃ, ‘મુખાનિ’ ઇત્યાદિના મુખમ્| ‘દ્વયોસ્તુ’ ઇત્યાદિના ઈરણમ્| અસન્દેહઃ ‘ન ચાન્યોન્ય’ ઇત્યાદિના| ‘સર્વેષુ’ ઇત્યાદિના અનુબન્ધઃ| નાનાત્મજાઃ સર્વે ઇતિ દોષાન્તરાસમ્પૃક્તદોષજન્યા ઉક્તાઃ||૨૩-૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને મહારોગાધ્યાયો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦|| સમાપ્તો રોગચતુષ્કઃ||૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને રોગચતુષ્કે મહારોગાધ્યાયો વિંશતિતમઃ||૨૦||